సర్గ
లంక ముట్టడి, అంగదుని దౌత్యం
సుగ్రీవుని సాహసానికి రాముని మందలింపు, ఉత్పాతదర్శనం, సేనాప్రయాణం, లంక నాలుగు ద్వారాల దిగ్బంధం, అంగదుని దౌత్యం, ప్రాసాదశిఖరభంజనం, రాక్షసుల భయం
సుగ్రీవుని శరీరంపై యుద్ధచిహ్నాలను చూసి లక్ష్మణుని అన్న రాముడు అతనిని కౌగిలించుకుని అన్నాడు: ‘నాతో ఆలోచించకుండా నీవు ఈ సాహసం చేశావు. ప్రజాపాలకులైన రాజులు ఇలాంటి సాహసకార్యాలు చేయరు. సాహసప్రియుడవైన వీరా, నన్నూ, ఈ సేననూ, విభీషణునీ సంశయంలో పడవేసి నీవు కష్టం కలిగించావు. శత్రుసంహారకా, ఇకపై మళ్ళీ ఇలా చేయకు. నీకు ఏదైనా అనిష్టం జరిగి ఉంటే, సీతతో గానీ, భరతునితో గానీ, లక్ష్మణునితో గానీ, తమ్ముడు శత్రుఘ్నునితో గానీ, నా సొంత శరీరంతో గానీ నాకు ఏమి ప్రయోజనం? మహేంద్రవరుణుల వంటివాడా, నీ వీర్యం తెలిసినప్పటికీ, నీవు తిరిగిరానప్పుడు నా బుద్ధి ఇలా నిశ్చయించుకుంది — యుద్ధంలో పుత్రులతో, సేనతో, వాహనాలతో సహా రావణుని చంపి, లంకలో విభీషణునికి అభిషేకం చేసి, భరతునికి రాజ్యం అప్పగించి నేను దేహాన్ని విడిచిపెడతాను అని.’ ఇలా అంటున్న రామునితో సుగ్రీవుడు జవాబిచ్చాడు: ‘రాఘవా, నా పరాక్రమం నాకు తెలిసి ఉండగా, నీ భార్యను అపహరించిన రావణుని చూసి నేనెలా సహించగలను?’ ఇలా అంటున్న వీరుడైన సుగ్రీవుని అభినందించి రాఘవుడు లక్ష్మీసంపన్నుడైన లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని మిత్రస్నేహం అత్యంత స్ఫుటం — సుగ్రీవుని ప్రాణాలు తనకు సీత కంటే కూడా ఎక్కువని అతడు అంటున్నాడు. మందలింపు కూడా స్నేహంతోనే; అతడు మొదట కౌగిలించుకుంటాడు, తరువాత మాట్లాడతాడు. రాజనీతి దృష్టితో కూడా అతని మాట సమంజసం — సేనాపతి గానీ రాజు గానీ ఒంటరిగా శత్రువు దగ్గరకు వెళ్ళకూడదు, ఎందుకంటే అతడు నశిస్తే సేన అంతా ఆపదలో పడుతుంది. సుగ్రీవుని జవాబు సంక్షిప్తం, కాని అతని భక్తినీ క్రోధాన్నీ చూపుతుంది. రాముడు అతని జవాబు విని అభినందిస్తాడు, మళ్ళీ మందలించడు — మిత్రుని భావం అతనికి తెలుసు. పది శ్లోకాల ఈ సంవాదం (1.2–10.1) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; అక్కడ ప్రథమార్ధం తరువాత వెంటనే ‘లక్ష్మణం లక్ష్మిసంపన్నమ్’ అనే మాట ప్రారంభమవుతుంది. ఈ ప్రసంగంలో రాముని మూడు భావాలు ఒక్కచోట కనిపిస్తాయి — మిత్రుని గురించిన చింత, అతని సాహసం పట్ల అప్రసన్నత, అతని వీర్యం పట్ల విశ్వాసం. సుగ్రీవుని వీర్యం తనకు తెలిసినా, అతడు లేనప్పుడు తన మనసు వ్యాకులమైందని అతడు అంటాడు. రాముని నిశ్చయం కూడా అద్భుతమైనది — రావణుని చంపి, విభీషణునికి లంకలో అభిషేకం చేసి, భరతుని అయోధ్యారాజ్యంలో నిలిపి తాను ప్రాణాలు విడవాలనుకున్నాడు. అంటే మిత్రుడు లేకుండా అతని జీవితానికి ప్రయోజనమే మిగలదు. దీనితో కవి మైత్రి గౌరవాన్ని ఉన్నతంగా నిలుపుతాడు. సుగ్రీవుడు కూడా ఇంతకుముందు వాలివధలో రాముని చేత ఉపకారం పొందాడు, ఇప్పుడు రాముని కోసం ప్రాణాలనే పణంగా పెడుతున్నాడు; అందువల్ల ఇద్దరి మైత్రి పరస్పరోపకారంతో దృఢమైనది. రాముని మాట స్నేహమయమైనా ఉపదేశరూపమైనది — రాజు తన ప్రాణాలను తన రాజ్యం కోసం, ప్రజల కోసం కాపాడుకోవాలి, వ్యక్తిగత క్రోధం కోసం వ్యయం చేయకూడదు. సుగ్రీవుని జవాబు అతని సరళమైన వానరస్వభావాన్ని చూపుతుంది — శత్రువును చూసి అతడు క్రోధాన్ని అణచుకోలేకపోయాడు. రాముడు అతని భావాన్ని గ్రహించి ఇంకేమీ అనడు, మిత్రుని మనసు నొచ్చుకోకుండా అతనిని అభినందిస్తాడు. తరువాత రాముడు వెంటనే కర్తవ్యం వైపు మళ్ళుతాడు — లక్ష్మణునితో కలిసి యుద్ధవ్యవస్థను ఆలోచిస్తాడు. ఈ విధంగా సంవాదం చివర కథ మళ్ళీ ప్రధానధారను చేరుతుంది.
రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు: ‘లక్ష్మణా, చల్లని నీరు, పండ్లు గల అడవులు ఉన్నచోటును ఆశ్రయించి, ఈ సేనాసమూహాన్ని విభజించి, వ్యూహంగా నిలిపి మనం ఉందాం. భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల ప్రముఖవీరులను సంహరించే, లోకక్షయం కలిగించే భయంకరమైన భయం సమీపించిందని నేను చూస్తున్నాను. కఠినమైన గాలులు వీస్తున్నాయి, భూమి కంపిస్తోంది, పర్వతాగ్రాలు వణుకుతున్నాయి, పర్వతాలు గర్జిస్తున్నాయి. మాంసభక్షకుల వంటి, కర్కశమైన, కర్కశస్వరం గల క్రూరమైన మేఘాలు రక్తబిందువులతో కలిసిన క్రూరమైన వర్షాన్ని కురిపిస్తున్నాయి. ఎర్రచందనం వంటి సంధ్య పరమదారుణంగా ఉంది; సూర్యుని నుంచి ఈ మండుతున్న అగ్నిమండలం రాలిపడుతోంది. దీనమైన, దీనస్వరం గల, ఘోరమైన, అప్రశస్తమైన మృగాలూ పక్షులూ మహాభయం పుట్టిస్తూ సూర్యునికి అభిముఖంగా అరుస్తున్నాయి. రాత్రివేళ చంద్రుడు కాంతిహీనుడై, నల్లని ఎర్రని కిరణాల అంచులు గలవాడై, లోకక్షయకాలంలో వలె సంతాపపరుస్తున్నాడు. సూర్యమండలం చుట్టూ చిన్నదైన, రూక్షమైన, అప్రశస్తమైన, బాగా ఎర్రని పరివేషం, నల్లని మచ్చ కనిపిస్తున్నాయి. నక్షత్రాలు యథావిధిగా కనిపించడం లేదు; ఇదంతా లోకానికి యుగాంతం వచ్చినట్లు సూచిస్తోంది. కాకులు, డేగలు, గద్దలు కిందికి దిగి తిరుగుతున్నాయి; నక్కలు పెద్ద స్వరంతో అశుభమైన కూతలు కూస్తున్నాయి. వానరులూ రాక్షసులూ విసిరే శిలలతో, శూలాలతో, ఖడ్గాలతో కప్పబడిన భూమి మాంసరక్తాల బురదగా మారుతుంది. అందువల్ల మనం అన్నివైపులా వానరులతో చుట్టబడి, ఈ రోజే వేగంగా, ఎదిరించరాని, రావణుడు పాలిస్తున్న పురిపైకి దండెత్తుదాం.’ ఇలా అంటూ మహాబలుడైన లక్ష్మణుని అన్న వెంటనే పర్వతాగ్రం నుంచి దిగాడు. దిగిన తరువాత ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు శత్రువులకు అత్యంత దుర్జయమైన తన సేనను చూశాడు. ఇక్కడి ఉత్పాతవర్ణన యుద్ధంలోని మహాసంహారానికి పూర్వసూచన; ఆ ఉత్పాతాలు రాక్షసుల నాశాన్నే కాదు, వానరుల ప్రాణహానిని కూడా సూచిస్తాయి, అందుకే రాముడు ‘భల్లూకుల, వానరుల, రాక్షసుల’ అని ముగ్గురి పేర్లూ చెబుతాడు. ఉత్పాతాలను చూసి రాముడు భయపడడు, వాటిలో త్వరగా కార్యం చేయమనే ప్రేరణను చూస్తాడు — ‘ఈ రోజే వేగంగా దండెత్తుదాం’. నీటిని, పండ్లను సమకూర్చుకోవడం, సేనను వ్యవస్థీకరించడం యుద్ధానికి ముందు సేనాపతి మొదటి కర్తవ్యం. సూర్యచంద్రుల వికృతి, పశుపక్షుల వికృతస్వరం, రక్తవర్షం జ్యోతిశ్శాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైన అరిష్టలక్షణాలు. రాముని మాటలలో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి — మొదట వ్యావహారిక ఏర్పాటు, తరువాత దైవసూచక లక్షణాల వర్ణన. ఏర్పాటులో నీరు, పండ్లు గల అడవులు, సేనావిభాగం, వ్యూహం — వీటి చింత ఉంది; దీనివల్ల రాముడు కేవలం వీరుడే కాదు, నిపుణుడైన సేనానాయకుడని తెలుస్తుంది. లక్షణాల వర్ణనలో భూమి, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, పశుపక్షులు — వీటి వికృతి చెప్పబడింది — అంటే ప్రకృతి అంతా రాబోయే సంహారాన్ని సూచిస్తోంది. ఎరుపు రంగు మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — ఎర్రచందనం వంటి సంధ్య, రక్తం కలిసిన వర్షం, ఎర్రని పరివేషం, నల్లని ఎర్రని చంద్రకిరణాలు — ఇదంతా రక్తపాతానికి సంకేతం. ‘యుగాంతమ్ ఇవ’ (యుగాంతం వలె) అనే మాటతో కవి యుద్ధపు మహత్త్వాన్ని ప్రళయంతో సమానం చేస్తాడు. అయినా రాముడు నిరాశపడడు; ఈ లక్షణాలను శత్రువినాశానికి సూచనలుగా భావించి వెంటనే దాడిని ప్రతిపాదిస్తాడు. ‘క్షిప్రమద్య’ (ఈ రోజే వేగంగా) అనే రెండు పదాలు అతని తొందరను చూపుతాయి — ఆలస్యం చేస్తే శత్రువు సిద్ధమవుతాడు. పర్వతం నుంచి దిగి రాముడు శత్రువులకు దుర్జయమైన తన సేనను చూస్తాడు; దీనితో అతని ఆత్మవిశ్వాసం దృఢమవుతుంది. కవి ఇక్కడ భయాన్నీ ఉత్సాహాన్నీ మేళవిస్తాడు — ప్రకృతిలో భయంకర లక్షణాలు, సేనలో అదమ్యమైన ఉత్సాహం.
కాలజ్ఞుడైన రాఘవుడు సుగ్రీవునితో కలిసి కపిరాజు మహాసేనను సన్నద్ధం చేసి, తగిన సమయంలో యుద్ధానికి ప్రేరేపించాడు. తరువాత మహాబాహువూ ధనుర్ధారీ అయిన రాముడు మహాసేనతో చుట్టబడి ముందు నడుస్తూ లంకాపురి వైపు బయలుదేరాడు. విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, భల్లూకరాజు, నీలుడు, లక్ష్మణుడు అతనిని అనుసరించారు. ఆ వెనుక భల్లూకుల, వనచరుల అతి విశాలమైన సేన విశాలమైన భూభాగాన్ని కప్పివేస్తూ రాఘవుని అనుసరించింది. ఏనుగుల వంటి, శత్రువులను నివారించే వానరులు వందలకొద్దీ పర్వతశిఖరాలనూ పెద్ద పెద్ద వృక్షాలనూ పట్టుకున్నారు. శత్రుసంహారకులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులు ఎక్కువ సమయం పట్టకుండానే రావణుని పురి లంకను చేరారు — పతాకమాలలతో కూడినది, రమ్యమైనది, ఉద్యానవనాలతో శోభిల్లేది, చిత్రమైన ప్రాకారపు గోడలు గలది, చేరడానికి అతి కష్టమైనది, ఎత్తైన ప్రాకారాలు తోరణాలు గలది. దేవతలకు కూడా ఎదిరించరాని ఆ పురిని రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన వనచరులు ఆజ్ఞానుసారం ముట్టడించి విడిది చేశారు. పర్వతశిఖరం వలె ఉన్నతమైన లంక ఉత్తరద్వారాన్ని తమ్మునితో కూడిన ధనుర్ధారి రాముడు కాపాడాడు, అడ్డగించాడు. లక్ష్మణుడు అనుచరుడుగా ఉన్న వీరుడు, దశరథకుమారుడు రాముడు రావణుడు పాలిస్తున్న లంకను ముట్టడించి, రావణుడు స్వయంగా ఉన్న ఆ ఉత్తరద్వారాన్ని చేరి నిలిచాడు; రాముడు తప్ప ఇంకెవరూ ఆ ద్వారాన్ని కాపాడలేరు. వరుణుని చేత సముద్రం వలె రావణుడు అధిష్ఠించిన ఆ భయంకరమైన ద్వారం ఆయుధాలు ధరించిన భయంకర రాక్షసులచేత అన్నివైపులా రక్షించబడుతోంది. అన్ని ద్వారాలలోకీ ఉత్తరద్వారం అత్యంత కఠినమైనది, ఎందుకంటే అక్కడ రావణుడు స్వయంగా ఉన్నాడు; అందువల్ల రాముడు దానిని తానే తీసుకుంటాడు — నాయకుడే గురుతరమైన భారాన్ని వహిస్తాడు. ‘రాముడు తప్ప ఇంకెవరూ సమర్థులు కారు’ అనే మాట రాముని అద్వితీయ సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసిస్తుంది. వానరులు పర్వతశిఖరాలనూ వృక్షాలనూ పట్టుకోవడం వారి ఆయుధం, ఎందుకంటే వారికి శస్త్రాలు లేవు. సేన ప్రయాణ క్రమం — ముందు రాముడు, తరువాత ప్రముఖులు, తరువాత సేన అంతా — పూర్వసర్గలలో వలె వ్యవస్థీకృతం. ప్రయాణవర్ణనలో కవి సేన గతినీ విస్తారాన్నీ చూపుతాడు — ‘మహతీం భూమిం ప్రచ్ఛాద్య’ (విశాలమైన భూమిని కప్పివేస్తూ) అనే పదంతో భూమే సైన్యంతో కప్పబడిందనే చిత్రం. రాముని అనుచరుల పేర్లు — విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు, లక్ష్మణుడు — వీరే యుద్ధంలో ప్రముఖపాత్రలు కాబోతారు. లంక వర్ణన మళ్ళీ ఇక్కడ వస్తుంది — పతాకలతో, ఉద్యానాలతో, చిత్రమైన ప్రాకారపు గోడలతో, ఎత్తైన ప్రాకారతోరణాలతో శోభిల్లేది, కాని ఇప్పుడు శత్రువులతో చుట్టుముట్టబడింది. ‘సురైరపి దుర్ధర్షామ్’ (దేవతలకు కూడా ఎదిరించరానిది) అనే పదంతో రావణుని పూర్వవైభవం గుర్తుచేయబడుతుంది — దేవతలు కూడా జయించలేని పురిని ఇప్పుడు వానరులు ముట్టడిస్తున్నారు. ‘యథానిదేశమ్’ (ఆజ్ఞానుసారం) అనే పదంతో వానరుల క్రమశిక్షణ చూపబడింది — వారు స్వేచ్ఛగా కాదు, రాముని ఆజ్ఞతోనే స్థానాలు తీసుకుంటారు. ఉత్తరద్వార వర్ణనలోని పాతాళం, వరుణుడు అనే ఉపమానాలు దాని లోతునూ భయంకరత్వాన్నీ సూచిస్తాయి. అక్కడ రాముడే నిలవడం అతని నాయకత్వానికి పరిచాయకం — శత్రువు ప్రబలతముడైనచోట నాయకుడు స్వయంగా నిలుస్తాడు. ‘జుగోప చ రురోధ చ’ (కాపాడాడు, అడ్డగించాడు) అనే రెండు క్రియలు రెండు విధాల కార్యాన్ని చూపుతాయి — తన సేన రక్షణ, శత్రువు నిరోధం.
ఆ ద్వారం, దానవులతో పాతాళం వలె, రాక్షసులతో నిండి ఉంది; అల్పులకూ దుర్బలులకూ భయం పుట్టించేది. అక్కడ యోధుల అనేక విధాల ఆయుధసముదాయాలనూ కవచాలనూ అమర్చి ఉండడం రాముడు చూశాడు. వానరసేనాపతి, వీర్యవంతుడు నీలుడు మైందద్వివిదులతో కలిసి తూర్పుద్వారాన్ని చేరి నిలిచాడు. మహాబలుడైన అంగదుడు ఋషభుడు, గవాక్షుడు, గజుడు, గవయుడు అనేవారితో కలిసి దక్షిణద్వారాన్ని ఆక్రమించాడు. బలవంతుడైన వానరుడు హనుమంతుడు ప్రమాథి, ప్రఘసుడు, ఇంకా ఇతర వీరులతో కలిసి పడమటి ద్వారాన్ని కాపాడాడు. సుగ్రీవుడు స్వయంగా గరుడుని వంటి, వాయువు వంటి వానరశ్రేష్ఠులందరితో కలిసి మధ్యమ గుల్మంలో నిలిచాడు. ప్రసిద్ధ యూథపతులైన ముప్పై ఆరు కోట్ల వానరులు సుగ్రీవుడు ఉన్నచోట లంకను ముట్టడించి విడిది చేశారు. రాముని శాసనంతో విభీషణసహితుడైన లక్ష్మణుడు ఒక్కొక్క ద్వారానికి కోటి కోటి వానరులను నిలిపాడు. రామునికి పడమటివైపు దగ్గరలో మధ్యమ గుల్మంలో పెద్ద సేన వెంటరాగా సుషేణుడు జాంబవంతునితో కలిసి నిలిచాడు. ఆ వానరశార్దూలులు కోరలు గల పెద్దపులుల్లా వృక్షాలనూ పర్వతాగ్రాలనూ పట్టుకుని సంతోషంగా యుద్ధానికి నిలిచారు. అందరి తోకలూ వికృతంగా ఉన్నాయి, కోరలూ గోళ్ళూ వారి ఆయుధాలు, వారి అవయవాలు వికృతంగా చిత్రవిచిత్రంగా ఉన్నాయి, ముఖాలు వికృతంగా ఉన్నాయి. కొందరు పది ఏనుగుల బలం గలవారు, కొందరు దానికి పదింతలు ఎక్కువ బలం గలవారు, కొందరు వేయి ఏనుగులతో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు. కొందరు ఓఘబలులు (ప్రవాహం వంటి బలం గలవారు), కొందరు దానికి వందరెట్లు ఎక్కువ బలం గలవారు, మరికొందరు అప్రమేయబలులైన వానరయూథపతులు అక్కడ ఉన్నారు. మిడతల దండు లేచినట్లు ఆ వానరసైన్యాల సమాగమం అద్భుతంగా విచిత్రంగా ఉంది. ఇక్కడ రాముని వ్యూహరచన స్పష్టం — నాలుగు ద్వారాలలో నలుగురు ప్రముఖ సేనాపతులు, మధ్యలో సుగ్రీవుడు, రాముని సమీపంలో సహాయానికి సుషేణ జాంబవంతులు. విభీషణుడు లక్ష్మణునితో కలిసి సైనికులను విన్యాసం చేస్తాడు — లంక అంతర్గత స్థితి అతనికి తెలుసు, కాబట్టి అతని సలహా ఇక్కడ ఉపయుక్తం. ‘వికృత’ అనే పదం పునరావృతం కావడం వానరుల క్రోధంతో వికృతమైన రూపాన్ని చూపుతుంది; యుద్ధోన్ముఖులైన వారు భయంకరంగా కనిపిస్తున్నారు. బలపు క్రమంగా పెరిగే వర్ణన — పది ఏనుగుల బలం నుంచి అప్రమేయబలం వరకు — సేన అపరిమిత సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది. మిడతల ఉపమానం వానరుల సంఖ్యనూ వేగాన్నీ రెంటినీ చూపుతుంది. ద్వారాల విభజన ఇలా ఉంది — తూర్పున మైందద్వివిదులతో నీలుడు, దక్షిణాన ఋషభ గవాక్ష గజ గవయులతో అంగదుడు, పడమట ప్రమాథి ప్రఘసులతో హనుమంతుడు, ఉత్తరాన లక్ష్మణునితో రాముడు, మధ్యలో సుగ్రీవుడు. ముప్పై ఏడవ సర్గలో రాముడు ఇదే విభజనను నిర్దేశించాడు, ఇప్పుడు అది కార్యరూపం దాల్చింది. పడమటి ద్వారంలో హనుమంతుని నియామకం కూడా అర్థవంతం — పడమటి ద్వారంలో ఇంద్రజిత్తు స్థానమని ఇంతకుముందు విభీషణుడు చెప్పాడు, అందువల్ల హనుమంతుని వంటి బలవంతుడు అక్కడ అవసరం. ముప్పై ఆరు కోట్లు అనే సంఖ్య అతిశయోక్తి, కాని సేన మహత్త్వాన్ని సూచిస్తుంది. వానరుల రూపవర్ణనలో వారి స్వభావం బయటపడుతుంది — వారు శస్త్రధారులు కారు, కోరలూ గోళ్ళూ వారి ఆయుధాలు; వృక్షాలూ పర్వతాగ్రాలూ వారు విసిరే అస్త్రాలు. క్రోధంతో వికృతమైన వారి తోకలు, ముఖాలు, అవయవాలు వారి యుద్ధోత్సాహాన్ని చూపుతాయి. బలవర్ణనలో ‘ఓఘబలాః’ అనే పదం జలప్రవాహం వంటి అడ్డులేని బలాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విధంగా కవి సేన సంఖ్యను, వ్యవస్థను, రూపాన్ని, బలాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు; దానివల్ల యుద్ధానికి ముందు సంపూర్ణచిత్రం పాఠకుని ఎదుట నిలుస్తుంది.
లంకను ముట్టడించి విడిది చేసిన, దూకుతున్న వానరులతో ఆకాశం నిండిపోయినట్లు, భూమి కూడా నిండిపోయినట్లు అయింది. భల్లూకుల, వనచరుల వందల లక్షల మంది లంకాద్వారాలను చేరారు, మరికొందరు యుద్ధం చేయడానికి అన్నివైపులకూ వెళ్ళారు. ఆ పర్వతం ఆ వానరులందరితో అన్నివైపులా ఆవృతమైంది; పదివేల వేలమంది (కోటి) ఆ పురిని చుట్టుముట్టారు. చెట్లు చేతబట్టిన బలవంతులైన వానరులతో అన్నివైపులా చుట్టబడిన లంక వాయువుకు కూడా ప్రవేశించరానిదైంది. మేఘాల వంటి, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల వానరులు హఠాత్తుగా ముట్టడించగా రాక్షసులు విస్మయం పొందారు. ముందుకు వస్తున్న సేనాసమూహపు గొప్ప శబ్దం, సముద్రం బద్దలైనప్పుడు వచ్చే జలధ్వనిలా పుట్టింది. ఆ మహాశబ్దంతో ప్రాకారాలతో, తోరణాలతో, పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో సహా లంక అంతా కదిలిపోయింది. రామలక్ష్మణుల, సుగ్రీవుని రక్షణలో ఉన్న ఆ సేన దేవాసురులందరికీ కూడా మరింత ఎదిరించరానిదైంది. ఇక్కడ కవి వానరసేన సంఖ్యను మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు — వందల లక్షలు, పదివేల వేలు — దానివల్ల దాని అపారత సూచించబడుతుంది. ‘వాయువుకు కూడా ప్రవేశించరానిది’ అనే అతిశయోక్తితో ముట్టడి సంపూర్ణత చూపబడింది. ఇంతకుముందు హనుమంతుడు ఒక్కడే ప్రవేశించిన లంక ఇప్పుడు అన్నివైపులా దిగ్బంధమైంది. సముద్రం బద్దలవడం అనే ఉపమానం మహాప్రళయాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. రామలక్ష్మణ సుగ్రీవుల రక్షణే సేన అజేయత్వానికి కారణం. లంక ముట్టడి ఫలితం రాక్షసులపై కనిపిస్తుంది — వారు విస్మయం పొందారు, హఠాత్తుగా పీడించబడ్డారు. ఈ రాక్షసులు ఇంతకుముందెన్నడూ తమ నగరంలో శత్రువులను చూడలేదు, అందువల్ల వారి విస్మయం స్వాభావికం. వానరసేన నాదం సముద్రం బద్దలవడం వల్ల పుట్టిన జలధ్వనితో సమానం — సేతువు కట్టి సముద్రాన్ని దాటినవాని సేనే ఇప్పుడు సముద్రంలా గర్జిస్తోంది. నాదంతో ప్రాకారాలతో తోరణాలతో సహా లంక కదిలిపోయిందనే వర్ణన భూకంపం వంటి ప్రభావాన్ని చూపుతుంది; ఇది రాక్షసుల మనసులో భయానికి ఆరంభం. సర్గలోని ఈ భాగంలో కవి వానరసేన అజేయత్వాన్ని చాటుతాడు — ‘దేవాసురులందరికీ కూడా మరింత ఎదిరించరానిది’. రామలక్ష్మణుల, సుగ్రీవుని రక్షణే దాని బలానికి ఆధారం, కేవలం సంఖ్య కాదు. ఈ మాట యుద్ధపు అంతిమ పరిణామాన్ని ముందే సూచిస్తుంది. ‘పదివేల వేలు’ అనే సంఖ్య కోటి అవుతుంది; ఈ విధంగా సేన అనేక భాగాలు వర్ణించబడ్డాయి — కొందరు ద్వారాల దగ్గర, కొందరు చుట్టూ, కొందరు పర్వతంపై. ‘ఆకాశం నిండిపోయినట్లు, భూమి నిండిపోయినట్లు’ అనే మాటతో పైనా కిందా అంతటా వానరులే కనిపిస్తున్నారని భావం. ‘మేఘసంకాశాః’ (మేఘాల వంటివారు) అనే ఉపమానం వానరుల రంగునూ గర్జననూ రెంటినీ సూచిస్తుంది; ‘శక్రతుల్యపరాక్రమాః’ (ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గలవారు) అనేది వారి బలాన్ని. ఈ విధంగా లంకావాసులు మొదటిసారి తమ నగరపు ముట్టడిని ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తున్నారు.
ఈ విధంగా రాక్షసుల వధ కోసం తన సైన్యాన్ని నిలిపి, మంత్రులతో ఆలోచించి, మళ్ళీ మళ్ళీ నిశ్చయించుకుని, తరువాత చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని కోరుతూ, సామదానాది ఉపాయాలను క్రమంగా ప్రయోగించడం ద్వారా సిద్ధించే ప్రయోజనపు తత్త్వం తెలిసిన రాఘవుడు, విభీషణుని అనుమతితో రాజధర్మాన్ని స్మరిస్తూ, వాలిపుత్రుడు అంగదుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు: ‘సౌమ్యుడవైన వానరా, లంకాపురిని దాటి, భయాన్ని విడిచి, వ్యథ లేకుండా దశగ్రీవుని దగ్గరకు వెళ్ళి నా మాటగా చెప్పు — శ్రీ నశించినవాడు, ఐశ్వర్యం పోయినవాడు, చావుకోరికతో బుద్ధి నశించినవాడు అయిన అతనితో ఇలా చెప్పు — రాత్రిచరుడవైన రాక్షసా, గర్వంతో మోహంతో నీవు ఋషులకు, దేవతలకు, గంధర్వులకు, అప్సరసలకు, నాగులకు, యక్షులకు, రాజులకు చేసిన పాపానికి ఎదిరించరాని ఫలం ఈ రోజు సమీపించింది; స్వయంభువు ఇచ్చిన వరం వల్ల పుట్టిన నీ దర్పం నిశ్చయంగా తొలగిపోయింది. భార్యాపహరణంతో కృశించిన నేను — ఎవరిని దండించేవాడినో — ఆ నేను దండం ధరించి లంకాద్వారం దగ్గర నిలిచి ఉన్నాను. రాక్షసా, యుద్ధంలో స్థిరంగా నిలిస్తే నీవు దేవతల, మహర్షుల, రాజర్షులందరి మార్గాన్ని చేరుతావు. రాక్షసాధమా, ఏ బలంతో గానీ మాయతో గానీ నన్ను అతిక్రమించి సీతను అపహరించావో, ఆ బలాన్ని చూపించు. మైథిలిని తీసుకుని నీవు నన్ను శరణు వేడకపోతే, వాడి బాణాలతో ఈ లోకాన్ని రాక్షసరహితం చేస్తాను. ధర్మాత్ముడూ రాక్షసశ్రేష్ఠుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన ఈ విభీషణుడు నన్ను చేరాడు; అతడు ఈ లంకైశ్వర్యాన్ని నిష్కంటకంగా నిశ్చయంగా పొందుతాడు. మూర్ఖుల సహాయం గల, పాపివైన, ఆత్మజ్ఞానం లేని నీవు అధర్మంతో రాజ్యాన్ని క్షణకాలం కూడా అనుభవించలేవు. రాక్షసా, ధైర్యం తెచ్చుకుని శౌర్యాన్ని ఆశ్రయించి యుద్ధం చేయి; యుద్ధంలో నా బాణాలతో శాంతుడవై ఆ తరువాత పవిత్రుడవవుతావు. నిశాచరా, పక్షివై ముల్లోకాలలో ప్రవేశించినా, నా దృష్టిపథంలో పడ్డాక ప్రాణాలతో తిరిగిపోలేవు. నీకు హితమైన మాట చెబుతున్నాను — ఔర్ధ్వదేహిక కర్మలు (మరణానంతర క్రియలు) చేసుకో, లంకను చివరిసారిగా బాగా చూసుకో; నీ జీవితం నా చేతిలో ఉంది.’ ఇక్కడ రాముడు యుద్ధానికి ముందు దూతను పంపుతాడు, ఎందుకంటే రాజధర్మం ఇలా చెబుతుంది — మొదట సంధికి అవకాశం ఇవ్వాలి. అతని సందేశంలో రెండు వికల్పాలు — శరణాగతి, సీతను అప్పగించడం; లేదా యుద్ధం, మరణం. ‘నా బాణాలతో శాంతుడవై పవిత్రుడవవుతావు’ అనే మాటతో రాముడు శత్రువు మోక్షాన్ని కూడా ఆలోచిస్తాడు. విభీషణునికి రాజ్యప్రాప్తి నిశ్చితమనే ప్రకటన రావణునికి పరమాఘాతం. ‘ముమూర్షానష్టచేతనమ్’ అనే పదానికి చావుకోరికతో బుద్ధి నశించినవాడని అర్థం. అంగదుని ఎంపిక కూడా అర్థవంతం — అతడు ఇంతకుముందు రావణుని జయించిన వాలి కుమారుడు. రాముని సందేశంలో రాజధర్మపు అన్ని అంగాలూ ఉన్నాయి — మొదట దోషకథనం (ఋషి దేవాదులకు చేసిన పాపం), తరువాత దండన ప్రకటన (దండధారినైన నేను ద్వారం దగ్గర నిలిచాను), తరువాత ఆహ్వానం (బలం చూపించు, యుద్ధం చేయి), తరువాత వికల్పం (శరణు వేడు, సీతను అప్పగించు), తరువాత పరిణామ కథనం (విభీషణుడు రాజ్యం పొందుతాడు), చివరికి హితవచనం (ఔర్ధ్వదేహికం చేసుకో, లంకను బాగా చూసుకో). ‘క్రమయోగార్థతత్త్వవిత్’ అనే విశేషణం సామ దాన భేద దండాలనే ఉపాయాలను క్రమంగా ప్రయోగించడాన్ని సూచిస్తుంది — యుద్ధానికి ముందు దూతను పంపడం సామోపాయపు చివరి ప్రయత్నం. విభీషణుని అనుమతి కూడా తీసుకోబడింది, ఎందుకంటే రావణుని స్వభావం అతనికి తెలుసు. ‘లంకను బాగా చూసుకో’ అనే మాట వ్యంగ్యం — నీవు దీనిని మళ్ళీ చూడవు. ‘పక్షివై ముల్లోకాలలో ప్రవేశించినా’ అనే మాటతో రాముడు రావణుడు పారిపోవడానికి కూడా దారి లేదని ప్రకటిస్తాడు. రాముడు రావణుని ‘మూర్ఖసహాయేన’ (మూర్ఖుల సహాయం గలవాడు) అంటాడు, ఎందుకంటే అతని మంత్రులు హితం చెప్పరు; హితం చెప్పినవాడు విభీషణుడొక్కడే, అతడూ వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు. ‘అధర్మంతో రాజ్యాన్ని క్షణకాలం కూడా అనుభవించలేవు’ అని రాముడు ధర్మపు సనాతన నియమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు.
క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ఇలా చెప్పగా, తారాపుత్రుడైన అంగదుడు మూర్తీభవించిన హవ్యవాహనుడైన అగ్నిలా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి వెళ్ళాడు. ఆ శ్రీమంతుడు ముహూర్తకాలంలోనే రావణుని భవనాన్ని చేరి, సచివులతో కలిసి నిశ్చింతగా కూర్చున్న రావణుని చూశాడు. ఆ తరువాత అతనికి దగ్గరలోనే దిగి, బంగారు భుజకీర్తులు ధరించిన వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుడు మండుతున్న అగ్నిలా నిలిచాడు. తనను తానే పరిచయం చేసుకుని అతడు అమాత్యులతో కూడిన రావణునికి రాముని ఉత్తమమైన మాటనంతా తక్కువా ఎక్కువా కాకుండా వినిపించాడు: ‘నేను క్లేశం లేకుండా కార్యాలు సాధించే కోసలేంద్రుడు రాముని దూతను, వాలిపుత్రుడను, అంగదుడనే పేరు గలవాడను — నా పేరు నీ చెవిన పడి ఉంటే. కౌసల్య ఆనందాన్ని వృద్ధిపరిచే రాఘవుడు రాముడు నీతో ఇలా అంటున్నాడు — క్రూరుడా, బయటకు వచ్చి ఎదిరించి యుద్ధం చేయి, పురుషునివి కా. అమాత్యులతో, పుత్రులతో, జ్ఞాతులతో, బంధువులతో సహా నిన్ను నేను చంపుతాను; నీవు హతుడైతే ముల్లోకాలూ నిరుద్విగ్నమవుతాయి. దేవ దానవ యక్ష గంధర్వ ఉరగ రాక్షసులకు శత్రువువు, ఋషులకు ముల్లువు అయిన నిన్ను ఈ రోజు పెకలించివేస్తాను. వైదేహిని సత్కరించి, నమస్కరించి అప్పగించకపోతే, నీవు హతుడైన తరువాత ఐశ్వర్యం విభీషణునిదవుతుంది.’ అంగదుడు దూతధర్మాన్ని పాటిస్తాడు — ‘అన్యూనాధికమ్’ — రాముని మాట తక్కువా కాదు, ఎక్కువా కాదు. అతడు మొదట తనను పరిచయం చేసుకుంటాడు — ‘వాలిపుత్రుడు’ అనే పేరుతోనే రావణుని మనసులో వాలి స్మృతి మేల్కొంటుంది. ‘పురుషునివి కా’ అనే మాట రావణుని కాపురుషత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు సీతను యుద్ధంతో కాదు, మోసంతో అపహరించాడు. అంగదుని గమనం ‘మూర్తీభవించిన హవ్యవాహనుని’ వలె — అగ్నిలా తేజస్వి, వేగవంతుడు. ‘అవ్యగ్రమ్ ఆసీనమ్’ (నిశ్చింతగా కూర్చున్నవాడు) అనే రావణుని వర్ణన అతని దర్పాన్ని చూపుతుంది — నగరం ముట్టడించబడింది, అయినా అతడు శాంతంగా సచివులతో కూర్చున్నాడు. అంగదుడు అతని దగ్గరలోనే దిగి నిలుస్తాడు, దూరం నుంచి మాట్లాడడు — దీనితో అతని నిర్భయత్వం వ్యక్తమవుతుంది. అతడు రాముని మాటను తన మాటలతో కాక రాముని మాటలతోనే చెబుతాడు, కొంచెం సంక్షిప్తం చేసి మాత్రమే; దూతకు మొదటి ధర్మం ఇదే. రాముని పేర్లు — ‘కోసలేంద్రుడు’, ‘అక్లిష్టకర్ముడు’, ‘కౌసల్యానందవర్ధనుడు’ — అతని రాజకులాన్నీ, కర్మసామర్థ్యాన్నీ, మాతృభక్తినీ సూచిస్తాయి. ‘ముల్లోకాలూ నిరుద్విగ్నమవుతాయి’ అనే మాట రావణవధ లోకహితమని స్థాపిస్తుంది — ఇది కేవలం రాముని వ్యక్తిగత ప్రతీకారం కాదు, లోకానికి గుచ్చుకున్న ముల్లును పెకలించడం. అంగదుని మాటలలో రాముని సందేశపు సారం మిగులుతుంది — యుద్ధమో, సీతను అప్పగించడమో. ‘నా పేరు నీ చెవిన పడి ఉంటే’ అనే దూత స్వపరిచయం వ్యంగ్యంతో కూడినది — వాలిపుత్రుని పేరు రావణుడు తప్పకుండా విని ఉంటాడు, ఎందుకంటే వాలి రావణుని చంకలో బిగించి నాలుగు సముద్రాలూ తిరిగాడని ప్రసిద్ధి. ఈ విధంగా అంగదుని ఉనికే రావణుని పూర్వపరాభవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ రాముడు ‘నిష్పత్య ప్రతియుధ్యస్వ’ అంటాడు — నగరం నుంచి బయటకు వచ్చి యుద్ధం చేయి, దుర్గంలో దాక్కోకు.
వానరశ్రేష్ఠుడు ఇలా పరుషమైన మాట అంటుండగా నిశాచరగణాధిపతి అసహనానికి లోనయ్యాడు. రోషం పొందిన ఆ దుర్బుద్ధి ‘పట్టుకోండి, చంపండి’ అని సచివులకు పదేపదే ఆజ్ఞాపించాడు. రావణుని మాట విని నలుగురు ఘోరమైన రాత్రిచరులు తేజస్సుతో మండుతున్న అగ్ని వంటి ఆ అంగదుని పట్టుకున్నారు. ఆత్మనిగ్రహం గల వీరుడైన తారాపుత్రుడు రాక్షసగణానికి తన బలాన్ని చూపడానికి తానే పట్టుబడ్డాడు. తరువాత తన రెండు భుజాలకూ వేలాడుతున్న వారిని పక్షులను వలె పట్టుకుని అంగదుడు పర్వతం వంటి ప్రాసాదం మీదకు ఎగిరాడు. అతని ఎగురుడు వేగానికి విదిలించబడిన ఆ రాక్షసులందరూ రాక్షసేంద్రుడు చూస్తుండగానే నేలమీద పడిపోయారు. తరువాత ప్రతాపవంతుడైన వాలిపుత్రుడు పర్వతశిఖరం వలె ఉన్నతమైన రాక్షసేంద్రుని ప్రాసాదశిఖరాన్ని తొక్కాడు. అతడు తొక్కిన ఆ శిఖరం దశగ్రీవుడు చూస్తుండగా బద్దలైంది, పూర్వం వజ్రాయుధంతో హిమవంతుని శిఖరం చీలిపోయినట్లు. ప్రాసాదశిఖరాన్ని విరగగొట్టి, తన పేరు వినిపించి, మహానాదం చేసి అతడు ఆకాశమార్గాన ఎగిరాడు. రాక్షసులందరినీ బాధిస్తూ, వానరులను సంతోషపెడుతూ అతడు వానరుల మధ్య రాముని పక్కకు చేరాడు. రావణుడైతే ప్రాసాదధర్షణం వల్ల పరమక్రోధం పొందాడు, తన వినాశాన్ని చూస్తూ నిట్టూర్పులలో మునిగిపోయాడు. అంగదుడు తానే పట్టుబడతాడు — ఇది అతని బుద్ధిమత్త; రాక్షసుల బలం తుచ్ఛమని చూపాలనుకుంటాడు. నలుగురు రాక్షసులు అతని భుజాలకు పక్షుల్లా వేలాడుతున్నారు — ఈ దృశ్యం రావణుని సభకు అవమానం. ప్రాసాదశిఖర భంగం రావణుని గర్వభంగానికి ప్రతీక; ‘పశ్యతః’ (చూస్తుండగా) అనే పదం పునరావృతం కావడంతో రావణుని నిస్సహాయత చూపబడింది. అంగదుడు ‘తన పేరు వినిపించడం’ సుందరకాండలో హనుమంతుడు చేసిన ‘జయత్యతిబలో రామః’ (అతిబలుడైన రాముడు జయిస్తున్నాడు) అనే ఘోషణ వంటిది. రావణుని నిట్టూర్పు అతని లోపలి భయాన్ని వెల్లడిస్తుంది — వినాశాన్ని చూస్తున్నాడు, అయినా వెనుదిరగడు. రావణుని ప్రతిక్రియ అతని స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది — దూత మాట విని ఆలోచించడు, వెంటనే ‘పట్టుకోండి, చంపండి’ అని ఆజ్ఞాపిస్తాడు; దూతవధ రాజనీతిలో నిషిద్ధం, ఇంతకుముందు హనుమంతుని విషయంలో విభీషణుడు కూడా ఇదే చెప్పాడు. కవి ఇక్కడ ‘దుర్మేధాః’ (దుర్బుద్ధి) అనే విశేషణం వాడతాడు; దానివల్ల రావణుని బుద్ధినాశం సూచించబడుతుంది. అంగదుని ప్రవర్తన హనుమంతుని వంటిది — అతడు కూడా తానే బంధనాన్ని స్వీకరించి శత్రుబలాన్ని పరీక్షిస్తాడు. అతని ఎగురుడుతో రాక్షసులు చెట్టు నుంచి పండ్లు రాలినట్లు విదిలించబడ్డారు. ప్రాసాదశిఖరాన్ని తొక్కి విరగగొట్టడం వజ్రాయుధంతో హిమవంతుని శిఖరం చీలడంతో పోల్చబడింది — ఇంద్రుని వజ్రప్రహారం వంటిది అంగదుని పాదఘాతం. ‘తన పేరు వినిపించి’ — ‘నేను వాలిపుత్రుడను అంగదుడను’ అని చాటి — అతడు రావణుని సభలో వాలి స్మృతిని మళ్ళీ మేల్కొలుపుతాడు. రావణుని క్రోధమూ నిట్టూర్పూ అతని నిస్సహాయతను చూపుతాయి; అతడు వినాశాన్ని చూస్తున్నాడు, కాని అహంకారంతో సీతను ఇవ్వడు. ఇదే అతని దుఃఖాంతానికి మూలం.
రాముడైతే సంతోషంతో గర్జిస్తున్న అనేక వానరులతో చుట్టబడి, శత్రువధను కోరుతూ యుద్ధానికే ముందుకు సాగాడు. పర్వతశిఖరం వంటి, మహావీర్యుడైన వానరుడు సుషేణుడు కామరూపులైన అనేక వానరులతో చుట్టబడి, సుగ్రీవుని మాటపై ద్వారాలను అదుపులో ఉంచి, నక్షత్రాల మధ్య చంద్రునిలా, ఎదిరించరానివాడై తిరిగాడు. లంకను ముట్టడించి విడిది చేసిన, సముద్రం వరకు వ్యాపించిన వనచరుల వంద అక్షౌహిణులను చూసి కొందరు రాక్షసులు విస్మయం పొందారు, మరికొందరు భయపడ్డారు, ఇంకొందరు యుద్ధోత్సాహంతో సంతోషమే పొందారు. ప్రాకారానికీ కందకానికీ మధ్య ఉన్న చోటంతా వానరులతో నిండిపోయింది; దీనులైన రాక్షసులు ప్రాకారం వానరమయమైపోవడం చూసి, భయపడి హాహాకారాలు చేశారు. ఆ మహాభీషణమైన కోలాహలం మొదలవగా రాక్షసరాజు యోధులైన రాక్షసులు మహాయుధాలు పట్టుకుని యుగాంతవాయువుల్లా సంచరించారు. ఇక్కడ రాక్షసుల మూడు విధాల ప్రతిక్రియ — విస్మయం, భయం, సంతోషం — కవి సూక్ష్మంగా వర్ణించాడు; కొందరు యోధులు యుద్ధంతో సంతోషిస్తారు కూడా. ‘వానరీకృతః ప్రాకారః’ (వానరమయమైన ప్రాకారం) అనే పదం — ప్రాకారమే వానరమయమైపోయినట్లు. సర్గ చివర ఉపజాతి వృత్తంతో యుద్ధారంభం సూచించబడింది — తరువాతి సర్గలో సంగ్రామం మొదలవుతుంది. సుషేణునికి చంద్రుని ఉపమానం సేనాపతి తిరుగుతూ ద్వారాలను పరిశీలించడాన్ని చూపుతుంది. అంగదుడు తిరిగిరావడంతో ఉత్సాహం పొందిన వానరులు గర్జిస్తున్నారు, రాముడు శత్రువధకు సిద్ధుడై ముందుకు సాగాడు. సుషేణుడు ద్వారాలను పరిశీలించడానికి తిరుగుతాడు — వానరులందరూ తమ తమ స్థానాలలో ఉన్నారో లేదో అతడు చూస్తాడు. ‘వంద అక్షౌహిణులు’ అనే సంఖ్య మళ్ళీ సేన విశాలత్వాన్ని చూపుతుంది; ‘సముద్రం వరకు వ్యాపించిన’ అంటే సేన సముద్రతీరం వరకు విస్తరించిందని భావం. రాక్షసుల ప్రతిక్రియ వర్ణనలో కవి మనోవిజ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు — అందరూ ఒకేలా ఉండరు; కొందరు భయపడినవారు, కొందరు విస్మితులు, కొందరు శూరులు యుద్ధంతో సంతోషించేవారు. ‘హాహాకారం’ భయస్వరం. చివరికి రాక్షసయోధులు మహాయుధాలు పట్టుకుని ప్రళయవాయువుల్లా సంచరిస్తారు — యుద్ధారంభం సమీపించింది. ఈ విధంగా సర్గ ప్రశాంతమైన సంవాదంతో మొదలై క్రమంగా యుద్ధద్వారం వరకు సాగుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥