సర్గ
సువేల శిఖరం నుంచి లంకావలోకనం
లంక వనోపవనాల వర్ణన, వానరులు వనాలలో ప్రవేశించడం, త్రికూట శిఖరంపై నిర్మించిన పురి శోభ, చైత్యప్రాసాదం, రాముని విస్మయం
ఆ రాత్రి సువేల పర్వతంపై గడిపిన వీరులైన వానరయూథపతులు ప్రభాతవేళ లంకలో ఉన్న వనాలనూ ఉపవనాలనూ చూశారు. అవి సమతలంగా, సౌమ్యంగా, రమ్యంగా, విశాలంగా, పొడవుగా, కనువిందుగా ఉన్నాయి. వాటిని చూసి వానరులు విస్మయం పొందారు. పూర్వసర్గలో రాత్రివేళ పురి దూరం నుంచి కనిపించింది, ఇప్పుడు ప్రభాతకాంతిలో దాని సమీపంలోని ఉద్యానాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. శత్రునగర సౌందర్యాన్ని కూడా కవి నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు. వానరులు అడవులలో పుట్టినవారు, కాబట్టి వనసౌందర్యాన్ని వారు సహజంగానే అనుభవిస్తారు; వారి విస్మయం స్వాభావికం.
లంక సంపెంగలు, అశోకాలు, పొగడలు, సాలవృక్షాలు, తాటిచెట్లతో నిండి, తమాలవనాలతో కప్పబడి, నాగమాలలతో — నాగకేసర వృక్షాలతో — చుట్టబడి ఉంది. హింతాలాలు, అర్జునవృక్షాలు, కదంబాలు, బాగా పూచిన సప్తపర్ణాలు, తిలకాలు, కర్ణికారాలు, పాటలవృక్షాలతో అది అన్నివైపులా వ్యాపించి ఉంది. కొనలు పూచిన, లతలు అల్లుకున్న, బహువిధాలైన దివ్యవృక్షాలతో ఆ లంక ఇంద్రుని అమరావతిలా శోభిల్లింది. విచిత్రమైన పూలతో, ఎర్రని కోమల పల్లవాలతో, నల్లని పచ్చికబయళ్ళతో, చిత్రమైన వనపంక్తులతో అది శోభిల్లింది. మనుష్యులు ఆభరణాలు ధరించినట్లు అక్కడి వృక్షాలు సుగంధభరితమైన అతిరమ్యమైన పూలనూ పండ్లనూ ధరించాయి. చైత్రరథం వంటిదీ, నందనం వంటిదీ, మనోజ్ఞమైనదీ, అన్ని ఋతువుల పూలపండ్లు గలదీ, రమ్యమైనదీ, తుమ్మెదలతో నిండినదీ అయిన ఆ వనం శోభిల్లింది. చైత్రరథం కుబేరుని ఉద్యానం, నందనం ఇంద్రునిది — అందువల్ల లంక వనాలు దేవోద్యానాలతో సమానమని కవి చెబుతున్నాడు. ‘సర్వర్తుకమ్’ (అన్ని ఋతువులకు చెందినది) అనే పదంతో అన్ని ఋతువులలోనూ పుష్పఫలసమృద్ధి సూచించబడుతోంది; అది రావణుని ఐశ్వర్యప్రభావం. వృక్షాల నామావళి వనవైవిధ్యాన్ని చూపుతుంది; ఇక్కడ వృక్షాలు భూషణాలు ధరించిన మనుష్యుల వంటివి అనే ఉపమానం సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తుంది. ఈ విధంగా రాముని దృష్టిలో శత్రుపురి దివ్యంగా కనిపిస్తుంది, అయినా దాని స్వామి దోషం వల్లనే అది వినాశం పొందుతుంది. ఈ వర్ణన చివర, ఇంత సుందరమైన నగరం రావణుని ఒక్క అపరాధం వల్ల యుద్ధభూమి కాబోతోందని పాఠకుడు అనుభవిస్తాడు. సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూసిన అశోకవనం కూడా ఇలాంటిదే; అక్కడే సీత నివసిస్తోందన్న స్మరణ రాముని మనసులో కూడా ఉండవచ్చు. వృక్షాల, పుష్పాల బాహుళ్యంతో కవి లంక ఐశ్వర్యాన్నీ, దాని క్షణికత్వాన్నీ రెంటినీ సూచిస్తాడు.
అక్కడ నీటికోళ్ళు, కోయష్టి పక్షులు, కొంగలు, నాట్యం చేసే నెమళ్ళతో వనం శోభిల్లింది; వనంలోని సెలయేళ్ళ దగ్గర కోకిలల కూతలు వినిపించాయి. ఆ వనాలలో పక్షులు నిత్యం మత్తిల్లి ఉంటాయి, తుమ్మెదలు తిరుగుతుంటాయి, వాటి భాగాలు కోకిలలతో నిండి ఉంటాయి, పక్షుల కలరవాలతో మారుమోగుతుంటాయి, భృంగరాజ పక్షులు పాడుతుంటాయి, కురరపక్షులు కూస్తుంటాయి, కోణాలక పక్షులు ఘోషిస్తుంటాయి, సారసపక్షులు అరుస్తుంటాయి. ఆ వనోపవనాలలోకి సంతోషంతో ఆనందిస్తున్న వీరులైన కామరూపులైన వానరులు ప్రవేశించారు. ప్రవేశిస్తున్న ఆ మహాతేజస్వులైన వానరులపై పూల స్పర్శతో సుగంధభరితమైన, ముక్కుకు హాయి కలిగించే గాలి వీచింది. మరికొందరు యూథపతులు వానరవీరుల సమూహం నుంచి బయటకు వచ్చి, సుగ్రీవుని అనుమతితో పతాకలతో కూడిన లంక వైపు వెళ్ళారు. మూలంలో పదకొండవ, పదమూడవ శ్లోకాలు ఆరు పాదాలవి. పక్షుల నామావళి వనంలోని సజీవత్వాన్ని చూపుతుంది — అంతటా నాదం, గంధం, వర్ణం. వానరుల ప్రవేశంతో ఆ వనపు శాంతి భగ్నమవుతుందన్న సూచన కూడా ఇక్కడ నిక్షిప్తమై ఉంది. సుగ్రీవుని అనుమతితోనే యూథపతులు ముందుకు వెళ్తారు, స్వేచ్ఛగా కాదు — దీనితో సేన క్రమశిక్షణ ప్రకాశిస్తుంది. పూలగంధంతో కూడిన మందమారుతం వానరుల శ్రమను హరిస్తుంది, వారి ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. యుద్ధానికి ముందు కవి ఇక్కడ ప్రకృతి ప్రశాంత రమణీయ రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు, దానివల్ల రాబోయే సంహారపు భీషణత్వం మరింత స్ఫుటమవుతుంది. ‘కామరూపిణః’ (కోరిన రూపం ధరించగలవారు) అనే విశేషణం వానరుల సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.
గర్జించేవారిలో శ్రేష్ఠులైన ఆ వానరులు పక్షులను బెదరగొడుతూ, మృగాలనూ ఏనుగులనూ బాధిస్తూ, తమ నాదాలతో ఆ లంకను కంపింపజేస్తూ వెళ్ళారు. మహావేగం గల వారు తమ పాదాలతో భూమిని నొక్కివేస్తున్నారు; వారి పాదాల నుంచి లేచిన ధూళి హఠాత్తుగా పైకి లేచింది. ఆ శబ్దానికి బెదిరిపోయిన భల్లూకాలు, సింహాలు, దున్నలు, ఏనుగులు, మృగాలు, పక్షులు భయంతో పది దిక్కులకూ పారిపోయాయి. త్రికూటపర్వతపు ఒక శిఖరం ఎత్తుగా ఆకాశాన్ని తాకుతూ, అన్నివైపులా పూలతో కప్పబడి, మేలిమి బంగారంలా ప్రకాశిస్తోంది. వానరుల రాక ఫలితం మొదట వనంలోని జంతువులపైనే కనిపిస్తుంది — అవి భయంతో పారిపోతాయి, ముందు రాక్షసులు కూడా పారిపోయినట్లే. ధూళి పైకి లేవడం సేన విశాలత్వాన్ని చూపుతుంది. తరువాత కవి దృష్టిని వనం నుంచి లంక నిర్మించబడిన త్రికూటపు ఉన్నత శిఖరం వైపు మళ్ళిస్తాడు. ఇక్కడ ‘నదతాం వరాః’ (గర్జించేవారిలో శ్రేష్ఠులు) అనే విశేషణం వానరుల గర్జనకున్న ప్రసిద్ధిని చూపుతుంది. వనజంతువుల భయంతో కవి రాక్షసులకు రాబోయే భయాన్ని కూడా సూచిస్తాడు — పశువులూ పక్షులూ పారిపోయినచోట రాక్షసులు కూడా నిలువలేరు.
ఆ శిఖరం వంద యోజనాల విస్తీర్ణం గలది, నిర్మలమైనది, చూడముచ్చటైనది, నునుపైనది, శోభాయమానమైనది, విశాలమైనది, పక్షులకు కూడా అందరానిది. మనసుతో కూడా దానిని ఎక్కడం కష్టం, ఇక మనుష్యులు కర్మతో ఎక్కడం సంగతి చెప్పనేల. ఆ శిఖరంపై రావణుడు పాలిస్తున్న లంక నిర్మించబడి ఉంది. తెల్లని మేఘాల వంటి ఎత్తైన గోపురాలతో, బంగారు వెండి ప్రాకారంతో ఆ పురి శోభిల్లుతోంది. వర్షఋతువులో మేఘాలతో విష్ణువు మధ్యమపదమైన ఆకాశం శోభిల్లినట్లు, ప్రాసాదాలతో విమానాలతో లంక పరమభూషితమై ఉంది. అందులో వేయి స్తంభాలతో అలంకరించబడిన, కైలాసశిఖరాకారమైన ఒక ప్రాసాదం ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. ఆ చైత్యప్రాసాదం రాక్షసేంద్రుని పురానికి భూషణం; దానిని పూర్తి వందమంది రాక్షసులు నిత్యం కాపాడుతుంటారు. ఆ పురి మనోజ్ఞమైనది, బంగారంతో నిండినది, పర్వతాలతో శోభిల్లేది, నానాధాతువులతో విచిత్రమైన ఉద్యానాలతో అలరారేది, నానాపక్షుల కలకలంతో నిండినది, నానామృగాలు నివసించేది, నానాపుష్పాలతో సమృద్ధమైనది, నానారాక్షసులు సేవించేది. ‘మధ్యమం వైష్ణవం పదమ్’ (విష్ణువు మధ్యమ పదం) అంటే త్రివిక్రముని రెండవ అడుగైన అంతరిక్షమని ప్రసిద్ధి. ప్రాసాదం, విమానం అనే శబ్దాల లక్షణాలు ముద్రణ పాదటిప్పణిలో హిందీ శబ్దసాగరం నుంచి ఉదాహరించబడ్డాయి. పురి వర్ణనలో ఎత్తు, దుర్గమత్వం, సమృద్ధి, రక్షణ అనే నాలుగు గుణాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — ఇవే యుద్ధపు కాఠిన్యాన్ని సూచిస్తాయి. వందమంది రక్షకులతో చైత్యప్రాసాదాన్ని కాపాడటం రావణుని జాగ్రత్తను చూపుతుంది. మూలంలోని ఇరవై నాలుగు, ఇరవై ఐదు శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు. శిఖరపు వంద యోజనాల విస్తారం, మనసుతో కూడా ఎక్కలేనితనం అతిశయోక్తితో లంక అజేయత్వాన్ని చూపుతాయి; అయినా రాముని సేన అక్కడే ప్రవేశిస్తుంది, కాబట్టి రాముని పరాక్రమం దానికంటే గొప్పదని వ్యంజితమవుతుంది. గోపురాలు తెల్లని మేఘాల వంటివి, ప్రాకారం బంగారు వెండిది, ప్రాసాదాలూ విమానాలూ మేఘాల్లా ఆకాశాన్ని వ్యాపిస్తాయి — ఇదంతా రావణుని వైభవం. ‘నానా’ అనే పదం ఆరుసార్లు పునరావృతం కావడంతో పురి వైవిధ్యమూ సంపూర్ణతా సూచించబడతాయి — పక్షులు, మృగాలు, పుష్పాలు, రాక్షసులు అన్నీ బహువిధాలు. చైత్యప్రాసాదం బహుశా రావణుని పూజాస్థానమై ఉండవచ్చు, అక్కడ అతడు యజ్ఞాలు చేస్తాడని వ్యాఖ్యాతలు అంటారు. ఈ విధంగా సుందరకాండలో హనుమంతుడు దహించినప్పటికీ లంక మళ్ళీ మునుపటిలాగే శోభిల్లుతోందని తెలుస్తుంది.
లక్ష్మీవంతుడూ లక్ష్మణుని అన్న అయిన రాముడు వానరులతో కలిసి సమృద్ధమైన, సంపన్నమైన ఆ రావణుని పురిని చూశాడు. మహాభవనాలతో కిక్కిరిసిన, స్వర్గం వంటి ఆ నగరిని చూసి వీర్యవంతుడైన రాముడు విస్మయం పొందాడు. రత్నాలతో నిండిన, అనేక విధాల ఏర్పాట్లు గల, ప్రాసాదపంక్తులతో అలంకరించబడిన, మహాయంత్రాలతో, తలుపులతో ప్రధానమైన ఆ పురిని రాముడు మహాసేనతో కలిసి చూశాడు. ఇక్కడి విస్మయం భయం వల్ల కాదు, శత్రుసామర్థ్యాన్ని సరిగా అంచనా వేయడం వల్ల కలిగినది. ఇంత దుర్గమమైన పురిని కూడా రాముని బలంతో జయించాలనే నిశ్చయం చివర ఉపజాతి వృత్తంతో వ్యక్తమైంది. ‘లక్ష్మీవాన్’ (లక్ష్మీవంతుడు) అనే విశేషణం రాముని ఐశ్వర్యాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది — రావణుని లక్ష్మి కనిపిస్తోంది, కాని రాముని లక్ష్మి ధర్మంతో కూడినది. ‘మహతా బలేన’ (మహాసేనతో) అనే పదంతో కవి, రాముడు ఒక్కడే కాక సేన అంతటితో కలిసి దాడికి సిద్ధంగా ఆ పురిని చూస్తున్నాడని చూపుతాడు. సర్గ చివర పురిశోభ, రాముని సంకల్పం రెండూ కలిసి నిలుపబడ్డాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥