॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 70వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

మధుపురి నిర్మాణం

దేవతల వరప్రదానం, మధుపురిని నెలకొల్పాలని శత్రుఘ్నుడు కోరిన వరం, శూరసేన జనపద స్థాపన, నగర సమృద్ధి వర్ణన, పన్నెండవ ఏట రాముని దర్శించాలనే కోరిక

లవణుడు హతుడైన తరువాత ఇంద్రునితో కూడి, అగ్నిని ముందుంచుకొని వచ్చిన దేవతలు శత్రువులను తపింపజేసే శత్రుఘ్నునితో ఎంతో మధురమైన మాటలు పలికారు — ‘వత్సా, అదృష్టవశాత్తు నీకు విజయం కలిగింది; అదృష్టవశాత్తు లవణరాక్షసుడు హతుడయ్యాడు; పురుషశార్దూలా, సువ్రతా, వరం కోరుకో. మహాబాహూ, మేమందరమూ వరాలు ఇవ్వడానికే నీ విజయాన్ని కాంక్షిస్తూ ఇక్కడికి వచ్చాము; మా దర్శనం వ్యర్థం కాదు కదా.’ దేవతల దర్శనం నిష్ఫలం కాదు — వారి రాక వరం ఇవ్వడానికే. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే మాట రెండుసార్లు రావడం దేవతల సంతోషపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. దేవతల మాటలు విని శూరుడూ, ఆత్మనిగ్రహం కలవాడూ, మహాబాహువూ అయిన శత్రుఘ్నుడు తలపై చేతులు జోడించి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘దేవతలు నిర్మించిన, రమ్యమైన, మధురమైన ఈ మధుపురి త్వరగా జనావాసంతో నిండాలి; ఇదే నాకు పరమ వరం అగుగాక.’ శత్రుఘ్నుని కోరిక నిస్వార్థమైనది — అతడు తన కోసం ఏమీ అడగడం లేదు, ప్రజల కోసం నగర సమృద్ధిని కోరుతున్నాడు. ఇక్కడ రాజధర్మం స్పష్టమవుతుంది — రాజు సుఖం ప్రజల సుఖంలోనే ఉంది. ‘దేవనిర్మిత’ అనే పదం మధుపురి దివ్యమైన పుట్టుకను గుర్తుచేస్తుంది — పూర్వం మధువు అనే అసురుడు కూడా దేవతల అనుగ్రహం వల్లనే దానిని పొందాడు. ఇప్పుడు ఆ పురి దుష్టుని నుండి విముక్తమై సజ్జనులు నివసించడానికి తగినదయింది.

ప్రసన్నమైన మనస్సుతో దేవతలు రాఘవునితో ‘అలాగే’ అని ఇలా అన్నారు — ‘రమ్యమైన శూరసేన పురి అవుతుంది, సందేహం లేదు.’ ‘శూరసేన’ అనే పేరుకు శూరుల సేన ఉన్నది అని అర్థం — ఇది మధురా ప్రదేశపు ప్రాచీన నామం. ఆ మహాత్ములు అలా చెప్పి అప్పుడు స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయారు. మహాతేజస్వి అయిన శత్రుఘ్నుడు కూడా పూర్వం గంగాతీరంలో నిలిపి ఉంచిన తన సేనను అక్కడికి రప్పించాడు. శత్రుఘ్నుని ఆజ్ఞ విని ఆ సేన త్వరగా వచ్చింది; శత్రుఘ్నుడు శ్రావణంలో — శ్రావణ మాసంలో — నగర నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. రాముడు వర్షకాలంలో లవణుని వధించమని ఉపదేశించాడు; శ్రావణంలోనే అతడు హతుడయ్యాడు, అదే మాసంలో నగర నిర్మాణమూ ఆరంభమైంది. దివ్యంగా ప్రకాశించే ఆ పురి శుభకరమైన పన్నెండవ ఏట పూర్తిగా నెలకొంది; శూరసేనుల దేశం ఎటునుండీ భయం లేనిదయింది. నగరం పూర్తిగా నిర్మించడానికి పన్నెండేళ్ళు పట్టాయి — గొప్ప కార్యం ధైర్యంతోనే సాధించబడుతుంది. ‘అకుతోభయ’ అనే పదం — ఎక్కడి నుండీ భయం లేదు అని — రాజ్యపు పరమ సురక్షితత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సేన సకాలంలో రావడం కూడా శత్రుఘ్నుని చక్కని వ్యవస్థను చూపిస్తుంది. రాముడు ఇచ్చిన వ్యాపారులూ నటులూ నర్తకులూ ఇప్పుడు నగర జీవితాన్ని ఆరంభిస్తున్నారు — రాముని దూరదృష్టి సఫలమైంది.

కవి కొత్త నగరపు సమృద్ధిని వర్ణిస్తున్నాడు. పొలాలు పంటలతో నిండి ఉన్నాయి; ఇంద్రుడు సకాలంలో వర్షిస్తాడు — అతివృష్టి గానీ అనావృష్టి గానీ లేదు. ఆ పురి రోగం లేని వీరపురుషులతో నిండినది, శత్రుఘ్నుని భుజబలంతో రక్షించబడినది — ఆరోగ్యవంతులైన వీరులు అక్కడ నివసిస్తారు. అది అర్ధచంద్రునిలా ఉండి యమునా తీరంతో శోభిస్తోంది — నది వంపు తిరిగిన ఒడ్డున అర్ధచంద్రాకారంలో నిర్మించబడింది. శ్రేష్ఠమైన గృహాలతో, కూడళ్ళతో, అంగళ్ళతో, వీధులతో అది శోభిస్తోంది; నాలుగు వర్ణాల వారితో కూడి, నానా విధమైన వాణిజ్యంతో అలరారుతోంది. పూర్వం లవణుడు నిర్మించిన తెల్లని గొప్ప భవనాలు మొదలైనవాటిని శత్రుఘ్నుడు నానా వర్ణాలతో అలంకరించి శోభింపజేశాడు; పాత భవనాలు నాశనం చేయబడలేదు, కొత్తగా తీర్చిదిద్దబడ్డాయి. చుట్టూ ఉద్యానవనాలతో, విహారస్థలాలతో శోభిస్తున్న, దేవమానవులకు యోగ్యమైన ఇతర సుందర వస్తువులతో అలంకరించబడిన, దివ్యంగా ప్రకాశించే, నానా విధమైన సరకులతో శోభిస్తున్న, నానా దేశాల నుండి వచ్చిన వర్తకులతో అలరారుతున్న ఆ పురిని అతడు చూశాడు. రామరాజ్యపు ఆదర్శం ఇక్కడ మధుపురిలో ప్రతిబింబించింది — ధర్మం, ఆరోగ్యం, సమృద్ధి, వాణిజ్యం, వర్ణవ్యవస్థ. నగర వర్ణనలో ‘శోభిత’, ‘ఉపశోభిత’ అనే మాటలు మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం సౌందర్యపు ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది. రాక్షసుని నగరం ధర్మరాజ్యపు నగరమయింది — ఈ పరివర్తనమే లవణవధ యొక్క పరమ ఫలం. నానా దేశాల నుండి వచ్చిన వర్తకులు నగరపు శాంతికీ విశ్వసనీయతకూ ప్రమాణం; భయంతో నిండిన దేశంలో వాణిజ్యం వర్ధిల్లదు. యమునా తీరాన అర్ధచంద్రాకారంలో ఉన్న ఈ నగర విన్యాసం ఈనాటికీ మథుర భౌగోళిక రూపాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

తన లక్ష్యం నెరవేరిన భరతుని తమ్ముడు శత్రుఘ్నుడు సమృద్ధమైన ఆ పురిని చూసి ఎంతో ప్రీతి చెంది పరమానందాన్ని పొందాడు. కోరిక సఫలమైన రాజుకు ఆనందం సహజమే. మధురాపురిని నెలకొల్పిన తరువాత అతనికి ఈ ఆలోచన కలిగింది — ‘పన్నెండవ ఏడు వచ్చింది, నేను రాముని పాదాలను దర్శిస్తాను.’ పన్నెండేళ్ళు అతడు రాముని చూడలేదు; కర్తవ్యం పూర్తయిన తరువాతనే అతడు రామదర్శనాన్ని కోరుకుంటున్నాడు — ముందు కర్తవ్యం, తరువాత సుఖం. ఇది సోదరప్రేమ, కర్తవ్యనిష్ఠల సుందర సమన్వయం. చివరలో రుచిరా వృత్తంలో కవి ఇలా ఉపసంహరిస్తాడు — అప్పుడు దేవతల పురితో సమానమైన, నానా జనులతో నిండిన ఆ పురిని నెలకొల్పి, రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే ఆ నరాధిపుడు రఘుపతి పాదాలను దర్శించాలని సంకల్పించాడు. ‘అమరపురోపమ’ అనే పదం మధుపురిని అమరావతితో పోలుస్తుంది. ‘రఘుపతిపాదదర్శనే’ అనే పదం శత్రుఘ్నుని భక్తిభావాన్ని చూపిస్తుంది — భరతునిలాగే అతడు రాముని పాదాలనే చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు. తరువాతి సర్గ ఈ కోరిక నెరవేరడాన్ని — శత్రుఘ్నుని అయోధ్యా యాత్రను — వర్ణిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి