॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 42వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

లంకాప్రాకారంపై దాడి, యుద్ధారంభం

రావణుడు ప్రాసాదం ఎక్కి వానరసేనను చూడటం, రాముని సీతాస్మరణం, దాడికి ఆదేశం, వానరులు ప్రాకారాన్ని ఎక్కడం, ద్వారాలను దిగ్బంధించడం, రాక్షససేన బయలుదేరడం, ఘోరసంగ్రామారంభం

తరువాత ఆ రాక్షసులు రావణుని భవనానికి వెళ్ళి ‘రాముడు వానరులతో కలిసి పురిని ముట్టడించాడు’ అని నివేదించారు. నగరం ముట్టడించబడిందని విని క్రోధం పుట్టిన నిశాచరుడు రావణుడు నగరపు రక్షణ ఏర్పాట్లను రెట్టింపు చేసి తన ప్రాసాదాన్ని ఎక్కాడు. అప్పుడు అతడు యుద్ధం కోరుతున్న లెక్కలేనన్ని వానరగణాలతో అన్నివైపులా చుట్టబడి, పర్వతాలతో వనాలతో అడవులతో కూడిన లంకను చూశాడు. వానరులందరితో కపిలవర్ణం — పింగళవర్ణం — పొందిన భూమిని చూసి ‘వీరిని ఎలా అంతం చేయాలి, ఎలా నాశనం చేయాలి’ అని అతడు చింతలో మునిగిపోయాడు. చాలాసేపు ఆలోచించి ధైర్యం తెచ్చుకుని విశాలనేత్రుడైన రావణుడు రాఘవునీ వానరయూథాలనూ చూశాడు. ఇక్కడ రావణుని మనసులో మొదట క్రోధం, తరువాత చింత, తరువాత ధైర్యం — మూడు భావాలు క్రమంగా ఉదయించాయి. ‘కపిలీకృతామ్’ (కపిలవర్ణం పొందిన) అనే పదం సుందరమైనది — వానరుల పింగళవర్ణంతో భూమి అంతా పింగళవర్ణమైందని చిత్రం. పూర్వసర్గలో అంగదుడు ప్రాసాదశిఖరాన్ని విరగగొట్టాడు; ఇప్పుడు రావణుడు మరొక ప్రాసాదాన్ని ఎక్కి శత్రువులను చూస్తున్నాడు. ‘వీరిని ఎలా అంతం చేయాలి’ అనే అతని చింత వానరుల సంఖ్యను చూసి అతడు కూడా విస్మితుడయ్యాడని చూపుతుంది. అయినా అతడు శరణాగతిని ఆలోచించడు, యుద్ధోపాయాన్నే ఆలోచిస్తాడు. ఇదే అతని దర్పం, చివరికి అతని నాశనానికి హేతువు. రక్షణ ఏర్పాట్లను రెట్టింపు చేయడం అతని జాగ్రత్తను చూపుతుంది — అతడు శత్రువును తుచ్ఛంగా చూడడు, కాని ధర్మాన్ని స్మరించడు.

రాఘవుడు కూడా సైన్యంతో కలిసి సంతోషంగా లంక వైపు బయలుదేరి, అన్నివైపులా రాక్షసులతో చుట్టబడి రక్షించబడుతున్న లంకను చూశాడు. చిత్రమైన ధ్వజాలతో పతాకలతో కూడిన లంకను చూసి దశరథకుమారుడు బాధపడుతున్న మనసుతో హఠాత్తుగా మనసులో సీతను చేరాడు: ‘ఇక్కడ ఆ లేడికూన కళ్ళు గల జనకుని కుమార్తె నాకోసం శోకంతో తపించిపోతూ, కృశించి, నేలపై పడుకుంటూ బాధపడుతోంది.’ ఇలా బాధపడుతున్న వైదేహిని తలచుకుంటూ ధర్మాత్ముడైన రాముడు శత్రువులను వధించమని వెంటనే వానరులను ఆజ్ఞాపించాడు. క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ఈ మాట అనగానే వానరులు ఒకరితో ఒకరు పోటీపడుతూ, స్పర్ధిస్తూ సింహనాదాలు చేశారు. ‘ముదితో నామ పుప్లువే’ అనే పాఠం ముద్రణలో ఉంది, హిందీ భాష్యంలో దాని అర్థం ‘సంతోషంగా ముందుకు సాగాడు’ అని. రాముని సీతాస్మరణం కరుణరసపు స్పర్శనిస్తుంది — శత్రుపురిని చూసి అతడు మొదట తన ప్రియురాలినే స్మరిస్తాడు, యుద్ధగౌరవాన్ని కాదు. ‘మత్కృతే’ (నాకోసం) అనే పదంతో రాముడు తనను దోషిగా భావిస్తాడు — తన కారణంగానే సీత కష్టం సహిస్తోంది. ‘స్థండిలశాయినీ’ అంటే నేలపై పడుకునేది, సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూసినట్లు. ఈ స్మరణ నుంచే రాముని క్రోధమూ దాడి ఆదేశమూ పుడతాయి. ఈ భాగం (6–12) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రావణుడు శత్రువులను చూసి చింతిస్తాడు, రాముడు శత్రుపురిని చూసి ప్రియురాలిని స్మరిస్తాడు — ఇద్దరు నాయకుల భావభేదాన్ని కవి సూక్ష్మంగా ప్రదర్శించాడు.

‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతోనే గానీ ఈ లంకను చెల్లాచెదరు చేస్తాం’ అని వానరయూథపతులందరూ మనసులో నిశ్చయించుకున్నారు. పెద్ద పెద్ద పర్వతశిఖరాలనూ కొండకొమ్ములనూ ఎత్తిపట్టి, విధవిధాలైన చెట్లను పెకలించి వానరయూథపతులు నిలిచారు. రాక్షసేంద్రుడు చూస్తుండగానే ఆ సేనలు విభాగాలవారీగా రాఘవునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో లంకను ఎక్కాయి. రాగివన్నె ముఖాలు గల, బంగారు కాంతి గల, రాముని కోసం ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధపడిన, సాలవృక్షాలతో పర్వతాలతో పోరాడే వారు లంక వైపే సాగారు. ఆ వానరులు చెట్లతో, పర్వతాగ్రాలతో, పిడికిళ్ళతో లెక్కలేనన్ని ప్రాకారాగ్రాలనూ తోరణాలనూ ధ్వంసం చేశారు. స్వచ్ఛమైన నీరు నిండిన కందకాలను వారు ధూళితో, పర్వతాగ్రాలతో, గడ్డితో, కట్టెలతో నింపివేశారు. ఆ తరువాత వేయి యూథాలు గలవారు, కోటి యూథాలు గలవారు, వంద కోటి యూథాలు గలవారు అయిన ఇతర యూథపతులు లంకను ఎక్కారు. బంగారు తోరణాలను నలిపివేస్తూ, కైలాసశిఖరాగ్రాల వంటి గోపురాలను మథిస్తూ, ఎగురుతూ దూకుతూ గర్జిస్తూ మహాగజాల వంటి వానరులు ఆ లంక వైపు పరుగెత్తారు. ‘అతిబలుడైన రాముడు జయిస్తున్నాడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు కూడా; రాఘవుని పాలనలో ఉన్న రాజు సుగ్రీవుడు జయిస్తున్నాడు’ అని ఘోషిస్తూ, గర్జిస్తూ కామరూపులైన వానరులు లంక ప్రాకారం వైపు పరుగెత్తారు. ఇక్కడ దాడి క్రమం స్పష్టం — మొదట నిశ్చయం, తరువాత ఆయుధసేకరణ, తరువాత ప్రాకారారోహణం, తరువాత తోరణాల గోపురాల భంజనం, కందకాలను నింపడం, చివరికి జయఘోష. కందకాలను నింపడం దుర్గయుద్ధంలోని ప్రాచీన నీతి — నీటితో నిండిన కందకాన్ని నింపిన తరువాతే ప్రాకారాన్ని చేరగలం. ‘త్యక్తజీవితాః’ (ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధపడినవారు) అనే పదం వానరుల రామభక్తిని చూపుతుంది — వారు ప్రాణాలను కూడా గడ్డిపోచల్లా భావిస్తారు. జయఘోష సుందరకాండలో హనుమంతుని ఘోషణను గుర్తుచేస్తుంది; ఇప్పుడు వానరులందరూ అదే ఘోషిస్తున్నారు. ‘తామ్రవక్త్రాః హేమాభాః’ (రాగివన్నె ముఖాలు గలవారు, బంగారు కాంతి గలవారు) అనే వర్ణన వానరుల రంగునూ, ‘మహావారణసంనిభాః’ (మహాగజాల వంటివారు) అనేది వారి దేహాల విశాలతనూ చూపుతాయి. ఈ విధంగా వానరసేన సంపూర్ణశక్తితో లంకాదుర్గంపై దాడి చేస్తుంది. ‘శిఖరాలతో గానీ పిడికిళ్ళతో గానీ’ అనేది వానరుల సంకల్పం — ఆయుధం ఏదైనా సరే, లంకను ధ్వంసం చేయాలని వారి దృఢనిశ్చయం. ‘ప్రేక్షతో రాక్షసేంద్రస్య’ (రాక్షసేంద్రుడు చూస్తుండగా) అనే పదంతో కవి, రావణుడు తన ప్రాసాదం నుంచి ఇదంతా చూస్తూ కూడా ఏమీ చేయలేకపోతున్నాడని చూపుతాడు. ‘భాగశః’ (విభాగాలవారీగా) — రాముడు నిర్దేశించినట్లుగా సేన విభాగాలవారీగా ఎక్కుతుంది; అది అవ్యవస్థితమైన దాడి కాదు. వేయి యూథాలు, కోటి యూథాలు, వంద కోటి యూథాలు అని సంఖ్యలు క్రమంగా పెరగడంతో దాడి అలలుగా వర్ణించబడింది — ఒక సమూహం తరువాత మరొకటి ప్రాకారాన్ని చేరుతుంది. బంగారు తోరణాల, కైలాసం వంటి గోపురాల భంజనం రావణుని వైభవనాశానికి ప్రతీక. ‘మహావారణసంనిభాః’ అనే ఉపమానంతో వానరులు మదపుటేనుగుల్లా అన్నిటినీ నలిపివేస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు. ఈ భాగంలో కవి వానరసేన ఉత్సాహపు పరాకాష్ఠను వర్ణిస్తాడు. వారి జయఘోషలో రామలక్ష్మణ సుగ్రీవులు ముగ్గురి పేర్లే ఉన్నాయి, తమ పేర్లు కాదు — ఇది వారి స్వామిభక్తి.

వీరబాహుడు, సుబాహుడు, నలుడు, పనసుడు అనే వానరయూథపతులు ప్రాకారాన్ని ఒత్తిడి చేస్తూ విడిది చేశారు; ఈలోగా వారు స్కంధావారం — సేనాశిబిరం — ఏర్పాటు చేశారు. బలవంతుడైన కుముదుడు విజయోల్లాసంతో ఉన్న పది కోట్ల వానరులతో చుట్టబడి తూర్పుద్వారాన్ని ఆవరించి నిలిచాడు. అతనికి సహాయంగానే ప్రఘసుడనే వానరుడు, మహాబాహువు పనసుడు వానరులతో చుట్టబడి విడిది చేశారు. వీరుడైన శతబలి అనే వానరుడు దక్షిణద్వారాన్ని చేరి ఇరవై కోట్ల మందితో చుట్టబడి దానిని ఆవరించి బలవంతుడై నిలిచాడు. తార తండ్రి, బలవంతుడైన సుషేణుడు పడమటి ద్వారానికి వెళ్ళి కోటికోట్ల మందితో చుట్టబడి నిలిచాడు. రాముడు సుమిత్రాకుమారునితో, వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవునితో కలిసి ఉత్తరద్వారాన్ని చేరి ఆవరించి బలవంతుడై నిలిచాడు. గోలాంగూలజాతివాడూ మహాకాయుడూ భయంకరంగా కనిపించేవాడూ అయిన గవాక్షుడు కోటిమందితో చుట్టబడి, మహావీర్యుడై రాముని పక్కన నిలిచాడు. భయంకరకోపం గల భల్లూకాలలో శత్రుసంహారకుడైన ధూమ్రుడు కూడా కోటిమందితో చుట్టబడి, మహావీర్యుడై రాముని పక్కన నిలిచాడు. కవచం ధరించి, గదను చేతబట్టిన మహావీర్యుడు విభీషణుడు సన్నద్ధులైన సచివులతో చుట్టబడి మహాబలుడైన రాముడు ఉన్నచోట నిలిచాడు. గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు అన్నివైపులా పరుగెత్తుతూ వానరసేనను కాపాడారు. పూర్వసర్గలో ద్వారాల దగ్గర నీల అంగద హనుమంతులు చెప్పబడ్డారు, ఇక్కడ కుముద శతబలి సుషేణులు — ప్రతి ద్వారం దగ్గర సేనాపతులతో పాటు అనేక ఉపసేనాపతులు ఉన్నారని వ్యాఖ్యానించవచ్చు. ‘తారాపిత’ అంటే సుషేణుడు వాలి భార్య అయిన తారకు తండ్రి. రావణుడు స్వయంగా ఉన్న ఉత్తరద్వారం దగ్గర రాముడు స్వయంగా ఉన్నాడు — పూర్వసర్గ నిర్ణయం ఇక్కడ మళ్ళీ దృఢమైంది. గవాక్ష ధూమ్రులు రాముని రక్షణకు పక్కన నిలిచారు, విభీషణుడు కూడా రాముని సమీపంలో — ఇది వ్యూహానికి కేంద్రరక్ష. గజాదులు పరుగెత్తుతూ సేనలోని అన్ని భాగాలలో సంచరిస్తారు, అవసరమైనచోట సహాయం చేస్తారు. ఈ విధంగా రాముని సేన సువ్యవస్థితంగా ఉందని కవి విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు. మూలంలో 22వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇక్కడ కుముదునికి పది కోట్లు, శతబలికి ఇరవై కోట్లు, సుషేణునికి కోటికోట్లు అనే సంఖ్యలు చెప్పబడ్డాయి — ఈ అతిశయోక్తులు సేన అపారత్వాన్ని చూపుతాయి. ‘ఆవృత్య బలవాంస్తస్థౌ’ (ఆవరించి బలవంతుడై నిలిచాడు) అనే మూడు పదాలు నాలుగుసార్లు పునరావృతమయ్యాయి — ప్రతి ద్వారం దగ్గర సమానమైన దృఢమైన నిరోధం అన్నది కవి శైలి; ఈ పునరుక్తి వాచిక పరంపర లక్షణం కూడా. స్కంధావారం ఏర్పాటు దీర్ఘకాల ముట్టడికి సూచన — వానరులు కేవలం ఒక్కరోజు దాడికి కాదు, దీర్ఘకాల యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. గోలాంగూలాలు, భల్లూకాలు, వానరులు అనే మూడు జాతులు రాముని సేనలో ఉన్నాయని ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. ‘సన్నద్ధః గదాపాణిః’ (కవచం ధరించి గదను చేతబట్టినవాడు) అనే విభీషణుని వర్ణన అతడు కేవలం మంత్రి కాదు, యోధుడు కూడా అని చూపుతుంది; రాక్షసులు అతనిని ప్రత్యేకంగా లక్ష్యం చేసుకుంటారు కాబట్టి అతడు తన సచివులతో రాముని సమీపంలో ఉంటాడు. రాముని చుట్టూ ఈ విధంగా మూడంచెల రక్షణ — గవాక్షుడు, ధూమ్రుడు, విభీషణుడు — దానివల్ల సేనానాయకుడు సురక్షితంగా ఉంటాడు.

అప్పుడు కోపంతో నిండిపోయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు సైన్యాలన్నీ వెంటనే బయలుదేరాలని ఆజ్ఞాపించాడు. రావణుని నోట వెలువడిన ఆ మాట విని రాత్రిచరులు హఠాత్తుగా భయంకరమైన ఘోషను చేశారు. ఆ తరువాత రాక్షసుల చుట్టూ చంద్రునిలా తెల్లని ముఖాలు గల భేరులను బంగారు కోణాలతో — బంగారు వాద్యదండాలతో — మోది మేల్కొలిపారు. అతి ఘోరులైన రాక్షసుల నోటిగాలితో నిండిన మహాఘోషం గల లక్షలాది శంఖాలు మోగాయి. శంఖాలు ధరించిన, శుభమైన నల్లని దేహాలు గల ఆ రాత్రిచరులు మెరుపుల మండలాలతో కూడిన, కొంగల బారులతో కూడిన మేఘాల్లా ప్రకాశించారు. రావణుని ప్రేరణతో సంతోషించిన సైన్యాలు అప్పుడు బయటకు దూకాయి, ప్రళయకాలంలో నిండిపోతున్న మహాసముద్రపు వేగాల్లా. అప్పుడు వానరసైన్యం అన్నివైపులా నాదం చేసింది; దానితో చరియలతో, శిఖరాలతో, గుహలతో కూడిన మలయపర్వతం నిండిపోయింది. శంఖదుందుభుల నిర్ఘోషం, వేగశాలుల సింహనాదం భూమినీ అంతరిక్షాన్నీ సముద్రాన్నీ మారుమోగించాయి. ఏనుగుల ఘీంకారాలతో, గుర్రాల సకిలింపులతో, రథచక్రాల నిర్ఘోషాలతో, రాక్షసుల నోటి కేకలతో కలిసి ఆ నాదం పెరిగింది. ఇక్కడ ధ్వనుల వర్ణన యుద్ధారంభపు భయంకర వాతావరణాన్ని రచిస్తుంది — భేరులు, శంఖాలు, దుందుభులు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, వానరులు, రాక్షసులు — అన్నిటి స్వరాలూ ఒక్కచోట కలిశాయి. నల్లని రాక్షసులను తెల్లని శంఖాలతో కలిపి కొంగల బారులతో కూడిన నల్లని మేఘాలతో, మెరుపుల అలంకారంతో పోల్చడం — ఈ ఉపమానం వర్షఋతువు ఆరంభాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. పౌర్ణమి నాడు సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు రాక్షససేన నగరం నుంచి బయటకు దూకుతుంది. ‘మలయః పూరితః’ (మలయపర్వతం నిండిపోయింది) — వానరుల నాదం సముద్రపు ఆవలి తీరాన మలయపర్వతం వరకు వినిపించిందని అతిశయోక్తి. ఈ భాగం (33–40, 44) దాదాపు సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రావణుని ఆదేశంలో తొందర కనిపిస్తుంది — ‘ద్రుతమ్’ (వెంటనే). ఇంతవరకు రావణుడు దుర్గంలోపలే ఉండి రక్షణ మాత్రమే చేశాడు; ఇప్పుడు దాడి కోసం సేనను బయటకు పంపుతున్నాడు — యుద్ధంలో కొత్త దశ ప్రారంభమవుతోంది. అతని ఆదేశం విని రాక్షసులు కూడా గర్జిస్తారు, ఇంతకుముందు వానరులు గర్జించినట్లే — రెండు పక్షాలలో సమానమైన ఉత్సాహం. భేరుల ‘చంద్రపాండురపుష్కరాః’ (చంద్రునిలా తెల్లని ముఖాలు గలవి) అనే వర్ణన వాటి తెల్లని చర్మపు ముఖాలను సూచిస్తుంది, ‘హేమకోణైః’ అంటే బంగారు వాద్యదండాలు — రాక్షసుల వైభవం యుద్ధవాద్యాలలో కూడా కనిపిస్తుంది. యుద్ధారంభంలో ఇలాంటి వాద్యవర్ణన మహాకావ్యాలలో ప్రసిద్ధం; మహాభారతంలో కూడా కురుక్షేత్రయుద్ధారంభంలో శంఖనాదం వర్ణించబడింది. వానరసేన నాదానికి ప్రత్యుత్తరంగా రాక్షససేన నాదం, మళ్ళీ వానరుల నాదం — ఈ విధంగా ధ్వని ధ్వనితో పోటీపడుతుంది. ఏనుగులూ గుర్రాలూ రథాలూ రాక్షసుల పక్షంలోనే ఉన్నాయి, వానరులకు లేవు; ఇది రెండు సేనల స్వరూపభేదం.

ఇంతలో పూర్వం జరిగిన దేవాసురయుద్ధం వలె రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య ఘోరసంగ్రామం జరిగింది. ఆ రాక్షసులు మండుతున్న గదలతో, శక్తులతో, శూలాలతో, గొడ్డళ్ళతో తమ పరాక్రమాలను చాటుకుంటూ వానరులందరినీ కొట్టారు. అలాగే మహాకాయులూ వేగశాలులూ అయిన వానరులు చెట్లతో, పర్వతాగ్రాలతో, గోళ్ళతో, పళ్ళతో ఆ రాక్షసులను కొట్టారు. వానరుల మధ్య ‘రాజు సుగ్రీవుడు జయిస్తున్నాడు’ అనే గొప్ప శబ్దం పుట్టింది; రాక్షసులు ‘రాజా, జయం జయం’ అంటూ ఆ తరువాత తమ తమ పేర్లు చాటుకున్నారు. ప్రాకారంపై నిలిచిన మరికొందరు భయంకర రాక్షసులు నేలమీద ఉన్న వానరులను భిందిపాలాలతో, శూలాలతో చీల్చివేశారు. కోపించిన వానరులు కూడా నేలమీద ఉండి ఆకాశంలోకి ఎగిరి, ప్రాకారంపై ఉన్న రాక్షసులను తమ బాహువులతో కిందికి పడగొట్టారు. రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య జరిగిన ఆ తుములమైన పోరు మాంసరక్తాల బురదగా మారి, అద్భుతంగా ఉపమించదగినదైంది. ఇక్కడ యుద్ధంలోని రెండు పక్షాలు సమానంగా వర్ణించబడ్డాయి — రాక్షసులు శస్త్రాలతో, వానరులు ప్రకృతి ఇచ్చిన ఆయుధాలతో. ప్రతి పక్షమూ తన నాయకుని జయఘోష చేస్తుంది — ఇది ప్రాచీన యుద్ధపరంపర. ‘స్వస్వనామకథామ్’ — శత్రువులు తమ పరాక్రమాన్ని తెలుసుకోవాలని రాక్షసులు తమ పేర్లను చాటుకుంటారు. ప్రాకారంపై ఉన్న రాక్షసులకూ నేలమీద ఉన్న వానరులకూ మధ్య యుద్ధం దుర్గయుద్ధ స్వరూపాన్ని చూపుతుంది — ఎత్తున ఉన్నవారు కింద ఉన్నవారిని కొడతారు, కింద ఉన్నవారు ఎగిరి ఎత్తున ఉన్నవారిని పడగొడతారు. ‘దేవాసురే యథా’ (దేవాసురయుద్ధం వలె) అనే ఉపమానం యుద్ధపు మహత్త్వాన్నీ, ధర్మాధర్మాల సంఘర్షణ అనే స్వభావాన్నీ సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో ద్వంద్వయుద్ధాలు వర్ణించబడతాయి. ఈ సర్గ చివర యుద్ధం సామాన్యరూపంలో వర్ణించబడింది — సైన్యాల సమ్మర్దం; తరువాతి సర్గలో ప్రముఖవీరుల పరస్పర ద్వంద్వయుద్ధాలు ప్రత్యేకంగా వర్ణించబడతాయి. పూర్వసర్గలో రాముడు ఉత్పాతఫలంగా చెప్పిన ‘మాంసశోణితకర్దమః’ (మాంసరక్తాల బురద) ఇప్పుడు నిజమైంది. రాక్షసులు ‘స్వవిక్రమాన్ కథయంతః’ (తమ పరాక్రమాలను చాటుకుంటూ) — ఆత్మశ్లాఘ; వానరులు మాత్రం స్వామి జయఘోష — ఇది కూడా రెండు పక్షాల స్వభావభేదం. యుద్ధపు భీషణత ‘తుములః’, ‘అద్భుతోపమః’ అనే విశేషణాలతో ముగుస్తుంది; దానివల్ల పాఠకుడు తరువాతి వర్ణన కోసం ఎదురుచూస్తాడు. వానరులు నేలమీద ఉండి కూడా ఆకాశంలోకి ఎగిరి పోరాడతారు — ఇది వారి విశేషశక్తి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి