సర్గ
రాముని దిగన్వేషణ, శూద్ర తాపసుని దర్శనం
నారదుని మాటలతో రాముని ఆనందం, బాలుని శరీరాన్ని తైలద్రోణిలో భద్రపరచడం, పుష్పకాన్ని స్మరించడం, దాని రాక, పశ్చిమ ఉత్తర తూర్పు దిక్కులలో అన్వేషణ, దక్షిణాన శైవల పర్వతానికి ఉత్తరాన ఉన్న సరస్సులో తలక్రిందులుగా ఉన్న తపస్విని చూసి ప్రశ్నించడం
నారదుని అమృతమయమైన ఆ మాట విని రాముడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. ‘అమృతమయం’ — నారదుని మాట బాలుడు మళ్ళీ బ్రతుకుతాడనే ఆశను ఇస్తుంది, అందువల్ల అది అమృతం వంటిది. రాముని ఆనందం ఉపాయం లభించినందువల్ల — సమస్యకు కారణం తెలిసింది, నివారణ కూడా సాధ్యమే. అతడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, సువ్రతా, వెళ్ళు, ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుని ఓదార్చు. బాలుని ఆ శరీరాన్ని తైలద్రోణిలో — నూనె తొట్టిలో — ఉంచు. సౌమ్యుడా, ఎంతో శ్రేష్ఠమైన గంధాలతో, మంచి సువాసన గల తైలాలతో బాలుని శరీరం క్షీణించకుండా ఏర్పాటు చెయ్యి. క్లిష్టకర్ముడైన ఈ బాలుని శరీరం భద్రంగా ఉండి, దానికి చెడిపోవడం గానీ చీలిపోవడం గానీ జరగకుండా చెయ్యి.’ తైలద్రోణిలో శవాన్ని భద్రపరచడం — అయోధ్యాకాండలో దశరథుని శరీరం కూడా భరతుడు వచ్చేవరకు ఇలాగే భద్రపరచబడింది. రాముని దూరదృష్టి — బాలుడు మళ్ళీ బ్రతకడానికి శరీరం చెడిపోకుండా ఉండాలి. బ్రాహ్మణుని ఓదార్చడం కూడా మొదటి కర్తవ్యం; రాముడు ప్రజల మనోవేదనను ఉపేక్షించడు. ఎప్పటిలాగే ఇక్కడ కూడా లక్ష్మణుడు రామునికి విశ్వసనీయ సహాయకుడు. బాలునికి ఇచ్చిన ‘క్లిష్టకర్మణః’ అనే విశేషణాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘శుభకర్మలు చేసేవాడు’ అని వివరిస్తుంది.
ఇలా శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునికి ఆదేశించి మహాయశస్వి అయిన కాకుత్స్థుడు ‘రా’ అని మనస్సులో పుష్పకాన్ని ధ్యానించాడు. పుష్పక విమానం రావణుని నుండి పొందబడి, కుబేరునికి తిరిగి ఇవ్వబడి, మళ్ళీ రాముని సేవకు నియుక్తమైనది — తలచుకోగానే అది వస్తుంది. అతని సంకల్పాన్ని గ్రహించి బంగారు అలంకారాలు గల పుష్పకం ఒక ముహూర్తంలో రాఘవుని దగ్గరికి వచ్చింది. అది వినమ్రంగా ఇలా అన్నది — ‘నరాధిపా, ఇదిగో నేను; మహాబాహూ, నీకు వశుడనైన సేవకుడను వచ్చి నిలిచాను.’ పుష్పకానికి చైతన్యం ఉంది — అది మాట్లాడుతుంది, నమస్కరిస్తుంది — ఇది దివ్యవాహనపు లక్షణం. పుష్పకపు రుచిరమైన మాట విని నరాధిపుడు మహర్షులకు నమస్కరించి విమానం ఎక్కాడు. విల్లు, అమ్ములపొది, కాంతివంతమైన ఖడ్గం తీసుకొని, సౌమిత్రినీ భరతునీ ఇద్దరినీ నగరంలో ఉంచి అతడు బయలుదేరాడు. రాముడు స్వయంగా బయలుదేరుతున్నాడు — దూతలను పంపడం లేదు; ప్రజల దుఃఖానికి కారణాన్ని స్వయంగా అన్వేషిస్తున్నాడు. నగర రక్షణ భరత లక్ష్మణుల చేతిలో ఉంచబడింది. ఆయుధాలతో వెళ్ళడం — ధర్మరక్షణ కోసం దండం కూడా అవసరం కావచ్చు అని సూచిస్తుంది. ‘నీకు వశుడనైన సేవకుడను’ అనే పుష్పకపు మాట — దివ్యవాహనం కూడా ధర్మరాజు సేవలో వినమ్రంగా ఉంటుంది. మహర్షులకు నమస్కరించకుండా రాముడు బయలుదేరడు; వారి ఆశీర్వాదమే అతని యాత్రకు మంగళం.
అతడు అక్కడక్కడా వెదకుతూ పశ్చిమ దిక్కుకు వెళ్ళాడు. తరువాత శ్రీమంతుడైన అతడు హిమవంతునిచే ఆవరించబడిన ఉత్తర దిక్కుకు వెళ్ళాడు. అక్కడ కూడా కొంచెం దుష్కృతం కూడా కనిపించకపోవడంతో ఆ నరాధిపుడు తూర్పు దిక్కునంతా కూడా చూశాడు. పుష్పకంలో ఉన్న మహాబాహువైన ఆ నరాధిపుడు అప్పుడు అద్దపు ఉపరితలంలా నిర్మలమైన, పూర్తిగా పరిశుద్ధమైన ఆచారం గల ఆ దిక్కును చూశాడు. ‘ఆదర్శతలనిర్మలా’ అనే ఉపమానం — అద్దపు ఉపరితలంలా నిర్మలమైన ఆచారం; ఎక్కడా అధర్మపు మాలిన్యం లేదు. రామరాజ్యంలోని మూడు దిక్కులలో ధర్మం పూర్ణంగా ఉంది — దీనితో దక్షిణ దిక్కులోనే దోషం ఉంది అని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు. అన్వేషణ క్రమం కూడా గమనించదగినది — పశ్చిమం, ఉత్తరం, తూర్పు, చివరకు దక్షిణం; దక్షిణ దిక్కు యమునిది, అరణ్యాలది — అక్కడే అసాధారణ కర్మ జరుగుతోంది. రాముని ధైర్యం — అతడు అన్ని దిక్కులనూ క్రమంగా పరీక్షిస్తాడు, తొందరపడి ఊహించడు. ఆకాశం నుండి పుష్పకంతో సమస్త రాజ్యాన్నీ పరిశీలించడం — రాజు సర్వదర్శిత్వానికి ప్రతీక.
తరువాత ఆ రాజర్షినందనుడు దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళాడు; శైవల పర్వతానికి ఉత్తర పార్శ్వంలో ఒక పెద్ద సరస్సును చూశాడు. ఆ సరస్సు వద్ద శ్రీమంతుడైన రాఘవుడు ఎంతో గొప్ప తపస్సు చేస్తున్న, తలక్రిందులుగా వేలాడుతున్న ఒక తాపసుని చూశాడు. తలక్రిందులుగా వేలాడటం — చెట్టు నుండి కాళ్ళతో వేలాడుతూ తల కిందికి ఉండటం — ఇది అత్యుగ్రమైన తపస్సు. రాఘవుడు అతని దగ్గరికి వెళ్ళి ఉత్తమమైన తపస్సు చేస్తున్న అతనితో రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘సువ్రతా, నీవు ధన్యుడవు. తపస్సులో వృద్ధుడా, దృఢవిక్రమా, నీవు ఏ యోనిలో — ఏ జాతిలో — ఉన్నావు? కుతూహలంతో నిన్ను అడుగుతున్నాను; నేను దాశరథి రాముడను. నీవు కోరుకునే ప్రయోజనం ఏమిటి — స్వర్గప్రాప్తియా, మరేదైనానా, వరమా — దేని కోసం ఇతరులు చేయలేని ఇంత కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నావు? తాపసా, దేనిని ఆశ్రయించి తపస్సు చేస్తున్నావో అది వినాలని కోరుకుంటున్నాను. నీవు బ్రాహ్మణుడవా, నీకు మేలగుగాక; జయించరాని క్షత్రియుడవా; మూడవ వర్ణమైన వైశ్యుడవా; లేక శూద్రుడవా — సత్యం చెప్పు.’ రాముని ప్రశ్న శిష్టమైనది — ‘ధన్యుడవు’, ‘నీకు మేలగుగాక’ అని ఆదరంతో అడుగుతున్నాడు; తనను తాను పరిచయం కూడా చేసుకుంటున్నాడు. అతడు వెంటనే దండించడం లేదు, మొదట సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు — ‘సత్యం చెప్పు’ అని. న్యాయపు క్రమం ఇది — ప్రశ్న, సమాధానం, తరువాత నిర్ణయం. నాలుగు వర్ణాలను క్రమంగా పేర్కొనడం నారదుని మాటల ప్రకారం జరిగే పరీక్షకు సూచకం; తాపసుని జాతే నిర్ణాయకమని రామునికి తెలుసు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంలో కవి ఇలా చెపుతాడు — నరాధిపుడు ఇలా అడగగా, తలక్రిందులుగా ఉన్న అతడు ఆ దాశరథికి, ఆ నృపశ్రేష్ఠునికి తన జాతినీ, తన తపఃప్రయత్నానికి కారణాన్నీ చెప్పాడు. అతని సమాధానం తరువాతి సర్గలో ఉంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥