॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 73వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

బ్రాహ్మణుని పుత్రశోకం

రాముని ధర్మరాజ్యం, జనపదవాసి అయిన వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు మరణించిన బాలుని తీసుకొని రాజద్వారానికి రావడం, అతని విలాపం, రాముని దుష్కృతమే కారణమని ఆక్షేపణ, రాజద్వారం వద్ద మరణిస్తానని ప్రతిజ్ఞ, రాజదోషం వల్లనే అకాలమృత్యువు అనే మాట

శత్రుఘ్నుని మధురకు పంపిన తరువాత రాఘవుడు సోదరులైన భరత లక్ష్మణులతో కలిసి ధర్మబద్ధంగా రాజ్యాన్ని పరిపాలిస్తూ సుఖంగా ఆనందించాడు. రామరాజ్యం సుఖమయమైనదీ శాంతమైనదీ అని అంతటా ప్రసిద్ధం; ఆ సుఖకాలంలోనే అకస్మాత్తుగా ఒక దుఃఖకరమైన సంఘటన జరుగుతుంది. తరువాత కొన్ని రోజులు గడిచాక జనపదానికి చెందిన ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు మరణించిన బాలుని ఎత్తుకొని రాజద్వారానికి వచ్చాడు. నగరవాసి కాదు, గ్రామవాసి అయిన బ్రాహ్మణుడు న్యాయం కోసం రాజద్వారానికి వస్తున్నాడు; రామరాజ్యంలో అందరికీ రాజద్వారం తెరిచే ఉంటుంది. అతడు ప్రేమతో, దుఃఖంతో కూడిన అనేక విధాలైన మాటలు పలుకుతూ ఏడుస్తూ మాటిమాటికీ ‘పుత్రా, పుత్రా’ అని అంటున్నాడు. తండ్రి విలాపం హృదయాన్ని చీల్చేది — వృద్ధాప్యంలో ఏకైక పుత్రుని మరణం. ఈ సర్గ నుండి ఉత్తరకాండలోని ప్రసిద్ధమైన శంబూకకథ ఆరంభమవుతుంది; ఈ బ్రాహ్మణుని విలాపమే దానికి మూలం. కవి కరుణరసంతో ఆరంభించి పాఠకుని హృదయాన్ని కరిగిస్తున్నాడు. ‘మరణించిన బాలుని ఎత్తుకొని’ అనే దృశ్యమే ఒక ప్రమాణం — అతడు కేవలం మాటలతో కాదు, శవంతోనే రాజు ఎదుట ఆక్రోశిస్తున్నాడు. శత్రుఘ్నుని విజయానందం తరువాత హఠాత్తుగా ఈ శోకం — రామరాజ్యంలో కూడా అనుకోని దుఃఖం సంభవించవచ్చు అని సూచించబడింది.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా విలపిస్తున్నాడు — ‘పూర్వం మరొక దేహంలో నేను ఏ దుష్కర్మ చేశానో, ఏకైక పుత్రుడు మరణించడాన్ని నేను చూస్తున్నాను?’ భారతీయ చింతనలో దుఃఖానికి కారణం పూర్వజన్మ కర్మ అని భావిస్తారు; అందువల్ల అతడు మొదట తన దోషాన్నే వెదుకుతున్నాడు. ‘నాయనా, యౌవనం కూడా రాని బాలుడవు, ‘పంచవర్షసహస్రకుడవు’ — అంటే ఐదువేల రోజుల వయస్సు, సుమారు పదమూడేళ్ళవాడవు — నాకు దుఃఖం కలిగిస్తూ అకాలంలో మృత్యువును పొందావు.’ ముద్రణలోని పాదటిప్పణిలో ‘వర్ష’ అనే మాటకు ‘దినం’ అనే అర్థం స్పష్టం చేయబడింది. ‘కొద్ది రోజులలోనే నేనూ నీ తల్లీ నీ శోకంతో మరణిస్తాం, సందేహం లేదు. నేను అసత్యం పలికినట్లు గుర్తులేదు, హింస చేసినట్లూ గుర్తులేదు; ఏ ప్రాణికీ ఎన్నడూ పాపం చేసినట్లు గుర్తులేదు. ఏ దుష్కృతం వల్ల ఈ రోజు నా ఈ బాలపుత్రుడు పితృకార్యాలు చేయకుండానే వైవస్వతుని నివాసానికి — యమలోకానికి — వెళ్ళిపోయాడు?’ తండ్రికి శ్రాద్ధం మొదలైనవి చేయడం పుత్రుని కర్తవ్యం; అది చేయకుండానే పుత్రుడు మరణించాడు — తండ్రికి తన పరలోకపు చింత కూడా. బ్రాహ్మణుని ఆత్మపరీక్షా సత్యనిష్ఠా ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉన్నాయి; అతడు నిర్దోషి, అందువల్ల దోషం మరెక్కడో వెదకాలి. సత్యం, అహింస, ఇతరులను బాధించకపోవడం — ఈ మూడు సామాన్య ధర్మాలను తాను పాటించానని అతడు ప్రకటిస్తున్నాడు. తల్లి ప్రస్తావన కూడా కరుణను పెంచుతుంది — ఒక బాలుని మరణంతో ఇద్దరు వృద్ధుల ప్రాణాలు కూడా ప్రమాదంలో పడ్డాయి.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా ఆక్షేపిస్తున్నాడు — ‘రాముని రాజ్యంలో ఇంత భయంకరమైన దృశ్యం, కాలం రాని వారి మృత్యువు, నేను ఇంతకుముందు చూడలేదు, వినలేదు. రామునికి ఏదో గొప్ప దుష్కృతం ఉంది, సందేహం లేదు, అందుకే రాజ్యంలో ఉన్న బాలులకు మృత్యువు వచ్చింది. ఇతర రాజ్యాలలో ఉన్న బాలులకు మృత్యుభయం లేదు. అందువల్ల రాజా, మృత్యువశుడైన ఈ బాలుని బ్రతికించు. లేకపోతే భార్యతో కలిసి అనాథలా రాజద్వారం వద్దే మరణిస్తాను; అప్పుడు రామా, బ్రహ్మహత్యను పొంది సుఖంగా ఉండు.’ ఇది కటువైన వ్యంగ్యం — బ్రాహ్మణవధ పాపాన్ని పొంది సుఖంగా ఉండు అని. అయినప్పటికీ అతడు ఆశీర్వాదం కూడా ఇస్తున్నాడు — ‘రాజా, సోదరులతో కలిసి దీర్ఘాయువు పొందుతావు; మహాబలా, నీ ఈ రాజ్యంలో మేము సుఖంగా నివసించాము.’ బ్రాహ్మణుని మాటలలో ఆక్రోశమూ శ్రద్ధా కలగలిసి ఉన్నాయి — అతడు రాముని దోషిగా నిలుపుతున్నాడు, కాని అతని రాజ్యంలో పూర్వం పొందిన సుఖాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. ప్రాచీన రాజధర్మ సిద్ధాంతం ఇక్కడ ఉంది — రాజు పుణ్యమూ పాపమూ ప్రజలలో ప్రతిఫలిస్తాయి; ప్రజల అకాలమృత్యువు రాజదోషానికి లక్షణం. రాముడు ఈ ఆక్షేపణను గంభీరంగా స్వీకరిస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు ప్రజలకు జవాబుదారీ. రాజద్వారం వద్ద మరణిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం ప్రాచీనకాలంలో ప్రజలకు చివరి ఉపాయం — రాజు నుండి న్యాయం పొందడానికి ప్రాణత్యాగం చేస్తానని హెచ్చరించడం.

బ్రాహ్మణుడు ఇంకా ఇలా అంటున్నాడు — ‘రామా, నీ అధీనంలో ఉన్న మాపై ఈ దుఃఖం వచ్చి పడింది; మేము కాలానికి వశులమయ్యాము, మాకు కొంచెం కూడా సుఖం లేదు. మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల రాజ్యం ఇప్పుడు అనాథ అయింది — రాముని ఇక్కడ నాథునిగా పొంది కూడా బాలులకు మరణం తప్పడం లేదు. రాజదోషాల వల్ల, విధిపూర్వకంగా పాలించబడని ప్రజలు ఆపదల పాలవుతారు; రాజు దుర్మార్గుడైనప్పుడు జనులు అకాలంలో మరణిస్తారు. లేదా పురాలలో, జనపదాలలో జనులు అనుచితమైన కర్మలు చేస్తున్నప్పుడు, రక్షణ లేనప్పుడు, కాలం వల్ల భయం కలుగుతుంది. స్పష్టంగా ఇది రాజదోషమే అవుతుంది, సందేహం లేదు; పురంలోనో జనపదంలోనో ఏదో జరుగుతున్నందువల్లనే ఈ బాలవధ జరిగింది.’ ఇక్కడ బ్రాహ్మణుడు రాజధర్మపు సామాన్య నియమాన్ని చెపుతున్నాడు — రాజు కర్తవ్యం తాను స్వయంగా ధర్మాన్ని ఆచరించడం మాత్రమే కాదు, ప్రజలలో అధర్మాన్ని నిరోధించడం కూడా. రాజ్యంలో ఎక్కడ అధర్మం జరిగినా దాని ఫలాన్ని అందరూ అనుభవిస్తారు. ఇలా అనేక విధాలైన మాటలతో మాటిమాటికీ రాజును నిలదీసి, దుఃఖంతో తపిస్తూ, రాజుకు నివేదించి అతడు మరణించిన కుమారుని హత్తుకుంటున్నాడు. ‘నీ అధీనంలో ఉన్న’ అనే మాట రాజు బాధ్యతను మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — ప్రజలు రాజుకు అధీనులు, అందువల్ల వారి దుఃఖం రాజుదే. మరణించిన పుత్రుని కౌగిలింతతో సర్గ కరుణాపూర్ణంగా ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు ఋషులతో కలిసి కారణాన్ని అన్వేషిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి