సర్గ
శత్రుఘ్నుని అయోధ్యాగమనం, పునఃప్రయాణం
రామగీతాన్ని తలచుకుంటూ నిద్రపట్టకపోవడం, వాల్మీకి అనుమతి, అయోధ్యా ప్రవేశం, రామదర్శనం, కార్యనివేదనం, వియోగదుఃఖ కథనం, రాముని ఓదార్పు, రాజధర్మోపదేశం, ఏడు రాత్రుల నివాసం, మధురకు మళ్ళీ ప్రయాణం
పూర్వ సర్గలో శత్రుఘ్నుడు రామచరిత గానాన్ని విని తన బసకు వెళ్ళాడు. పడుకున్న ఆ నరవ్యాఘ్రునికి అప్పుడు నిద్ర రాలేదు; అతడు అనేక అర్థాలున్న సాటిలేని ఆ రామగీతాన్ని గురించే ఆలోచిస్తున్నాడు. గీతంలో అర్థాలు ఎన్నో — రాముని దుఃఖం, సీతాపరిత్యాగం, సోదరుల సేవ — అవన్నీ అతని మనస్సులో మళ్ళీ మళ్ళీ తిరుగుతున్నాయి. తంత్రీలయలతో కూడిన ఆ మధురమైన నాదాన్ని వింటూ ఉండగా మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని రాత్రి త్వరగా గడిచిపోయింది. గానం రాత్రివేళ కూడా సాగుతోంది అని సూచించబడింది; అందువల్ల అతడు నిద్ర లేకుండానే దానిని వింటూ రాత్రి గడుపుతున్నాడు. ఆ రాత్రి తెల్లవారిన తరువాత ఉదయకాల కృత్యాలు పూర్తిచేసి శత్రుఘ్నుడు చేతులు జోడించి మునిశ్రేష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, రఘునందనుడైన రాఘవుని చూడాలని కోరుకుంటున్నాను; నీ అనుమతితో కఠిన వ్రతాలు పాటించే వీరితో కలిసి వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ‘సంశితవ్రతైః’ (కఠిన వ్రతాలు పాటించేవారితో) అనే మాట అతని సహచరుల శిష్టతను సూచిస్తుంది. ఇలా పలికిన శత్రుసంహారకుడైన శత్రుఘ్నుని వాల్మీకి కౌగిలించుకొని ఆ రాఘవుని పంపించాడు. ముని కౌగిలింత ఒక ఆశీర్వాదం కూడా; అతడు గీతాన్ని గురించి ఏమీ చెప్పడు — రహస్యాన్ని కాపాడుతాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అడగడు — పూర్వ సర్గలో తన సైనికులకు ఏమి చెప్పాడో దానిని తానూ పాటిస్తున్నాడు.
అతడు మునిశ్రేష్ఠునికి నమస్కరించి, బాగా ప్రకాశిస్తున్న రథం ఎక్కి, రాఘవుని చూడాలనే ఉత్కంఠతో త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్ళాడు. పన్నెండేళ్ళ వియోగం అతని ఉత్కంఠను పెంచుతోంది. శ్రీమంతుడైన ఆ ఇక్ష్వాకునందనుడు రమ్యమైన పురిలో ప్రవేశించి, మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి ఆ మహాబాహువు వెళ్ళాడు. దేవతల మధ్యలో ఉన్న సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రునిలా, మంత్రుల మధ్యలో ఉన్న, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం కల రాముని అతడు చూశాడు. ఈ ఉపమానం రాముని రాజవైభవాన్ని సూచిస్తుంది — మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడిన అతడు దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన ఇంద్రునిలా ఉన్నాడు. తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి శత్రుఘ్నుడు సత్యపరాక్రముడైన రామునితో మాట్లాడాడు. పన్నెండేళ్ళ తరువాత కూడా శత్రుఘ్నుని వినయం తగ్గలేదు — తాను రాజు అయినప్పటికీ అన్నగారి ఎదుట చేతులు జోడించి నిలుస్తున్నాడు. ‘సత్యపరాక్రమ’ అనే విశేషణం రాముని సత్యనిష్ఠనూ వీరత్వాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది. కవి రామదర్శనపు క్షణాన్ని సంక్షిప్తంగా, కాని భావపూర్ణంగా చిత్రిస్తున్నాడు. రాముని పుత్రులు నివసించే వాల్మీకి ఆశ్రమం నుండే అతడు వచ్చాడు; అయినా అతడు ఆ సంగతి రామునికి చెప్పడు — ముని రహస్యాన్ని కాపాడుతాడు. ఇది తెలిసిన పాఠకుడు ఈ దృశ్యాన్ని రెట్టింపు భావంతో చూస్తాడు.
శత్రుఘ్నుడు ఇలా నివేదిస్తున్నాడు — ‘మహారాజా, నీవు ఆజ్ఞాపించినదంతా నేను చేశాను; పాపి అయిన ఆ లవణుడు హతుడయ్యాడు, అతని పురి కూడా జనావాసంగా నెలకొల్పబడింది.’ సేవకుని కార్యనివేదన సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా ఉంది — అతడు తన పరాక్రమాన్ని వర్ణించుకోవడం లేదు. తరువాత అతడు తన హృదయాన్ని విప్పుతున్నాడు — ‘రఘునందనా, ఈ పన్నెండేళ్ళూ నీవు లేకుండా గడిచాయి; రాజా, నీకు దూరంగా నేను ఉండలేను. కాకుత్స్థా, అమితవిక్రమా, నాపై అనుగ్రహం చూపు; తల్లి లేని దూడలా నేను ఇక ఎక్కువకాలం దూరంగా ఉండను.’ తల్లి లేని దూడ అనే ఉపమానం ఎంతో కరుణాపూర్ణమైనది — అతనికి రాముడే తల్లి స్థానంలో ఉన్నాడు. శత్రుఘ్నుడు రాజ్యసుఖాన్ని వదులుకొని కూడా రాముని దగ్గర ఉండాలని కోరుకుంటున్నాడు; ఇది భరతుని వంటి సోదరభక్తి. రాజ్యం లభించడం కూడా అతనికి వియోగానికే కారణం, అందుకే అతడు ఇంతకుముందు కూడా పట్టాభిషేకాన్ని ఒక శిక్షలాగా భావించాడు. ‘ఇకపై దూరంగా ఉండను’ అనే అతని వేడుకోలు రాజధర్మానికీ సోదరప్రేమకూ మధ్య ఉన్న సంఘర్షణను చూపిస్తుంది.
ఇలా మాట్లాడుతున్న శత్రుఘ్నుని కౌగిలించుకొని రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘శూరుడా, విషాదపడకు; ఇది క్షత్రియునికి తగిన ప్రవర్తన కాదు. రాఘవా, రాజులు దూర ప్రవాసాలలో కుంగిపోరు; ప్రజలను క్షాత్రధర్మంతో పరిపాలించాలి కదా.’ రాముడు స్నేహంతో పాటు కర్తవ్యాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు — రాజు మొదటి కర్తవ్యం ప్రజాపాలన, వ్యక్తిగత సుఖం కాదు. ‘వీరా, నరశ్రేష్ఠా, అప్పుడప్పుడు నన్ను చూడటానికి అయోధ్యకు రా, తరువాత నీ పురానికి వెళ్ళు. నీవు నాకు ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనవాడవు, సందేహం లేదు; కాని రాజ్యాన్ని తప్పక పరిపాలించాలి. అందువల్ల కాకుత్స్థా, ఏడు రాత్రులు నాతో ఉండు; ఆ తరువాత సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో మధురకు వెళ్ళు.’ రాముని మాటలలో ప్రేమా కర్తవ్యమూ సమతూకంలో ఉన్నాయి — అతడు శత్రుఘ్నుని నిరాశపరచడం లేదు, ఏడు రాత్రుల నివాసంతో అతని కోరికను పాక్షికంగా తీరుస్తున్నాడు. రాముడు స్వయంగా కర్తవ్యం కోసం సీతను వదులుకున్నాడు — అందువల్ల అతని ఉపదేశం అనుభవసిద్ధమైనది. ‘ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైనవాడవు’ అనే మాట శత్రుఘ్నుని హృదయాన్ని ఓదారుస్తుంది. రాజధర్మపు సారం ఇదే — రాజు ప్రజలకు సేవకుడు, తన సుఖానికి కాదు. ‘అప్పుడప్పుడు రా’ అనే అనుమతి కూడా స్నేహపు ద్వారాన్ని తెరిచే ఉంచుతుంది.
రాముని ఈ ధర్మయుక్తమైన, మనస్సుకు అనుకూలమైన మాటను విని శత్రుఘ్నుడు దీనమైన స్వరంతో ‘అలాగే’ అని మాత్రమే అన్నాడు. ఆ మాట ధర్మయుక్తమైనది, ఏడు రాత్రుల నివాసం వల్ల మనస్సుకు అనుకూలమైనది కూడా — అయినప్పటికీ వియోగపు చింతతో అతని స్వరం దీనంగా ఉంది. గొప్ప విలుకాడైన ఆ కాకుత్స్థుడు రాఘవుని ఆజ్ఞతో అక్కడ ఏడు రాత్రులు ఉండి ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. సత్యపరాక్రముడైన మహాత్ముడు రాముని, భరతుని, లక్ష్మణుని వీడ్కోలు అడిగి అతడు మహారథాన్ని ఎక్కాడు. మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడూ భరతుడూ కాలినడకన చాలా దూరం వెంట రాగా శత్రుఘ్నుడు అప్పుడు త్వరగా తన పురికి వెళ్ళాడు. అన్నలిద్దరూ కాలినడకన చాలా దూరం వెంట వెళ్ళడం సోదరస్నేహానికి ఆదర్శం; తమ్ముడు బయలుదేరేటప్పుడు కూడా అన్నలు ఆదరాన్ని చూపిస్తున్నారు. ‘పురి’ అంటే మధురయే. రామునితో ఏడు రోజుల నివాసం స్వల్ప కాలమే, కాని సోదరప్రేమను పోషించడానికి చాలు. రాముడు ఉపదేశించినట్లే శత్రుఘ్నుడు ఆజ్ఞను పాటిస్తూ మళ్ళీ తన కర్తవ్యం వైపు వెళ్తున్నాడు. ఈ సర్గ శత్రుఘ్నుని కథకు ముగింపు; తరువాతి సర్గలో కథ రామరాజ్యంలో జరిగిన బ్రాహ్మణ పుత్రుని మరణ ఘటన వైపు మళ్ళుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥