సర్గ
శత్రుఘ్న లవణుల సంవాదం
ఆహారం కోసం లవణుడు బయటకు వెళ్ళడం, శత్రుఘ్నుడు మధుపుర ద్వారం దగ్గర నిలవడం, లవణుని పరిహాసం, శత్రుఘ్నుని కోపం, ఆత్మపరిచయం, లవణుడు వైరాన్ని చెప్పడం, ఆయుధం తెచ్చుకోవడానికి వ్యవధి కోరడం, శత్రుఘ్నుని నిరాకరణ
చ్యవనాది మునులతో కలిసి కథలు చెప్పుకుంటూ, శుభమైన జయాన్ని కోరుకుంటూ ఉండగా, మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి ఆ రాత్రి త్వరగా గడిచిపోయింది. తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతంలో, ఆ సమయంలో, వీరుడైన ఆ రాక్షసుడు లవణుడు భక్ష్యాహారం కోసం ప్రేరేపితుడై నగరం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. చ్యవనుని మాట ప్రకారమే సంఘటన జరుగుతోంది — లవణుడు శూలాన్ని భవనంలోనే వదిలి ఆహారం కోసం వెళ్ళాడు. ఈ మధ్యలో వీరుడైన శత్రుఘ్నుడు యమునానదిని దాటి, ధనుస్సు చేతబట్టి మధుపుర ద్వారం దగ్గర నిలబడ్డాడు. రాముని ఉపదేశం అక్షరాలా పాలించబడింది — నగరంలో ప్రవేశించకముందే ద్వారం దగ్గర నిలవడం. తరువాత మధ్యాహ్నమయ్యేసరికి క్రూరకర్ముడైన ఆ రాక్షసుడు అనేక వేల ప్రాణుల బరువును మోసుకుంటూ వచ్చాడు. మధ్యాహ్నం వరకూ అతడు వేలకొలదీ ప్రాణులను చంపి, వాటిని భుజాలపై మోసుకుంటూ తిరిగి వస్తున్నాడు — ఇది అతని క్రూరత్వానికీ భక్షణశక్తికీ చిత్రం. కవి దృశ్యాన్ని నాటకీయంగా రచిస్తున్నాడు — ఒకవైపు శాంతంగా సిద్ధంగా ఉన్న ధనుర్ధారి ద్వారం దగ్గర, మరొకవైపు బరువు మోస్తున్న నిశ్చింతుడైన రాక్షసుడు. లవణుని చేతిలో శూలం లేదు, అందువల్ల ఈ రోజు అతడు వధ్యుడు. శత్రుఘ్నుని ధైర్యం గమనించదగినది — అతడు ప్రభాతం నుండి మధ్యాహ్నం వరకూ ద్వారం దగ్గర ఎదురుచూస్తున్నాడు, తొందరపడటం లేదు.
అప్పుడు అతడు ద్వారం దగ్గర ఆయుధం ధరించి నిలబడి ఉన్న శత్రుఘ్నుని చూశాడు. ఆ రాక్షసుడు అతనితో అన్నాడు — ఈ ఆయుధంతో ఏమి చేస్తావు? ఓ నరాధమా, ఇలా ఆయుధాలు ధరించినవారిని వేలకొలదీ నేను కోపంతో తినేశాను; నీవు కాలానికి లోనయ్యావు — నీ మృత్యుకాలం వచ్చింది. ఓ పురుషాధమా, ఈ నా ఆహారం కూడా ఇంకా పూర్తికాలేదు; ఓ దుర్బుద్ధీ, ఈ రోజు నీవే స్వయంగా నా నోట్లోకి ఎలా వచ్చి దూరావు? లవణుని దర్పం స్పష్టం — అతడు శత్రుఘ్నుని మనిషిగానే భావించి ఆహారంగా చూస్తున్నాడు. ‘నరాధమా’, ‘పురుషాధమా’, ‘దుర్బుద్ధీ’ అనే దూషణలతో అతడు శత్రుఘ్నుని నిందిస్తున్నాడు. అతని అహంకారమే అతని నాశనానికి కారణమవుతుంది, ఎందుకంటే శత్రువును తుచ్ఛంగా భావించి అతడు జాగ్రత్తపడడు. ‘ఆహారం పూర్తికాలేదు’ అనే మాట అతని తృప్తిలేని భక్షణలోభాన్ని చూపిస్తుంది — వేలకొలదీ ప్రాణులను మోస్తూ కూడా అతడు అతృప్తుడే. పూర్వం కల్మాషపాదుని కథలో రాక్షసులిద్దరూ ‘తృప్తి చెందలేదు’; ఇక్కడ లవణుడు కూడా అలాంటివాడే — రాక్షసుల స్వభావం అన్నిచోట్లా ఒకటే.
అతడు ఇలా మాట్లాడుతూ మళ్ళీ మళ్ళీ నవ్వుతుండగా, పరాక్రమసంపన్నుడైన శత్రుఘ్నుడు కోపంతో కన్నీళ్ళు విడిచాడు. కోపపు కన్నీళ్ళు వీరుని తీవ్రమైన కోపానికి లక్షణం. కోపంతో నిండిన మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని అన్ని అవయవాల నుండీ తేజోమయమైన కిరణాలు వెలువడ్డాయి — అతని శరీరం నుండి తేజస్సు కిరణాలలా బయటకు వస్తోంది. రాముడు నింపిన తేజస్సు ఇప్పుడు ప్రకటమైంది. అప్పుడు ఎంతో కోపించిన శత్రుఘ్నుడు ఆ నిశాచరునితో అన్నాడు — ఓ దుర్బుద్ధీ, నీతో ద్వంద్వయుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాను. నేను దశరథుని కుమారుడను, బుద్ధిమంతుడైన రాముని తమ్ముడను, శత్రుఘ్నుడు అనే పేరు గలవాడను — పేరుతోనూ కర్మతోనూ శత్రుఘ్నుడనే (శత్రువులను చంపేవాడనే) — నిన్ను వధించాలని వచ్చాను. ‘శత్రుఘ్నో నామ శత్రుఘ్నః’ అనే పునరుక్తి పేరు సార్థకమైనదని చూపిస్తుంది. యుద్ధం కోరి వచ్చిన నాకు ద్వంద్వయుద్ధం ఇవ్వు; నీవు సమస్త ప్రాణులకూ శత్రువువు, నా నుండి ప్రాణాలతో వెళ్ళలేవు. క్షత్రియధర్మం ప్రకారం శత్రుఘ్నుడు ఆత్మపరిచయం చేసుకొని యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు — రహస్యంగా చంపడం లేదు. ఇది ధర్మయుద్ధపు మర్యాద. రాముని ఉపదేశం రహస్యం గురించే, కానీ రహస్యం రాక వరకే; శత్రువు ఎదురుపడ్డాక అతడు స్పష్టంగా సవాలు చేస్తున్నాడు. ఇలా నీతీ ధర్మమూ రెండూ పాలించబడ్డాయి.
అతడు అలా అంటుండగా రాక్షసుడు నవ్వుతున్నట్లుగా ఆ నరశ్రేష్ఠునికి బదులిచ్చాడు — ఓ దుర్బుద్ధీ, అదృష్టవశాత్తూ దొరికావు. అతడు వైరానికి కారణం చెపుతున్నాడు — నా తల్లి చెల్లెలైన శూర్పణఖ సోదరుడు, రావణుడు అనే రాక్షసుడు, ఓ దుర్బుద్ధీ పురుషాధమా, ఒక స్త్రీ కోసం రామునిచేత చంపబడ్డాడు. రావణుని కులక్షయాన్నంతటినీ నేను సహించాను; మిమ్మల్ని అవమానంగా ముందుంచుకొని — మిమ్మల్ని తుచ్ఛులుగా భావించి — నేను ప్రత్యేకంగా సహించాను. ఇంతకుముందు నాతో యుద్ధానికి వచ్చినవారందరూ గడ్డిపోచల్లా అవమానించబడి చంపబడ్డారు; గతంలో ఉన్న, భవిష్యత్తులో రాబోయే పురుషాధములైన మీరు కూడా అలాగే. లవణుని తల్లి కుంభీనసికి శూర్పణఖ చెల్లెలు; అందువల్ల రావణుడు అతనికి మేనమామ వంటివాడు — ‘తల్లి చెల్లెలి సోదరుడు’ అని అతడు అంటున్నాడు. తరువాత అతడు వ్యవధి కోరుతున్నాడు — యుద్ధం కోరిన నీకు యుద్ధం ఇస్తాను, ఓ దుర్బుద్ధీ; ఒక్క ముహూర్తం ఆగు, నేను ఆయుధం తెచ్చేవరకూ. ఇక్కడ లవణుని కపటం స్పష్టం — అతడు శూలాన్ని తెచ్చుకోవాలనుకుంటున్నాడు, ఎందుకంటే శూలం లేకుండా అతడు బలహీనుడు. వీరవచనాల ముసుగులో అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని దాచుకుంటున్నాడు.
లవణుడు మళ్ళీ అంటాడు — నీకు ఎలాంటిది ఇష్టమో అలాంటి ఆయుధాన్ని సిద్ధం చేసుకుంటాను. శత్రుఘ్నుడు వెంటనే అతనితో అన్నాడు — నా దగ్గర నుండి ప్రాణాలతో ఎక్కడికి వెళ్తావు? అతడు నీతివాక్యం చెపుతున్నాడు — స్వయంగా వచ్చిన శత్రువును ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు విడిచిపెట్టకూడదు. కలవరపడిన బుద్ధితో శత్రువుకు అవకాశం ఇచ్చేవాడు, మందబుద్ధి అయిన పిరికివానిలా చంపబడతాడు. రాముని ఉపదేశం శత్రుఘ్నుని హృదయంలో దృఢంగా ఉంది — శూలం తెచ్చుకోవడానికి అవకాశం ఇవ్వకూడదు. మాంధాత దోషాన్ని అతడు మళ్ళీ చేయడం లేదు. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంతో శత్రుఘ్నుడు ఘోషిస్తున్నాడు — అందువల్ల జీవలోకాన్ని బాగా చూసుకో, చివరిసారిగా చూడు; రకరకాల పదునైన బాణాలతో, పాపివైన, ముల్లోకాలకూ రాఘవునికీ శత్రువువైన నిన్ను యముని ఇంటి వైపు నడిపిస్తాను. ధర్మయుద్ధంలో కూడా శత్రువు కపటానికి అవకాశం ఇవ్వకూడదు — ఇది క్షాత్రధర్మపు వివేకం. సర్గ యుద్ధారంభపు క్షణంలో ముగుస్తుంది, పాఠకుని ఉత్కంఠను పెంచుతూ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥