॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 69వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

లవణవధ

లవణుని కోపం, సవాలు, శత్రుఘ్నుని ప్రత్యుత్తరం, వృక్షయుద్ధం, శత్రుఘ్నుని మూర్ఛ, లవణుని ప్రమాదం, దివ్యబాణాన్ని అందుకోవడం, జగత్తు భయం, బ్రహ్మ ఆశ్వాసన, బాణపు వైష్ణవత్వం, లవణవధ, శూలం రుద్రుని దగ్గరకు వెళ్ళడం, దేవతల ప్రశంస

మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని ఆ మాట విని లవణుడు తీవ్రమైన కోపం తెచ్చుకొని ‘ఆగు ఆగు’ అన్నాడు. చేతితో చేతిని నలుపుతూ, పళ్ళు పటపట కొరుకుతూ అతడు రఘుశార్దూలుని మాటిమాటికీ సవాలు చేశాడు. చేతులు నలపడమూ పళ్ళు కొరకడమూ రాక్షసుని కోపానికి బాహ్యచిహ్నాలు. అలా మాట్లాడుతున్న భయంకరరూపుడైన లవణునితో, దేవశత్రువులను సంహరించే శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు — నీవు ఇతరులను జయించినప్పుడు శత్రుఘ్నుడు పుట్టలేదు; అందువల్ల ఈ రోజు బాణాల దెబ్బతిని యమలోకానికి వెళ్ళు. ‘దేవశత్రుఘ్నః’ అనే విశేషణం — దేవతల శత్రువులను చంపేవాడు — శత్రుఘ్నుని పాత్రను సూచిస్తుంది. ఓ పాపాత్మా, దేవతలు చచ్చిన రావణుని చూసినట్లు, ఈ రోజు విద్వాంసులైన విప్రులూ ఋషులూ కూడా యుద్ధంలో నాచేత చంపబడిన నిన్ను చూడాలి. ఓ నిశాచరా, ఈ రోజు నా బాణాలతో దహించబడి నీవు పడితే నగరంలోనూ జనపదంలోనూ క్షేమమే కలుగుతుంది. ఈ రోజు నా బాహువు నుండి వెలువడిన, వజ్రం వంటి ముఖం గల బాణం సూర్యకిరణం తామరపువ్వులో ప్రవేశించినట్లు నీ హృదయంలో ప్రవేశిస్తుంది. ఇక్కడ ఉపమ విశేషమైనది — సూర్యకిరణం కమలంలో కోమలంగా ప్రవేశిస్తుంది, బాణం మాత్రం రాక్షసుని వక్షస్సును చీల్చి ప్రవేశిస్తుంది. రావణవధను స్మరించడం ద్వారా శత్రుఘ్నుడు తన పనిని రాముని పనితో జోడిస్తున్నాడు. లవణుడు ఇంతకుముందు జయించిన వీరుల — మాంధాత మొదలైనవారి — పరాజయం శత్రుఘ్నుని జన్మకు ముందే అనే మాట కావ్యాత్మకమైన సమాధానం: గతకాలపు విజయాలు భవిష్యత్తు ఫలాన్ని నిర్ణయించవు. అతని మాటలలో ఆత్మవిశ్వాసమూ ధర్మరక్షణ భావమూ స్పష్టం.

ఇలా అనగా కోపంతో మూర్ఛితుడైన లవణుడు ఒక పెద్ద చెట్టును శత్రుఘ్నుని వక్షస్సుపైకి విసిరాడు; అతడు దానిని వంద ముక్కలుగా నరికాడు. శూలం లేకపోవడంతో లవణుడు చెట్లనే ఆయుధాలుగా ప్రయోగిస్తున్నాడు — ఇది అతనికి ఆయుధం లేదనడానికి ప్రమాణం. ఆ పని విఫలమవడం చూసి బలవంతుడైన రాక్షసుడు మళ్ళీ ఎన్నో చెట్లను తీసుకొని శత్రుఘ్నునిపై విసిరాడు. తేజస్వి అయిన శత్రుఘ్నుడు కూడా మీదికి వస్తున్న ఎన్నో చెట్లను వంగిన కణుపులు గల బాణాలతో — ఒక్కొక్కదానిని మూడు నాలుగు బాణాలతో — నరికాడు. తరువాత పరాక్రమసంపన్నుడైన శత్రుఘ్నుడు రాక్షసునిపై బాణవర్షం కురిపించాడు; కానీ ఆ రాక్షసుడు బాధపడలేదు. లవణుని శరీరం దృఢమైనది, సాధారణ బాణాలతో అతడు పీడించబడడు — అందుకే దివ్యబాణం అవసరం. యుద్ధవర్ణన క్రమబద్ధమైనది — మొదట చెట్లతో దెబ్బ, తరువాత బాణాలతో వాటిని నరకడం, తరువాత బాణవర్షం. ప్రతి చెట్టునూ మూడు నాలుగు బాణాలతో నరకడంలో శత్రుఘ్నుని కౌశలం కనిపిస్తుంది. అయినా లవణుడు చలించకపోవడం భయం కలిగిస్తుంది; పాఠకుడు ఆలోచిస్తాడు — అతడు ఎలా చంపబడతాడు? కవి ఇలా కథలో ఉత్కంఠను పెంచుతున్నాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అప్పటికి దివ్యబాణాన్ని ప్రయోగించడం లేదు — మొదట తన సొంత బలంతోనే యుద్ధం చేస్తున్నాడు, రాముడు ఇచ్చిన బాణాన్ని చివరి దెబ్బ కోసం దాచి ఉంచుతున్నాడు. ఇది అతని సంయమానికీ ధైర్యానికీ లక్షణం. వృక్షయుద్ధం రాక్షసులకూ వానరులకూ సామాన్యమైన యుద్ధవిధానమని యుద్ధకాండలో కూడా చూశాం.

అప్పుడు పరాక్రమవంతుడైన లవణుడు నవ్వి, చెట్టును ఎత్తి శూరుడైన శత్రుఘ్నుని తలపై కొట్టాడు; అవయవాలు సడలిపోయి అతడు మూర్ఛపోయాడు. ఆ వీరుడు పడిపోగా ఋషుల నుండీ దేవసమూహాల నుండీ గంధర్వాప్సరసల నుండీ గొప్ప హాహాకారం వెలువడింది. వారందరూ అదృశ్యరూపంలో యుద్ధాన్ని చూస్తున్నారు, శత్రుఘ్నుడు పడిపోవడం చూసి భయపడ్డారు. కానీ ఇక్కడ లవణుని ప్రమాదం నిర్ణాయకమైనది — నేలపై పడిన శత్రుఘ్నుని చచ్చినవానిగా భావించి తిరస్కరించి, అవకాశం దొరికినా అతడు తన ఇంట్లోకి ప్రవేశించలేదు. నేలపై పడిన అతనిని చూసి శూలాన్ని కూడా అందుకోలేదు. చచ్చాడని భావించి అతడు ఆ ఆహారపదార్థాలను పోగుచేసుకోవడంలోనే నిమగ్నమయ్యాడు. అప్పుడు అతడు ఇంట్లోకి వెళ్ళి శూలాన్ని తెచ్చుకొని ఉంటే అవధ్యుడయ్యేవాడు. అహంకారమూ లోభమూ అతనిని నాశనం చేస్తున్నాయి — శత్రువును చచ్చినవానిగా భావిస్తున్నాడు, ఆహారానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నాడు. కవి సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు — దైవం ధర్మం పక్షాన ఉంది; శత్రువు బుద్ధి కూడా మోహానికి లోనవుతుంది. శత్రుఘ్నుని మూర్ఛ కూడా దైవయోజనలాగే ఉంది, ఎందుకంటే దానివల్ల లవణుడు నిశ్చింతుడయ్యాడు. దేవతలూ ఋషుల హాహాకారం చూపించేది — లోకాలన్నీ శత్రుఘ్నుని విజయాన్నే కోరుతున్నాయి, ఎందుకంటే లవణుడు సమస్త ప్రాణులకూ శత్రువు. పూర్వం రాముడు చెప్పాడు — శత్రువుకు అవకాశం ఇవ్వకూడదు; ఇక్కడ లవణుడు తనంతట తానే ఆ అవకాశాన్ని వదులుకుంటున్నాడు.

ఒక ముహూర్తంలో స్పృహ పొందిన శత్రుఘ్నుడు మళ్ళీ ఆయుధం ధరించి నగరద్వారం దగ్గర నిలబడ్డాడు, ఋషులు అతనిని పూజించారు. అతని స్థానం మళ్ళీ ద్వారమే — లవణుడు ఇంకా నగరంలో ప్రవేశించలేదు. అప్పుడు అతడు రాముడు ఇచ్చిన ఆ దివ్యమైన, అమోఘమైన, ఉత్తమమైన బాణాన్ని అందుకున్నాడు. ఆ బాణం తేజస్సుతో జ్వలిస్తూ, ఘోరంగా, పది దిక్కులనూ నింపుతూ ఉంది. వజ్రం వంటి ముఖం, వజ్రం వంటి వేగం గలది, మేరు మందర పర్వతాల వంటి బరువు గలది, అన్ని కణుపుల వద్దా వంగినది, యుద్ధాలలో ఓటమి ఎరుగనిది. రక్తమనే చందనం పూసిన దేహం గలది, అందమైన రెక్కలు గలది, ఎగిరేది, దానవేంద్రులకూ పర్వతరాజులకూ అసురులకూ దారుణమైనది. యుగాంతం సమీపించినప్పుడు మండే కాలాగ్నిలా ఉన్న దానిని చూసి సమస్త ప్రాణులూ భయకంపితులయ్యాయి. బాణపు వర్ణన విస్తృతమైనది — కవి దాని దివ్యత్వాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ స్థాపిస్తున్నాడు. ‘మేరుమందరసంనిభమ్’ (మేరు మందరాల వంటిది) అనేది బరువుకు ఉపమ; ‘కాలాగ్నిమ్’ అనేది ప్రళయాగ్నికి. ఈ బాణం సాధారణమైనది కాదు, సృష్ట్యాదిలో విష్ణువు ప్రయోగించినది; అందువల్ల దానిని చూడటమే భయం కలిగిస్తుంది. ఇక్కడ రాముడు ఇచ్చిన దానపు ఫలం ప్రకటమైంది — శత్రుఘ్నుడు ఇప్పుడు దివ్యాస్త్రధారి. మూర్ఛ తరువాత అతడు చలించలేదు; మళ్ళీ ద్వారం దగ్గరే నిలబడ్డాడు, ఎందుకంటే రాముని ఉపదేశం — ద్వారం దగ్గర నిలిచి యుద్ధం — అతని స్మృతిలో స్థిరంగా ఉంది. ఋషుల పూజ కూడా అతని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. మొదట సాధారణ బాణాలతో యుద్ధం చేసి, తరువాత దివ్యాస్త్రం — ఇది క్షత్రియుల క్రమం; దివ్యాస్త్రాన్ని అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే ప్రయోగించాలి.

దేవతలూ అసురులూ గంధర్వులూ మునులూ అప్సరసల గణాలతో సహా సమస్త జగత్తూ కలవరపడి పితామహుని దగ్గరకు వెళ్ళింది. వారు దేవదేవేశుడూ వరదుడూ ప్రపితామహుడూ అయిన బ్రహ్మతో అన్నారు — దేవతలకు భయంతో కూడిన మోహం కలిగింది, లోకాలు నశిస్తాయేమో అనే చింత. ఓ దేవా, లోకక్షయమా, లేక యుగక్షయమా వచ్చింది? ఓ ప్రపితామహా, ఇలాంటిది ఇంతకుముందు చూడలేదు, వినలేదు. రావణుడు పీడించినప్పుడు కూడా దేవతలు బ్రహ్మను శరణు వేడారు; ఈ రోజు మాత్రం వారు ధర్మపక్షానికి చెందిన బాణానికే భయపడుతున్నారు — ఇది అందమైన విరోధాభాసం. వారి ఆ మాట విని లోకపితామహుడూ అభయమిచ్చేవాడూ అయిన బ్రహ్మ దేవతల భయకారణాన్ని వివరించి, మధురమైన మాటలు పలికాడు — ఓ దేవతలారా, వినండి; యుద్ధంలో లవణుని వధించడానికి శత్రుఘ్నుడు బాణాన్ని ధరించాడు; దాని తేజస్సుతో సురశ్రేష్ఠులందరూ మోహానికి లోనయ్యారు. నాయనలారా, ఇది లోకకర్తా సనాతనుడూ అయిన పూర్వదేవుని తేజోమయమైన బాణం; దాని వల్లనే మీకు భయం కలిగింది. ఈ మహాబాణాన్ని ఆ మహాత్ముడు మధుకైటభుల వధ కోసం సృష్టించాడు. ఈ తేజోమయమైన బాణాన్ని విష్ణువు ఒక్కడే ఎరుగును; ఇది ఆ మహాత్ముడైన విష్ణువు పూర్వశరీరమే. ఇక్కడి నుండి వెళ్ళండి, మహాత్ముడూ వీరుడూ అయిన రామానుజునిచేత వధించబడుతున్న రాక్షసశ్రేష్ఠుడు లవణుని చూడండి. బ్రహ్మ రాముని మాటను సమర్థిస్తున్నాడు — బాణం విష్ణువు రూపమే; అందువల్ల రాముడు విష్ణువని పరోక్షంగా సూచించబడుతోంది. దేవతలకు కూడా తెలియకపోవడం దివ్యాస్త్రపు గొప్పతనాన్ని చూపిస్తుంది. బాణపు తేజస్సు ప్రళయాగ్నిలా ఉండటం వల్ల దేవతలు కూడా ప్రళయాన్ని శంకిస్తున్నారు. బ్రహ్మ ‘వత్సాః’ (నాయనలారా) అని సంబోధిస్తున్నాడు — పితామహుని వాత్సల్యం. ‘ఇక్కడి నుండి వెళ్ళండి, చూడండి’ అనే అతని ఆదేశం దేవతలను యుద్ధానికి సాక్షులుగా చేస్తుంది; అందువల్ల రావణవధను కూడా దేవతలు చూసినట్లే లవణవధ దేవతల ఎదుట జరుగుతుంది. శత్రుఘ్నుని పూర్వవచనం — ‘ఋషులు చచ్చిన నిన్ను చూడాలి’ — ఇక్కడ సత్యమవుతుంది.

దేవదేవుని ఆ మాట విని దేవతలు శత్రుఘ్న లవణులిద్దరూ యుద్ధం చేస్తున్న చోటికి వచ్చారు. శత్రుఘ్నుని చేతిలో ఉన్న, దివ్యకాంతి గల ఆ బాణాన్ని సమస్త ప్రాణులూ పైకి లేచిన యుగాంతాగ్నిలా చూశాయి. దేవతలతో నిండిన ఆకాశాన్ని చూసి రఘునందనుడు బిగ్గరగా సింహనాదం చేసి మళ్ళీ లవణుని చూశాడు. మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుడు మళ్ళీ సవాలు చేయగా లవణుడు కోపంతో యుద్ధానికి వచ్చాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఆ ధనుస్సును చెవి వరకూ లాగి లవణుని విశాలమైన వక్షస్సుపై ఆ మహాబాణాన్ని విడిచాడు. ఆ బాణం అతని వక్షస్సును వేగంగా చీల్చి రసాతలంలో ప్రవేశించింది; రసాతలానికి వెళ్ళి దేవతలచే పూజించబడిన ఆ దివ్యబాణం వెంటనే మళ్ళీ ఇక్ష్వాకుకులనందనుని దగ్గరకు తిరిగి వచ్చింది. దివ్యాస్త్రపు లక్షణం — పని పూర్తిచేసి ధరించినవాని చేతికి తిరిగి రావడం; లవణుని శూలం లాంటిదే, కానీ ధర్మపక్షంలో. శత్రుఘ్నుని బాణంతో చీల్చబడిన ఆ నిశాచరుడు లవణుడు వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా వెంటనే నేలపై పడ్డాడు. ఒక్క బాణంతోనే యుద్ధం ముగిసింది — దీర్ఘమైన వృక్షయుద్ధం నిష్ఫలమైంది, దివ్యబాణపు ఒక్క దెబ్బ నిర్ణాయకమైంది. సింహనాదం విజయ ఘోషణ; దేవతల సాక్ష్యం ధర్మయుద్ధానికి ప్రమాణం. పర్వతపు ఉపమ లవణుని విశాలమైన శరీరాన్ని సూచిస్తుంది; వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా అతడు నిశ్చలంగా పడ్డాడు. గమనించవలసినది — చివరి క్షణంలో కూడా లవణుడు శూలాన్ని తేలేదు — మళ్ళీ సవాలు చేయగా వివేకం లేకుండా కోపంతోనే యుద్ధానికి వచ్చాడు. రాముని ఉపాయం పూర్తిగా సఫలమైంది — శూలం లేకుండా, నగరం బయట, ద్వారం దగ్గర సవాలు చేయబడిన అతడు చంపబడ్డాడు. బాణం రసాతలంలో ప్రవేశించడం దాని అపారశక్తిని చూపిస్తుంది — వక్షస్సును చీల్చి భూమిని కూడా భేదిస్తుంది. ‘ఆకర్ణాత్ వికృష్య’ (చెవి వరకూ లాగి) అనే మాట ధనుర్విద్యలోని పూర్తి బలాన్ని సూచిస్తుంది.

రాక్షసుడు లవణుడు చంపబడగానే ఆ గొప్ప దివ్యశూలం దేవతలందరూ చూస్తుండగా రుద్రుని అధీనంలోకి వెళ్ళిపోయింది. శివుడు మధువుకు ఇచ్చిన శూలం ధరించినవాడు నశించగానే తన స్వామి దగ్గరకు వెళ్తుంది; ఇలా శివుని వరపు మర్యాద పాలించబడింది. తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో కవి విజయాన్ని గానం చేస్తున్నాడు — ఈ ముల్లోకాల భయాన్ని ఒక్క బాణపు దెబ్బతో పడగొట్టి, ఉత్తమమైన ధనుర్బాణాలు గల ఆ రఘువీరుడు, వేయి కిరణాల సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్లు ప్రకాశించాడు. అప్పుడు దేవతలూ ఋషులూ నాగులూ అప్సరసలందరూ ఇలా ప్రశంసించారు — అదృష్టవశాత్తూ దాశరథికి జయం లభించింది; భయాన్ని విడిచి అతడు పాములా ప్రశాంతుడయ్యాడు. చివరి పాదపు అర్థం సూక్ష్మమైనది — లవణుడు పాములా భయంకరుడు, ఇప్పుడు శాంతించాడు; లేదా శత్రుఘ్నుడు భయాన్ని విడిచి ప్రశాంతుడయ్యాడు. సూర్యుని ఉపమ శత్రుఘ్నుని తేజస్సునూ, చీకటి నాశనం చీకటిరూపుడైన లవణుని నాశనాన్నీ సూచిస్తాయి. ఇలా రాముని ప్రణాళిక, ఋషుల ఉపదేశం, శత్రుఘ్నుని పరాక్రమం, విష్ణువు బాణం, శివుని మర్యాద — అన్నీ కలిసి లవణవధ సంపన్నమైంది. ఉత్తరకాండలోని ఈ భాగం శత్రుఘ్నుని వీరగాథకు శిఖరం. రాముడు రావణుని, లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తును, ఈ రోజు శత్రుఘ్నుడు లవణుని చంపారు — ఇలా రఘుకుల సోదరులు క్రమంగా లోకకంటకాలను పెకలిస్తున్నారు. పూర్వం భరతుడు లవణవధకు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు, శత్రుఘ్నుడు ఆ భారాన్ని తనపై వేసుకొన్నాడు; ఈ రోజు అతని ప్రతిజ్ఞ పూర్తయింది, రాముని విశ్వాసం సార్థకమైంది. యమునాతీరవాసులైన ఋషుల భయం కూడా తొలగిపోయింది — వారే యుద్ధం మధ్యలో ద్వారం దగ్గర శత్రుఘ్నుని పూజించారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి