॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 74వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

నారదుడు చెప్పిన యుగధర్మం

రాముడు మంత్రులను, ఋషులను పిలిపించడం, ఎనిమిది మంది మహర్షుల ప్రవేశం, నారదుని సమాధానం, కృత త్రేతా ద్వాపర యుగాలలో తపస్సుకు అధికారులు, అధర్మమూ అనృతమూ పాదక్రమంగా పెరగడం, శూద్రుని తపస్సు వల్ల బాలుని మరణం, రాజు పొందే ఆరవ భాగం, అతని కర్తవ్యం

ఆ విధంగా ఆ బ్రాహ్మణుని దుఃఖశోకాలతో కూడిన కరుణాపూర్ణమైన విలాపాన్నంతా రాఘవుడు విన్నాడు. దుఃఖంతో తపిస్తూ అతడు మంత్రులను, వసిష్ఠుని, వామదేవుని, సోదరులను, నగర ప్రముఖులను కలిసి పిలిపించాడు. రాముడు బ్రాహ్మణుని ఆక్షేపణను ఉపేక్షించడం లేదు, వెంటనే సభను సమావేశపరుస్తున్నాడు — ఇది బాధ్యత గల రాజు లక్షణం. తరువాత వసిష్ఠునితో పాటు ఎనిమిది మంది ద్విజులు లోపలికి ప్రవేశపెట్టబడ్డారు; వారు దేవునితో సమానుడైన రాజుతో ‘వర్ధిల్లు’ అన్నారు. వారి పేర్లు — మార్కండేయుడు, మౌద్గల్యుడు, వామదేవుడు, కాశ్యపుడు, కాత్యాయనుడు, జాబాలి, గౌతముడు, నారదుడు. ఈ ద్విజశ్రేష్ఠులందరూ ఆసనాలపై కూర్చోబెట్టబడ్డారు; రాముడు కూడా వచ్చిన మహర్షులకు చేతులు జోడించి నమస్కరించి కూర్చున్నాడు. మంత్రులూ నగర ప్రముఖులూ యథోచితంగా తగిన విధంగా కూర్చున్నారు. ప్రకాశించే తేజస్సు గల వారందరూ కూర్చున్న తరువాత రాఘవుడు జరిగినదంతా చెప్పాడు — ఈ ద్విజుడు నిలదీస్తున్నాడు, రాజద్వారం వద్ద ధర్నా చేసి కూర్చున్నాడు అని. రాజసభలో ఋషులూ మంత్రులూ పౌరులూ — అన్ని వర్గాలవారూ ఉన్నారు; గంభీరమైన విషయంపై నిర్ణయం సామూహికమైనది. ఋషుల పట్ల రాముని ఆదరం ఇక్కడ స్పష్టం — రాజు అయినప్పటికీ అతడు చేతులు జోడించి వారికి నమస్కరిస్తున్నాడు. ‘దుఃఖేన సంతప్తః’ (దుఃఖంతో తపిస్తూ) అనే పదంతో రాముని సంవేదనశీలత కనిపిస్తుంది — ప్రజల దుఃఖం అతని సొంత దుఃఖం. ఎనిమిది మంది ఋషుల పేర్లు చెప్పడం సభ గౌరవాన్ని పెంచుతుంది. మార్కండేయుడు చిరాయువు, జాబాలి అయోధ్యాకాండలో నాస్తికవాదం చేశాడు, నారదుడు వాల్మీకికి మొట్టమొదట రామకథను చెప్పాడు — ఇలా విభిన్నులైన ఋషులు ఒకచోట చేరారు. వారి ‘వర్ధిల్లు’ అనే ఆశీర్వాదం రాజసభ శిష్టాచారం. వసిష్ఠుడు కులగురువు కాబట్టి అతని పేరు మొదట వచ్చింది.

దీనుడైన రాజు ఆ మాట విని నారదుడు ఋషుల సమక్షంలో తానే స్వయంగా శుభకరమైన ఈ మాట బదులిచ్చాడు — ‘రాజా, బాలునికి అకాలంలో మరణం ఎలా సంభవించిందో విను; విని, రఘునందనా, చేయవలసినది చెయ్యి.’ నారదుడు సర్వలోక సంచారి, సర్వజ్ఞుడు; అందువల్ల అతనికే కారణం తెలుసు. అతడు యుగక్రమంగా చరిత్రను వివరిస్తున్నాడు. ‘రాజా, పూర్వం కృతయుగంలో బ్రాహ్మణులు మాత్రమే తపస్వులుగా ఉండేవారు; అప్పుడు బ్రాహ్మణేతరుడు ఏ విధంగానూ తపస్వి కాడు. బ్రహ్మమయమైన, దేనిచేతా ఆవరించబడని, ప్రజ్వలిస్తున్న ఆ యుగంలో — జ్ఞానంతో ప్రకాశిస్తూ, అజ్ఞానంతో ఆవరించబడని ఆ యుగంలో — అందరూ మృత్యువు లేనివారుగా, దీర్ఘదర్శులుగా జన్మించారు.’ కృతయుగంలో అకాలమృత్యువు లేదు, జనులు త్రికాలదర్శులు. నారదుని కథనం ఒక ప్రత్యేకమైన సామాజిక దర్శనంపై ఆధారపడింది — ప్రతి యుగంలోనూ ధర్మానికి ఒక నియతమైన క్రమం ఉంది, దాని ఉల్లంఘన దోషానికి దారితీస్తుంది. పాఠకుడు ఇక్కడ రామాయణ కాలపు సామాజిక చింతనను చూస్తాడు; ఆధునిక పాఠకుడు ఈ వర్ణవ్యవస్థ దృక్పథాన్ని విమర్శనాత్మకంగా చదవాలి. కవి నారదుని నోట ధర్మశాస్త్రపు సంప్రదాయ మతాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు. ‘విను’ అని ఆరంభం, ‘చేయవలసినది చెయ్యి’ అని ముగింపు — నారదుడు కేవలం కారణాన్ని చెప్పడం లేదు, రాముని కర్మకు ప్రేరేపిస్తున్నాడు కూడా. ‘బ్రహ్మభూతే అనావృతే’ అనే కృతయుగపు రెండు విశేషణాలు — జ్ఞానమయమైనది, దోషాలతో కప్పబడనిది — ఆ యుగపు పవిత్రతను సూచిస్తాయి.

‘తరువాత దేహబలం గల మానవుల త్రేతాయుగం వచ్చింది, అందులో పూర్వ తపస్సుతో కూడిన క్షత్రియులు జన్మిస్తారు. వీర్యంలోనూ తపస్సులోనూ వారు పూర్వజన్మలో అధికులు. త్రేతాయుగంలోని మహాత్ములైన మానవులలో బ్రహ్మము, క్షత్రము — మునుపటిదీ తరువాతిదీ — అంతా ఆ రెండు యుగాలలోనూ సమాన వీర్యంతో కూడి ఉంది. వారందరూ దానికంటే అధికమైన విశేషాన్ని చూడక అందరి ఆమోదంతో చాతుర్వర్ణ్యాన్ని స్థాపించారు. ధర్మమయమైన, ఆవరించబడని, ప్రజ్వలిస్తున్న ఆ యుగంలో అధర్మం తన ఒక పాదాన్ని భూతలంపై మోపింది; అధర్మంతో కలిసి తేజస్సు మందగిస్తుంది. పూర్వులలో ఏది ఆమిషమూ, రాజసమూ, అత్యంత మలినమూ అయినదో, అది అనృతం అనే పేరుతో ఒక పాదంగా భూతలంపై వ్యక్తమైంది. అధర్మం అనృతాన్ని ఒక పాదంగా మోపిన తరువాత ఆయువు పరిమితమయింది. అధర్మం అనృతాన్ని భూతలంపై మోపినప్పటికీ లోకం సత్యధర్మపరాయణమై శుభకర్మలనే ఆచరించింది. త్రేతాయుగంలో బ్రాహ్మణులూ క్షత్రియులూ అందరూ తపస్సు చేశారు; మిగిలిన జనులు సేవ చేశారు.’ ఇక్కడ ధర్మం నాలుగు పాదాలు కలది అనే భావన ఉంది — కృతంలో నాలుగు పాదాలు, త్రేతలో మూడు, ద్వాపరంలో రెండు, కలిలో ఒకటి. అధర్మం ప్రవేశించడం వల్ల ఆయువూ తేజస్సూ క్షీణిస్తాయి అని నారదుని మతం. ‘అనృతం’ అధర్మపు మొదటి పాదం — అసత్యమే అన్ని దోషాలకూ మూలం అనేది భారతీయ నీతిశాస్త్రపు దృఢ సిద్ధాంతం. ‘ఆమిషం రాజసం మలం’ అనే వర్ణనతో నారదుడు హింసనూ రజోగుణాన్నీ అనృతంతో కలుపుతున్నాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ ‘ఆమిష’ అనే పదాన్ని వ్యవసాయం మొదలైన జీవనోపాధి సాధనం అని వివరిస్తుంది — రజోగుణమూలకమైన కర్మ. త్రేతలో బ్రాహ్మణులూ క్షత్రియులూ సమాన వీర్యం కలవారు అనే మాట రాముని యుగపు గౌరవాన్ని చూపిస్తుంది — అందులో క్షత్రియుడైన రాముడే ధర్మరక్షకుడు. ఆయువు ‘పరినిష్ఠితం’ (పరిమితం) అయింది — కృతయుగంలో మృత్యువు లేనివారు, త్రేతలో పరిమిత ఆయువు కలవారు.

‘వారికి తమ స్వధర్మమే పరమమైనది; అప్పుడు వైశ్యశూద్రుల ధర్మం వచ్చింది — వైశ్యశూద్రుల స్వధర్మం సేవ, వ్యవసాయం, వాణిజ్యం మొదలైనవి. శూద్రులు అన్ని వర్ణాలవారినీ విశేషంగా పూజించారు. ఈ లోగా వారిలో అధర్మమూ అనృతమూ ప్రవేశించగా, నృపసత్తమా, పూర్వ వర్ణాలు మళ్ళీ క్షీణించాయి. అప్పుడు అధర్మం తన రెండవ పాదాన్ని మోపింది; దానితో యుగానికి ద్వాపరం అనే సంఖ్య ఏర్పడింది. పురుషశ్రేష్ఠా, ద్వాపరం అనే ఆ యుగక్షయం జరుగుతుండగా అధర్మమూ అనృతమూ పెరిగాయి. ఈ ద్వాపర కాలంలో తపస్సు వైశ్యులలో ప్రవేశించింది; మూడు యుగాలలో క్రమంగా మూడు వర్ణాలలో తపస్సు ప్రవేశించింది. మూడు యుగాలలో మూడు వర్ణాలలో ధర్మం ప్రతిష్ఠితమైంది; నరశ్రేష్ఠా, యుగాన్ని బట్టి శూద్రుడు తపోరూపమైన ధర్మాన్ని పొందడు. నృపశ్రేష్ఠా, హీనవర్ణుడు ఎంతో గొప్ప తపస్సు చేస్తున్నాడు — కలియుగంలో శూద్రయోనిలో తపశ్చర్య జరుగుతుంది.’ నారదుని కథనం ప్రకారం తపస్సుకు అధికారం యుగక్రమంగా వర్ణాలలో విస్తరించింది; శూద్రుని తపస్సు కలియుగంలోనే విధించబడింది. ఇక్కడ చారిత్రక, సామాజిక చింతన కథారూపంలో ప్రస్తుతించబడింది. ‘త్రిభ్యో యుగేభ్యస్త్రీన్వర్ణాన్’ అనే పంక్తి రెండుసార్లు రావడం ముద్రణలోనే ఉంది — ఒకచోట తపస్సు క్రమంగా ప్రవేశించడం, మరొకచోట ధర్మం ప్రతిష్ఠితం కావడం అనే భేదం ఉంది. యుగాల క్రమం ధర్మం క్రమక్రమంగా క్షీణించడాన్ని చూపిస్తుంది — కృతంలో పూర్ణం, త్రేతలో ఒక పాదం తక్కువ, ద్వాపరంలో సగం. ‘యుగక్షయే’ అనే పదం యుగపు అవనతి దశను సూచిస్తుంది. ఆధునిక దృష్టితో ఈ భాగం వివాదాస్పదమైనది, కాని భావార్థం మూలంలోని మతాన్ని యథాతథంగా అందిస్తోంది. ‘శూద్రులు అన్ని వర్ణాలవారినీ పూజించారు’ అనే మాట నారదుడు అర్థం చేసుకున్నట్లుగా త్రేతాయుగపు సామాజిక వ్యవస్థను వర్ణిస్తుంది. ‘హీనవర్ణుడు ఎంతో గొప్ప తపస్సు చేస్తున్నాడు’ అనే వర్తమానకాల ప్రయోగం సూచించేది — నారదుడు సామాన్య నియమాన్ని చెపుతున్నప్పటికీ ఈనాటి సంఘటన వైపు సంకేతం చేస్తున్నాడు.

నారదుడు కారణాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు — ‘రాజా, ద్వాపరంలో కూడా శూద్రజన్ముని తపస్సు పరమ అధర్మం; ఇక త్రేతలో చెప్పేదేముంది. రాజా, నీ రాజ్యపు అంచులో — సరిహద్దులో — దుర్బుద్ధి అయిన ఒక మహాతపస్వి ఈ రోజు తపస్సు చేస్తున్నాడు; దాని వల్లనే ఈ బాలవధ జరిగింది.’ నారదుని మతంలో యుగధర్మాన్ని ఉల్లంఘించడమే అకాలమృత్యువుకు కారణం. ‘రాజు రాజ్యంలో గానీ పురంలో గానీ దుర్బుద్ధి అయిన ఏ మనుష్యుడైనా అధర్మాన్ని గానీ చేయరాని పనిని గానీ చేస్తే, అది అశ్రీకి మూలమవుతుంది — రాజ్యపు దారిద్ర్యానికి మూలమవుతుంది; ఆ రాజు కూడా త్వరగా నరకానికి వెళ్తాడు, సందేహం లేదు.’ ఇక్కడ రాజు బాధ్యత మళ్ళీ చెప్పబడింది — ప్రజలలోని అధర్మపు ఫలం రాజుకు కూడా చెందుతుంది. పూర్వ సర్గలో బ్రాహ్మణుడు చేసిన ఆక్షేపణ — ‘రాజదోషం వల్ల అకాలమృత్యువు’ — నారదునిచే సమర్థించబడింది, కాని దోషం రాముని సొంత ఆచరణలో లేదు, అతని రాజ్యంలో ఎవరో చేస్తున్న అధర్మంలో ఉంది. ఇలా రాముని కర్తవ్యం స్పష్టమైంది — ఆ శూద్ర తపస్విని వెదకి ధర్మవ్యవస్థను మళ్ళీ స్థాపించడం. ‘నరకానికి వెళ్తాడు’ అనే మాట రాజుకు తన పరలోకపు చింతను కూడా కలిగిస్తుంది; రాజధర్మం ఐహికమైనదే కాదు, పారలౌకికమైనది కూడా.

నారదుడు రాజధర్మపు మూల సిద్ధాంతాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ‘ప్రజలను ధర్మబద్ధంగా పాలించే రాజు వారు చేసే అధ్యయనం, తపస్సు, సత్కర్మలలో ఆరవ భాగాన్ని పొందుతాడు.’ ప్రజల పుణ్యంలో ఆరవ భాగం రాజుదే; అందువల్ల పాపంలో కూడా. ‘ఆరవ భాగాన్ని అనుభవించే ఆ రాజు ప్రజలను ఎలా రక్షించకుండా ఉంటాడు? అందువల్ల పురుషశార్దూలా, నీవు నీ రాజ్యాన్ని అన్వేషించు; ఎక్కడ దుష్కృతాన్ని చూస్తావో అక్కడ ప్రయత్నం చెయ్యి. ఇలా చేస్తే ధర్మం వర్ధిల్లుతుంది, మనుష్యుల ఆయువు పెరుగుతుంది, నరశ్రేష్ఠా, ఈ బాలుడు కూడా బ్రతుకుతాడు.’ నారదుని ఉపదేశం రెండు విధాలు — కారణ నిర్ధారణం, ఉపాయ నిర్దేశం. రాముడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని పరీక్షించడానికి బయలుదేరాలని సూచించబడింది; తరువాతి సర్గలో అతడు పుష్పకంతో దిక్కులను అన్వేషిస్తాడు. బాలుడు మళ్ళీ బ్రతుకుతాడనే ఆశ కూడా ఇక్కడ ఇవ్వబడింది — దీనితో బ్రాహ్మణుని దుఃఖ నివారణ మార్గం స్పష్టమైంది. కర్తవ్యమూ కరుణా — రెండూ ఇక్కడ కలిసి వస్తున్నాయి. ఆరవ భాగం అనే సిద్ధాంతం రాజు ప్రజల మధ్య పరస్పర సంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — రాజు పన్ను తీసుకుంటాడు, అందువల్ల రక్షణ అతని ఋణం; రక్షణ లేకుండా పన్ను తీసుకోవడం దొంగతనం వంటిది అని ధర్మశాస్త్రాలు చెపుతాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి