సర్గ
సుగ్రీవ రావణుల ద్వంద్వయుద్ధం
సువేల శిఖరం నుంచి గోపురంపై ఉన్న రావణుని చూడటం, సుగ్రీవుడు హఠాత్తుగా ఎగరడం, కిరీటాన్ని పడగొట్టడం, ఇద్దరి మల్లయుద్ధం, మాయను ప్రయోగించబోతున్న రావణుని నుంచి సుగ్రీవుడు తిరిగిరావడం
తరువాత రాముడు సుగ్రీవునితో, వానరయూథాలతో కలిసి రెండు యోజనాల విస్తీర్ణం గల మండలమున్న సువేలపు అగ్రశిఖరాన్ని ఎక్కాడు. అక్కడ ముహూర్తకాలం నిలిచి పది దిక్కులనూ పరికిస్తూ, త్రికూటపు రమ్యశిఖరంపై విశ్వకర్మ నిర్మించిన, చక్కగా అమర్చబడిన, రమ్యమైన అడవులతో శోభిల్లే లంకను చూశాడు. దాని గోపురశిఖరంపై నిలిచిన, ఎదిరించరాని రాక్షసేంద్రుడు రావణుని కూడా అతడు చూశాడు. అతనికి రెండువైపులా తెల్లని చామరాలు వీస్తున్నారు, తలపై విజయచ్ఛత్రం శోభిల్లుతోంది. అతని శరీరం ఎర్రచందనంతో అలదబడి, రత్నాభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంది. అతడు నల్లని మేఘం వంటివాడు, బంగారు జరీ వస్త్రాలు ధరించినవాడు, ఐరావతపు దంతాగ్రాలు చేసిన లోతైన గాయాల మచ్చలతో గుర్తుపడిన వక్షస్థలం గలవాడు. కుందేటి రక్తం వంటి రంగు గల ఎర్రని వస్త్రం కట్టుకుని, ఆకాశంలో సంధ్యాతపంతో కప్పబడిన మేఘరాశిలా అతడు కనిపించాడు. ఇక్కడ కవి రావణుని రాజవైభవాన్నీ, అతని పూర్వవిజయాల చిహ్నాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతాడు — ఐరావతపు దంతాల మచ్చలు దేవతలతో అతడు చేసిన యుద్ధానికి సాక్ష్యం. తెల్లని చామరం, విజయచ్ఛత్రం రాజలక్షణాలు. అంతటా ఎరుపు రంగు — ఎర్రచందనం, ఎర్రని వస్త్రం, కుందేటి రక్తపు రంగు — దీనివల్ల రాబోయే రక్తపాతానికి సూచన కూడా లభిస్తుంది. సంధ్యలో మేఘరాశి అనే ఉపమానం అతని నల్లని రంగునూ ఎర్రని అలంకరణనూ ఒక్కచోట చూపుతుంది. శత్రువులను గడ్డిపోచల్లా భావించి రావణుడు తన నగరంలోని అత్యున్నత స్థలంలో నిర్భయంగా కూర్చున్నాడు. అతని ఈ అహంకారమే తరువాతి ప్రసంగానికి కారణం. ఈ సర్గ మొత్తం బరోడా సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; అక్కడ 6.030 తరువాత వెంటనే 6.031 ప్రారంభమవుతుంది. రాముడు దూరం నుంచే శత్రువును చూస్తాడు, కాని శాంతంగా ఉంటాడు; అతని పక్కనున్న సుగ్రీవుడు మాత్రం అతనిని చూడగానే కోపిస్తాడు — ఇద్దరి స్వభావభేదం ఇక్కడ స్ఫుటం.
వానరేంద్రులూ రాఘవుడూ చూస్తుండగానే, రాక్షసేంద్రుని చూడగానే సుగ్రీవుడు హఠాత్తుగా లేచాడు. క్రోధవేగంతో, సత్త్వంతో, బలంతో కూడి అతడు పర్వతాగ్రం నుంచి లేచి గోపురస్థలానికి ఎగిరాడు. అక్కడ ముహూర్తకాలం నిలిచి, నిర్భయమైన అంతరాత్మతో అతనిని చూసి, ఆ రాక్షసుని గడ్డిపోచలా భావించి పరుషమైన మాట అన్నాడు: ‘రాక్షసా, నేను లోకనాథుడైన రామునికి సఖుడినీ దాసుడినీ. ఆ రాజాధిరాజు తేజస్సుతో ఈ రోజు నీవు నా చేతి నుంచి తప్పించుకోలేవు.’ ఇలా అని హఠాత్తుగా ఎగిరి అతని మీదకు దూకి, అతని చిత్రమైన కిరీటాన్ని లాగి నేలమీద పడవేశాడు. వేగంగా వస్తున్న అతనిని చూసి నిశాచరుడు అన్నాడు: ‘నా పరోక్షంలో నీవు సుగ్రీవుడవు (అందమైన మెడ గలవాడవు), ఇప్పుడు హీనగ్రీవుడవు (మెడ లేనివాడవు) అవుతావు.’ ఇలా అని లేచి అతనిని వెంటనే చేతులతో పట్టుకుని నేలమీదకు విసిరేశాడు. వానరుడు కూడా బంతిలా పైకి లేచి అతనిని చేతులతో విసిరేశాడు. ‘సుగ్రీవః’ అనే పేరుపై రావణుని శ్లేష — అందమైన మెడ గలవాడవు, ఇప్పుడు మెడ లేనివాడవు అవుతావని బెదిరింపు. సుగ్రీవుడు తనను ‘సఖుడు, దాసుడు’ అని చెప్పుకుంటాడు — రాముని మిత్రత్వమూ సేవకత్వమూ రెండూ అతనికి గౌరవమే. కిరీటాన్ని పడగొట్టడం రాజుకు పరమావమానం; సుందరకాండలో హనుమంతుడు రావణుని అవమానించినట్లే ఇక్కడ సుగ్రీవుడు. ‘కందువత్’ (బంతిలా) అనే ఉపమానం సుగ్రీవుని లాఘవాన్ని చూపుతుంది — నేలమీద పడినా అతడు బంతిలా వెంటనే పైకి లేస్తాడు. సుగ్రీవుని ఈ సాహసం రాముని అనుమతి లేకుండానే జరిగింది; తరువాతి సర్గలో రాముడు దానికి అతనిని మందలిస్తాడు. సుగ్రీవుని క్రోధానికి మూలం రావణుని చూడటమే — తన మిత్రుని భార్యను అపహరించినవానిని చూసి అతడు సహించలేకపోయాడు. వాలితో ఇంతకుముందు చేసిన ద్వంద్వయుద్ధం కూడా అతని అనుభవం, అందుకే అతడు నిస్సంకోచంగా మల్లయుద్ధానికి దిగుతాడు. రావణుని బెదిరింపు అతని అహంకారాన్నీ, సుగ్రీవుని చర్య అతని నిర్భయత్వాన్నీ చూపుతాయి.
తరువాత ఒకరి చెమటతో ఒకరు తడిసిన దేహాలతో, రక్తంతో ఎర్రబడిన శరీరాలతో, ఒకరినొకరు పెనవేసుకుని కదలిక స్తంభించిన ఆ ఇద్దరూ పూచిన బూరుగ, మోదుగ చెట్లలా కనిపించారు. పిడికిలిపోట్లతో, అరచేతి దెబ్బలతో, ముంజేతి దెబ్బలతో, మోచేతి దెబ్బలతో, వేళ్ళకొనల పోట్లతో మహాబలులైన రాక్షసేంద్ర వానరేంద్రులు సహించరాని రూపం గల యుద్ధం చేశారు. ఉగ్రవేగులైన ఆ ఇద్దరూ గోపురవేదిక మధ్యలో చాలాసేపు నియుద్ధం — బాహుయుద్ధం — చేసి, మళ్ళీ మళ్ళీ పైకి ఎత్తి దేహాలను వంచుతూ, అడుగులు వేస్తూ గోపురవేదిక అంచుకు చేరారు. ఒకరినొకరు నొక్కిపట్టి, పెనవేసుకున్న దేహాలతో వారు ప్రాకారానికీ కందకానికీ మధ్య పడ్డారు; ముహూర్తకాలం నేలను తాకుతూ నిట్టూర్పులు విడుస్తూ ఉండి మళ్ళీ పైకి ఎగిరారు. మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకుని బాహువులనే పగ్గాలతో ఒకరినొకరు బంధించి, ఆవేశంతో, శిక్షణతో, బలంతో కూడి వారు విధవిధాలైన యుద్ధమార్గాలలో సంచరించారు. కోరలు మొలిచిన పెద్దపులి, సింహం వలె, కలబడిన గజరాజుల పిల్లల వలె, వారు చేతులతో పెనగులాడి కలిసికట్టుగా ఒక్కసారే నేలమీద పడ్డారు. పైకి లేచి ఒకరినొకరు ఆక్షేపిస్తూ వారు యుద్ధమార్గంలో పలువిధాలుగా సంచరించారు; వ్యాయామ శిక్షణ బలాలతో కూడిన ఆ వీరులు త్వరగా అలసిపోలేదు. శత్రువును అడ్డుకునే ఏనుగుతొండాల వంటి ఉత్తమ బాహువులతో ప్రత్యర్థి దెబ్బలను నివారిస్తూ, చాలాసేపు తీవ్రంగా పోరాడి వారు వేగంగా మండలమార్గంలో సంచరించారు. ఒకరినొకరు చంపడానికి పూనుకున్న వారు ఒకరినొకరు సమీపించి, ఆహారం కోసం రెండు పిల్లుల్లా, మళ్ళీ మళ్ళీ నిలిచిపోయారు. ఈ భాగంలో కవి వంశస్థ, ఉపజాతి వృత్తాలతో మల్లయుద్ధపు గతినీ వేగాన్నీ వర్ణిస్తాడు; ‘పరస్పరమ్’ (ఒకరినొకరు) అనే పదం నాలుగుసార్లు పునరావృతం కావడం ఇద్దరి సమానబలత్వాన్ని చూపుతుంది. బూరుగ, మోదుగ చెట్ల ఎర్రని పూలు రక్తసిక్తులైన వీరులకు ఉపమానం. పిల్లుల ఉపమానం ఇద్దరి జాగరూకమైన ఎదురుచూపును సూచిస్తుంది — దెబ్బతీయడానికి ముందు అవకాశం కోసం అన్వేషణ. ‘మండల’ శబ్దానికి భరతుడు చెప్పిన నాలుగు విధాల లక్షణం — చారీమండలం, కరణమండలం, ఖండమండలం, మహామండలం — ముద్రణ పాదటిప్పణిలో వివరించబడింది. ‘స్వేదవిదిగ్ధగాత్రౌ’ (చెమటతో తడిసిన దేహాలు గలవారు), ‘శోణితరక్తదేహౌ’ (రక్తంతో ఎర్రబడిన శరీరాలు గలవారు) అనే విశేషణాలతో యుద్ధపు దీర్ఘత్వమూ శ్రమా సూచించబడతాయి; అయినా ‘అలసిపోలేదు’ అని ఇద్దరి సహనశక్తి ప్రశంసించబడుతుంది. ప్రాకారానికీ కందకానికీ మధ్య పడటం, మళ్ళీ పైకి ఎగరడం యుద్ధస్థల మార్పును చూపుతుంది — గోపురంపై ప్రారంభమైన యుద్ధం నేల వరకు విస్తరించింది. ‘గజేంద్రపోతౌ’ (గజరాజుల పిల్లలు) అనే ఉపమానం వారి యౌవనాన్నీ ఉత్సాహాన్నీ, ‘శార్దూలసింహౌ’ (పెద్దపులి సింహం) అనేది వారి క్రౌర్యాన్నీ సూచిస్తాయి. ఈ విధంగా కవి ఒకే ప్రసంగంలో బహువిధాలైన ఉపమానాలతో యుద్ధపు నానారూపాలను చిత్రిస్తాడు, పాఠకుని మనసులో రోమాంచం కలిగిస్తాడు. వానరునికీ రాక్షసునికీ మధ్య జరిగిన ఈ మొదటి ప్రత్యక్ష సంఘర్షణ రాబోయే మహాయుద్ధానికి పూర్వరూపం వంటిది.
యుద్ధమార్గాలలో నిపుణులైన వానరేంద్రుడూ రావణుడూ ఒకరికొకరు విచిత్రమైన మండలాలను, విధవిధాలైన స్థానాలను (నిలుచునే భంగిమలను), గోమూత్రకాలనే వంకర నడకలను, గతప్రత్యాగతాలను (వెళ్ళి తిరిగిరావడాలను), అడ్డంగా నడవడాలను, వక్రగతులను చూపుతూ సంచరించారు. దెబ్బలను తప్పించడం, వర్జించడం, చుట్టూ పరుగెత్తడం, ఎదురుగా దూసుకుపోవడం, ఎగిరి దూకడం, పోరాట భంగిమలో నిలవడం, వెనుదిరగడం, పక్కకు తొలగడం, వెనక్కి పరుగెత్తడం, కిందకు దూకడం, చేతులు ముందుకు చాచడం, చేతులు వెనక్కి ముడుచుకోవడం — ఇలా మల్లయుద్ధపు అన్ని ప్రకారాలూ వారిలో కనిపించాయి. ఇది మల్లవిద్యలోని పారిభాషిక పదాల జాబితా — ఒకప్పుడు ప్రతియోధుని చుట్టూ పరుగెత్తడం, ఒకప్పుడు ఎదురుగా శీఘ్రంగా దాడి చేయడం, ఒకప్పుడు దూకి కిందకు దిగడం, ఒకప్పుడు వెనక్కి తిరగడం, ఒకప్పుడు చేతులు చాచడం, ఒకప్పుడు చేతులు ముడుచుకోవడం అని హిందీ భాష్యం ఈ ప్రకారాలను వివరిస్తుంది. ఇక్కడ కవి యుద్ధకళకు సంబంధించిన శాస్త్రీయజ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు; దీనివల్ల ఇద్దరు యోధుల సమాన కౌశలం స్పష్టమవుతుంది. ‘గోమూత్రకం’ అంటే ఆవు మూత్రపు గీతలా వంకరగా సాగే గతి. స్థానాలు — వైష్ణవం, సమపాదం, వైశాఖం, మండలం, ప్రత్యాలీఢం, ఆలీఢం — అని పాదటిప్పణిలో చెప్పబడ్డాయి. ఈ విధంగా ఇది బలపు యుద్ధమే కాదు, శిక్షణ యుద్ధం కూడా. సుగ్రీవుడు వానరుడైనప్పటికీ మల్లవిద్యలో రావణునితో సమానుడని కవి నిరూపిస్తాడు; కాబట్టి ఈ యుద్ధఫలితం కేవలం బలంతో నిర్ణయం కాలేదు.
ఇంతలో రాక్షసుడు రావణుడు తన మాయాబలాన్ని ప్రయోగించడానికి పూనుకున్నాడు. అది గ్రహించి వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు విజయోల్లాసంతో, అలసటను జయించి అప్పుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. వానరరాజు చేత మోసపోయిన రావణుడు అక్కడే నిలిచిపోయాడు. అప్పుడు యుద్ధకీర్తిని పొందిన వానరశ్రేష్ఠుల నాథుడు, సూర్యపుత్రుడు సుగ్రీవుడు యుద్ధంలో నిశాచరపతిని అలసటకు గురిచేసి, అతి విశాలమైన ఆకాశాన్ని దాటి, వానరగణాల సేన మధ్యలో రాముని పక్కకు చేరాడు. ఈ విధంగా ఆ సవితృపుత్రుడు అక్కడ ఆ కార్యం చేసి, వాయువేగంతో సంతోషంగా సేనలో ప్రవేశించాడు; రఘువంశ శ్రేష్ఠ రాజకుమారుడైన రాముని యుద్ధోత్సాహాన్ని పెంచుతూ, వానరగణ ముఖ్యుల చేత పూజించబడ్డాడు. ఇక్కడ సుగ్రీవుని బుద్ధి ప్రశంసనీయం — మాయాయుద్ధంలో రావణుని ప్రాబల్యాన్ని గ్రహించి అతడు సమయానికే వెనుదిరిగాడు. ‘జితకాశీ’ అంటే విజయోల్లాసంతో శోభిల్లేవాడు; ‘జితక్లమః’ అంటే శ్రమను జయించినవాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు మాలినీ వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. ‘అర్కసూనుః’, ‘సవితృసూనుః’ (సూర్యపుత్రుడు) అనే పేర్లతో సుగ్రీవుని సూర్యపుత్రత్వం గుర్తుచేయబడింది. ఈ సాహసానికి ఫలం రెండు విధాలు — రావణునికి అవమానం, వానరులకు ఉత్సాహవృద్ధి. రావణుడు మాయను ఆశ్రయించాలనుకోవడంలో అతని దౌర్బల్యం కూడా ఇక్కడ బయటపడింది — ధర్మయుద్ధంలో పరాజయం కనిపించగానే అతడు కపటం వైపు వెళ్తాడు, తరువాత ఇంద్రజిత్తు కూడా చేయబోయినట్లే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥