॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 71వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

వాల్మీకి ఆశ్రమంలో రామచరిత శ్రవణం

పన్నెండవ ఏట శత్రుఘ్నుని అయోధ్యా ప్రయాణం, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ఆతిథ్యం, ముని లవణవధను ప్రశంసించడం, తంత్రీలయలతో కూడిన రామచరిత గానాన్ని వినడం, శత్రుఘ్నుని మూర్ఛ, సైనికుల విస్మయం, శత్రుఘ్నుని సంయమనం

అప్పుడు పన్నెండవ ఏట శత్రుఘ్నుడు కొద్దిమంది సేవకులతో, కొద్ది సైన్యంతో రాముడు పాలిస్తున్న అయోధ్యకు వెళ్ళాలని కోరుకున్నాడు. పెద్ద సేనను నగర రక్షణ కోసం నిలిపి, కొద్దిమంది అనుచరులతోనే అతడు బయలుదేరుతున్నాడు. మంత్రులను ముందుంచుకొని సేనాముఖ్యులను వెనక్కి పంపి, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు పూన్చిన వంద రథాలతో అతడు వెళ్ళాడు. నగరాన్ని మంత్రులకూ సేనాపతులకూ అప్పగించి రాజు రామదర్శనానికి బయలుదేరాడు — ఇది మంచి పాలకుని లక్షణం. ఆ రఘునందనుడు లెక్కించిన ఏడెనిమిది మజిలీలు — దారిలోని విశ్రాంతి స్థానాలు — దాటి వాల్మీకి ఆశ్రమానికి వచ్చి, మహాయశస్వి అయిన అతడు అక్కడ బస చేశాడు. పూర్వం లవణవధకు వెళ్తున్నప్పుడు కూడా అతడు ఇక్కడే ఉన్నాడు; ఈ రోజు తిరిగి వస్తూ మళ్ళీ ఇక్కడే బస చేస్తున్నాడు. ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు వాల్మీకి పాదాలకు నమస్కరించి ముని చేతి నుండి పాద్యం, అర్ఘ్యం, ఆతిథ్యం స్వీకరించాడు. పన్నెండేళ్ళు గడిచాయి — ఈ కాలంలో కుశలవులు కూడా పెరిగి పెద్దవారయ్యారు, వాల్మీకి వారికి రామాయణం నేర్పించాడు అని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు. అందువల్ల ఈ ఆశ్రమవాసానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. కథాసూత్రం ఇక్కడ మళ్ళీ సీత పుత్రుల వైపు మళ్ళుతోంది.

అక్కడ ఆ ముని మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి అనేక విధాలైన, ఎంతో మధురమైన వేలాది కథలు చెప్పాడు. తరువాత ముని లవణవధను గురించి ఇలా అన్నాడు — ‘లవణుని చంపి నీవు ఎంతో దుష్కరమైన కార్యం చేశావు. సౌమ్యుడా, మహాబాహూ, మహాబలులైన ఎందరో రాజులు లవణునితో యుద్ధం చేసి సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా హతులయ్యారు. పురుషశ్రేష్ఠా, ఆ పాపిని నీవు అవలీలగా చంపావు; దాని వల్ల లోకానికి ఉన్న భయం నీ తేజస్సుతో శాంతించింది. రావణుని భయంకరమైన వధ మహాప్రయత్నంతో జరిగింది; ఈ మహాకార్యం మాత్రం నీవు ప్రయత్నం లేకుండానే చేశావు.’ ఇక్కడ వాల్మీకి శత్రుఘ్నుని ప్రోత్సహిస్తున్నాడు — రావణవధతో పోల్చి అతని కార్యపు గౌరవాన్ని పెంచుతున్నాడు. ‘లవణుడు హతుడైనందువల్ల దేవతలకు పరమ ప్రీతి కలిగింది; సమస్త ప్రాణులకూ లోకానికీ ప్రియం చేకూరింది. పురుషశ్రేష్ఠా, రాఘవా, ఇంద్రుని సభలో కూర్చున్న నేను ఆ యుద్ధాన్ని యథాతథంగా చూశాను.’ ఇక్కడ వాల్మీకి తపోబలం సూచించబడింది — అతడు ఇంద్రసభకు వెళ్ళగలడు, దివ్యదృష్టితో యుద్ధాన్ని చూడగలడు. దీని వల్ల కవి యొక్క అలౌకిక జ్ఞానం ప్రకటమవుతుంది, ఆ బలంతోనే అతడు రామచరితను రచించాడు. ‘లీలయా’ (అవలీలగా), ‘అయత్నతః’ (ప్రయత్నం లేకుండా) అనే పదాలు శత్రుఘ్నుని వీరత్వాన్ని స్తుతిస్తాయి, అతడు యుద్ధంలో మూర్ఛపోయినప్పటికీ — ఋషి ప్రశంస ఉదారమైనది. పన్నెండేళ్ళ తరువాత కూడా ఋషి ఆ యుద్ధాన్ని స్మరిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే దాని ఫలం — లోకాల భయనివృత్తి — చిరస్థాయి. అతిథి చేసిన కార్యాన్ని ప్రశంసించడం కూడా ఆతిథ్యంలో ఒక భాగమే.

ముని తన వాత్సల్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు — ‘శత్రుఘ్నా, నా హృదయంలో కూడా పరమ ప్రీతి ఉంది; నీ శిరస్సును ఆఘ్రాణిస్తాను; ఇదే స్నేహపు పరమావధి.’ శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం పెద్దల స్నేహానికీ ఆశీర్వాదానికీ పరమ చిహ్నం అని భారతీయ ఆచారం. ఇలా చెప్పి మహామతి అయిన వాల్మీకి శత్రుఘ్నుని శిరస్సును ఆఘ్రాణించి, అతనికీ, అతని వెంట వచ్చిన వారందరికీ ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు. ముని రాజును మాత్రమే కాక అతని సేవకులను కూడా సత్కరిస్తున్నాడు — ఇది ఆశ్రమపు ఉదారత. వాల్మీకి స్నేహం రఘుకులంతో అతనికి ఉన్న గాఢ సంబంధాన్ని చూపిస్తుంది; అతడు సీతను పోషించేవాడు, ఆమె పుత్రులకు గురువు, ఇప్పుడు శత్రుఘ్నుని పట్ల కూడా తండ్రిలా స్నేహం చూపేవాడు.

భోజనం చేసిన తరువాత నరశ్రేష్ఠుడైన శత్రుఘ్నుడు ఆ సమయంలో గీతమాధుర్యంతో కూడిన ఉత్తమమైన రామచరితను క్రమంగా విన్నాడు. గానపు స్వరూపాన్ని కవి సూక్ష్మంగా వర్ణిస్తున్నాడు — ‘తంత్రీలయసమాయుక్తం’, అంటే వీణ లయతో కూడినది; ‘త్రిస్థానకరణాన్వితం’, అంటే వక్షస్సు, కంఠం, శిరస్సు అనే మూడు స్థానాలలో మంద్ర మధ్య తార స్వరాలతో ఉచ్చరించబడినది; ‘సంస్కృతం’, అంటే సంస్కృత భాషలో పరిష్కృతమైనది; ‘లక్షణోపేతం’, అంటే వ్యాకరణ ఛందః కావ్య లక్షణాలతో కూడినది; ‘సమతాలసమన్వితం’, అంటే సమమైన తాళంతో పాడబడినది. ఇది సంగీతశాస్త్రానికీ కావ్యశాస్త్రానికీ ఆదర్శం. పూర్వం రచించబడిన రామచరితను అతడు ఆ సమయంలో విన్నాడు; ఆ అక్షరాలు సత్యమైనవి, పూర్వం జరిగినట్లే ఉన్నాయి — వాస్తవంగా ఏది జరిగిందో అదే క్రమంగా పాడబడింది. ‘సత్యాని’ అనే పదం రామాయణపు చారిత్రకతనూ సత్యనిష్ఠనూ సూచిస్తుంది. గాయకులు ఎవరో కవి ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పడం లేదు; కాని పాఠకునికి తెలుసు — వారు కుశలవులే, ఇక్కడ వాల్మీకి వద్ద శిక్షణ పొందినవారు. రామాయణం లోపల రామాయణ గానం — కావ్యపు ఆత్మప్రతిబింబం ఇక్కడ మొదటిసారి కనిపిస్తుంది.

అది విని పురుషశార్దూలుడైన శత్రుఘ్నుడు స్పృహ కోల్పోయి, కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో ఉన్నాడు; ఒక ముహూర్తకాలం స్పృహ లేనివానిలా మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తూ, ఆ గీతంలో జరిగినదంతా ఇప్పుడే జరుగుతున్నట్లు విన్నాడు. గడిచిపోయిన సంఘటనలు — వనవాసం, సీతాపహరణం, యుద్ధం — మళ్ళీ కళ్ళ ఎదుట జరుగుతున్నట్లు అనిపించాయి; అందుకే అతడు భావావేశంతో కలతచెందాడు. రాజు వెంట వచ్చినవారు కూడా ఆ గీతసంపదను విని తలలు వంచుకొని, దీనులై ‘ఆశ్చర్యం’ అన్నారు. అక్కడి సైనికులు ఒకరితో ఒకరు ఇలా మాట్లాడుకున్నారు — ‘ఇది ఏమిటి? మనం ఎక్కడ ఉన్నాం? ఇది కలలో చూస్తున్నదా? మనం పూర్వం చూసిన విషయాన్ని ఈ ఆశ్రమంలో మళ్ళీ వింటున్నాం — ఇది కలలో వింటున్న ఉత్తమమైన గీతరచనా?’ సైనికులు కూడా రాముని యుద్ధాలలో పాల్గొన్నారు; అందువల్ల తమ అనుభవాన్నే గీతంలో విని వారు విస్మయం చెందారు. వారు ఎంతో విస్మయానికి లోనై శత్రుఘ్నునితో ఇలా అన్నారు. శ్రోత హృదయంలో గతాన్ని మళ్ళీ సజీవం చేయడం అనే కావ్యశక్తి ఇక్కడ ప్రదర్శించబడింది. కల అనే సందేహం కూడా సహజమే; నిజంగా జరిగిన సంఘటనను ఇంత యథార్థంగా పాడిన గానాన్ని వారు ఇంతకుముందు ఎన్నడూ వినలేదు. శత్రుఘ్నుని మూర్ఛ సీతను స్మరించడం వల్ల కూడా కావచ్చు — పన్నెండేళ్ళ క్రితం వెళ్ళగొట్టబడిన ఆమె ఇక్కడే నివసిస్తోంది, ఆమె దుఃఖం కూడా గీతంలో వర్ణించబడింది. అనుచరుల ‘అవాఙ్ముఖాః దీనాః’ (తలవంచుకొని దీనులై) అనే స్థితి కూడా కరుణరసపు ప్రభావాన్ని చూపిస్తుంది.

సైనికులు ఇలా అన్నారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, మునిపుంగవుడైన వాల్మీకిని ఇది ఏమిటో చక్కగా అడుగు.’ శత్రుఘ్నుడు మాత్రం కుతూహలంతో నిండిన వారందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘సైనికులారా, ఇక్కడ ఇలాంటిది అడగడం మనకు తగదు; ఈ ముని ఆశ్రమంలో ఎన్నో ఆశ్చర్యాలు జరుగుతుంటాయి. కుతూహలంతో ఆ మహామునిని ప్రశ్నించడం యుక్తం కాదు.’ ఋషి రహస్యాలను అడగకూడదు అనేది శత్రుఘ్నుని వినయం; అతడు తన కుతూహలాన్ని అణచుకుంటున్నాడు. ఇలా సైనికులతో ఆ మాట చెప్పి రఘునందనుడు ఆ మహర్షికి నమస్కరించి తన బసకు వెళ్ళాడు. కథ దృష్ట్యా శత్రుఘ్నుని సంయమనం ఎంతో ముఖ్యమైనది — అతడు ఇక్కడ రహస్యాన్ని బయటపెట్టడం లేదు, అందువల్ల కుశలవుల పరిచయం రాముని అశ్వమేధ సమయంలోనే జరుగుతుంది. కవి ఈ విధంగా కథలోని ఉత్కంఠను కాపాడుతున్నాడు. సీత పుత్రుల జన్మకు శత్రుఘ్నుడు సాక్షి కూడా, అయినప్పటికీ ముని ఇష్టాన్ని గౌరవిస్తూ అతడు మౌనం పాటిస్తున్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి