సర్గ
చ్యవనుడు చెప్పిన మాంధాత వధకథ
లవణుని బలం గురించి శత్రుఘ్నుని ప్రశ్న, మాంధాత దిగ్విజయం, స్వర్గాన్ని జయించాలనే కోరిక, ఇంద్రుని ఉపాలంభం, లవణుని దగ్గరకు దూతను పంపడం, శూలం వల్ల మాంధాత భస్మమవడం, చ్యవనుని ఆశ్వాసన
యమునాతీరంలోని ఋషుల ఆశ్రమంలో రాత్రి గడుస్తుండగా శత్రుఘ్నుడు భృగునందనుడైన విప్రుడు చ్యవనుని లవణుని బలం ఎంతటిదో అడిగాడు — ఓ బ్రహ్మన్, శూలపు బలం ఎలాంటిది, ఈ శ్రేష్ఠమైన శూలంతో ద్వంద్వయుద్ధానికి వచ్చినవారిలో పూర్వం ఎవరు నశించారు? యుద్ధానికి ముందు శత్రువు బలాన్నీ పూర్వచరిత్రనూ తెలుసుకోవడం అవసరమని శత్రుఘ్నునికి తెలుసు; రాముని ఉపదేశం కూడా అలాగే ఉంది. చ్యవనుడు భృగువంశజుడు, మహాతపస్వి; అతనికి శివుని శూలపు కథ తెలుసు. మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని ఆ మాట విని మహాతేజస్వి అయిన చ్యవనుడు రఘునందనునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ఓ రఘునందనా, ఈ లవణుని కర్మలు లెక్కలేనన్ని; కానీ ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టినవానికి జరిగినదానిని నా నోటి నుండి విను. అతడు శత్రుఘ్నుని సొంత వంశపు పూర్వీకుని కథనే ఎంచుకుంటున్నాడు, దానివల్ల శ్రోత హృదయంలో ప్రతీకారభావం కూడా కలుగుతుంది. గత సర్గలో వాల్మీకి కల్మాషపాదుని కథ చెప్పాడు, ఇక్కడ చ్యవనుడు మాంధాత కథ — రెండూ ఇక్ష్వాకువంశపు దుఃఖకరమైన సంఘటనలు. ఇలా ఋషులు క్రమంగా శత్రుఘ్నుని యుద్ధానికి మానసికంగా సిద్ధం చేస్తున్నారు. ‘రాత్ర్యాం ప్రవృత్తాయామ్’ (రాత్రి గడుస్తుండగా) అనే కాలనిర్దేశం కూడా గమనించదగినది — యుద్ధానికి ముందురాత్రే ఈ చర్చ.
చ్యవనుడు చెపుతున్నాడు — పూర్వం అయోధ్యలో యువనాశ్వుని కుమారుడు, బలవంతుడైన మాంధాత అనే రాజు ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన పరాక్రమవంతుడు ఉండేవాడు. ఆ భూపతి భూమినంతటినీ తన శాసనంలోకి తెచ్చుకొని, ఇక్కడి నుండి దేవలోకాన్ని జయించడానికి ప్రయత్నం ప్రారంభించాడు. మాంధాత దేవలోకాన్ని జయించాలనే కోరికతో ప్రయత్నం చేయగా ఇంద్రునికీ మహాత్ములైన దేవతలకూ తీవ్రమైన భయం కలిగింది. ఆ రాజు ‘ఇంద్రుని అర్ధాసనంతో, సగం రాజ్యంతో, దేవగణాలచే నమస్కరించబడతాను’ అని ప్రతిజ్ఞ పూనాడు. మాంధాత ఇక్ష్వాకువంశపు ప్రసిద్ధ చక్రవర్తి; అతని బలం ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధం. కానీ భూమిని జయించి తృప్తి చెందక అతడు స్వర్గాన్ని కూడా కోరుతున్నాడు — ఇది అతిలోభం. మనిషి దేవరాజ్యాన్ని కోరడం మర్యాదను అతిక్రమించడమే అని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇంద్రుని భయం కూడా ప్రస్తావించదగినది — మానవరాజు తపస్సుకూ బలానికీ దేవతలు కూడా భయపడ్డారు. ఇక్కడ అహంకార పతనానికి పూర్వసూచన — అతి మహత్త్వాకాంక్ష వినాశానికి కారణమవుతుంది. అతడు శత్రుఘ్నుని పూర్వీకుడు, అందువల్ల అతని కథ శత్రుఘ్నునికి సొంత వంశపు గౌరవాన్నీ దోషాన్నీ ఒకేసారి గుర్తుచేస్తుంది. ‘ప్రతిజ్ఞామ్ అధ్యరోహత’ (ప్రతిజ్ఞపై ఎక్కాడు) అనే వాక్ప్రయోగం ప్రతిజ్ఞ దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
అతని పాపపు అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొని పాకశాసనుడైన ఇంద్రుడు యువనాశ్వుని కుమారునితో ఓదార్పుగా ఇలా అన్నాడు — ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు ఇంకా మానవలోకంలోనే పూర్తి రాజువు కావు; భూమిని వశపరచుకోకుండానే ఇక్కడ దేవరాజ్యాన్ని కోరుతున్నావు. ఓ వీరా, సమస్త భూమి పూర్తిగా నీ వశమైతే, అప్పుడు సేవకులతో సేనలతో వాహనాలతో సహా ఇక్కడ దేవరాజ్యం చెయ్యి. ఇంద్రుడు యుద్ధం చేయడు, బుద్ధితో మాంధాతను వెనక్కి మళ్ళిస్తాడు. మాంధాత అతనికి బదులిచ్చాడు — ఓ శక్రా, భూమిపై నా శాసనం ఎక్కడ అడ్డగించబడింది? సహస్రాక్షుడు అతనితో అన్నాడు — మధువనంలో మధువు కుమారుడు లవణుడు అనే రాక్షసుడు నీ ఆజ్ఞను పాటించడం లేదు, ఓ పాపరహితుడా. సహస్రాక్షుడు పలికిన ఆ ఘోరమైన అప్రియమైన మాట విని రాజు సిగ్గుపడి తలవంచుకొని ఏమీ మాట్లాడలేకపోయాడు. కొంత తలవంచుకొనే సహస్రాక్షునికి వీడ్కోలు చెప్పి బయలుదేరి, శ్రీమంతుడైన ఆ నరేశ్వరుడు మళ్ళీ ఈ లోకానికి వచ్చాడు. ఇంద్రుని యుక్తి సూక్ష్మమైనది — మాంధాతను లవణునితో పోరాటానికి జోడిస్తున్నాడు, దానివల్ల రెండు విధాలుగానూ దేవతలకు లాభం. ఇక్కడ ‘పాపమ్ అభిప్రాయమ్’ (పాపపు అభిప్రాయం) అనే పదంతో కవి మాంధాత కోరికను నిందిస్తున్నాడు. ఇంద్రుని మాట న్యాయమైనది కూడా — తన రాజ్యంలోనే అందరినీ శాసించలేనివాడు పరరాజ్యాన్ని ఎలా శాసిస్తాడు? మాంధాత సిగ్గు అతని సత్యనిష్ఠను చూపిస్తుంది; అతడు ఇంద్రుని మాటను ఖండించడు, మౌనంతో అంగీకరిస్తాడు. తలవంచుకొని అతడు స్వర్గం నుండి తిరిగి వస్తున్నాడు — మహత్త్వాకాంక్షకు మొదటి దెబ్బ. లవణుడు ఇంద్రునికి కూడా దుర్జయుడని ఇక్కడ పరోక్షంగా సూచించబడుతోంది; దానివల్ల శత్రుఘ్నుని పని ప్రాముఖ్యం పెరుగుతుంది.
శత్రువులను అణచే అతడు హృదయంలో అసహనాన్ని పెట్టుకొని, సేవకులతో సేనలతో వాహనాలతో సహా మధువు కుమారుని వశపరచుకోవడానికి వచ్చాడు. ఇంద్రుని ఉపాలంభంతో అవమానించబడిన అతడు తన కళంకాన్ని తుడిచివేయాలనుకుంటున్నాడు. యుద్ధం కోరిన ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు లవణుని దగ్గరకు దూతను పంపాడు. రాజనీతి ప్రకారం యుద్ధానికి ముందు దూతను పంపడం ధర్మబద్ధమైనదే. ఆ దూత వెళ్ళి మధువు కుమారునితో ఎన్నో అప్రియమైన మాటలు అన్నాడు; అలా మాట్లాడుతున్న ఆ దూతను రాక్షసుడు తినేశాడు. దూత అవధ్యుడనేది అన్నిచోట్లా ధర్మం, కానీ రాక్షసుడు ఆ ధర్మాన్ని లెక్కచేయడు — ఇది అతని క్రౌర్యానికి ప్రమాణం. దూత తిరిగి రావడం ఆలస్యం కాగా రాజు కోపంతో నిండి, బాణవర్షంతో ఆ రాక్షసుని అన్నివైపుల నుండీ పీడించాడు. దూత తిరిగి రాకపోవడంతోనే రాజు జరిగినది గ్రహించి, ఆలస్యం లేకుండా దాడిచేస్తున్నాడు. ఇక్కడ మాంధాత కోపం న్యాయమైనదే, కానీ అతని ప్రమాదం — శూలపు శక్తిని ఆలోచించకుండా శూలంతో ఉన్న లవణుని యుద్ధానికి పిలుస్తున్నాడు. ఈ ప్రమాదాన్నే రాముడు శత్రుఘ్నుని విషయంలో నివారించాడు. మాంధాత సేనతో వచ్చాడు, దూతను పంపాడు — అందువల్ల లవణుడు ముందుగానే సిద్ధంగా ఉన్నాడు; శత్రుఘ్నుడు మాత్రం సేనను దూరంగా ఉంచి ఒంటరిగా రహస్యంగా వెళ్తున్నాడు.
అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు నవ్వి చేతితో శూలాన్ని అందుకొని, అనుచరులతో సహా అతనిని వధించడానికి ఆ ఉత్తమమైన ఆయుధాన్ని విసిరాడు. లవణుని నవ్వు అవమానానికి సూచన — శూలం చేతిలో ఉండగా అతడు నిర్భయుడు. మండుతున్న ఆ శూలం సేవకులతో సేనలతో వాహనాలతో సహా రాజును భస్మం చేసి మళ్ళీ లవణుని చేతికి తిరిగి వచ్చింది. శూలపు రెండు విధాల శక్తి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — సర్వనాశకత్వం, మళ్ళీ ధరించినవాని చేతికి తిరిగి రావడం. ఇలా ఎంతో గొప్పవాడైన ఆ రాజు సేనావాహనాలతో సహా చంపబడ్డాడు. ఓ సౌమ్యుడా, శూలపు బలం అప్రమేయమైనది, సాటిలేనిది. ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన మాంధాత కూడా ఒక్క దెబ్బతో సేనతో సహా నశించాడు — దీనివల్ల శూలపు భీషణత స్పష్టమవుతుంది. చ్యవనుడు కథను దాచడం లేదు, సత్యం చెపుతున్నాడు — శత్రుఘ్నుడు జాగ్రత్తగా ఉండాలి. కానీ ఈ భయంలో కూడా ఆశ ఉంది — శూలం ఎప్పుడూ లవణుని చేతిలో ఉండదు. మాంధాత ఓటమి పరాక్రమం లేకపోవడం వల్ల కాదు, కాలాన్నీ ఉపాయాన్నీ తెలుసుకోకపోవడం వల్ల.
చ్యవనుడు ఆశ్వాసన ఇస్తున్నాడు — రేపు తెల్లవారగానే నీవు లవణుని వధిస్తావు, సందేహం లేదు; ఆయుధం చేతబట్టని అతనిని వెంటనే చంపితే నీ విజయం నిశ్చయం. ఈ పని నీవు చేస్తే లోకాలకు శుభం కలుగుతుంది. దురాత్ముడైన లవణుని గురించి అంతా నీకు చెప్పాను, శూలపు ఘోరమైన అప్రమేయమైన బలాన్నీ, ఓ నరశ్రేష్ఠా, మాంధాత వినాశనం కూడా, ఓ రాజా, ప్రయత్నపూర్వకంగా జరిగింది. ‘యత్నేన’ (ప్రయత్నపూర్వకంగా) అనే పదం సూచించేది — ఇంద్రుని ప్రయత్నం వల్ల కూడా ఆ వినాశనం జరిగింది. చివరలో ఉపజాతి వృత్తంతో చ్యవనుడు అంటాడు — ఓ మహాత్మా, నీవు రేపు తెల్లవారగానే లవణుని వధిస్తావు, ఇందులో నాకు సందేహం లేదు; మాంసం కోసం శూలం లేకుండా బయటకు వెళ్ళిన అతనిని చంపి, ఓ నరేంద్రా, నీకు జయం నిశ్చయంగా కలుగుతుంది. ఋషి ఆశీర్వాదం శత్రుఘ్నుని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది. రాముని ఉపాయం, వాల్మీకి కథ, చ్యవనుని ఆశ్వాసన — ఈ మూడూ శత్రుఘ్నుని సన్నద్ధతకు స్తంభాలు. మాంధాత దోషం నుండి పాఠం నేర్చుకొని శత్రుఘ్నుడు విజయం సాధిస్తాడని పాఠకుడు కూడా నమ్ముతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥