సర్గ
మేఘనాదుని యజ్ఞాలూ కుంభీనసి అపహరణమూ మధువుతో మైత్రీ
నికుంభిలలో మేఘనాదుని ఏడు యజ్ఞాలు, శుక్రుని మాట, పరస్త్రీహరణంలోని దోషాన్ని విభీషణుడు చెప్పడం, మధువు కుంభీనసిని అపహరించడం, మధుపురానికి ప్రయాణం, కుంభీనసి వేడుకోలు, మధువు సహాయం, కైలాసంలో సేనావిడిది
గత సర్గ చివరలో రావణుడు ఖరుని పద్నాలుగు వేల రాక్షసులతో దండకారణ్యానికి పంపాడు. ఖరునికి ఆ భయంకరమైన సైన్యాన్ని ఇచ్చి, చెల్లెలు శూర్పణఖను ఊరడించి, దశగ్రీవుడు సంతోషించి మరింత నెమ్మదిపడ్డాడు — చెల్లెలి దుఃఖానికి ప్రతీకారం చేశానన్న తృప్తి అతని మనసులో ఉంది. ఆ తరువాత అతడు అనుచరులతో కలిసి లంకలోని ఉత్తమమైన ఉపవనమైన నికుంభిలలో ప్రవేశించాడు. అక్కడ వందలాది యూపస్తంభాలతో నిండి, సౌమ్యమైన దేవాలయాలతో శోభిస్తూ, శోభతో బాగా జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఒక యజ్ఞం జరుగుతూ ఉండటం చూశాడు. ఆ యజ్ఞంలో కృష్ణాజినాన్ని ధరించి, కమండలాన్నీ శిఖనూ ధ్వజాన్నీ ధరించి ఉన్న తన కుమారుడు, భయం గొలిపే మేఘనాదుని చూశాడు — యుద్ధంలో భయంకరుడైనవాడు ఇక్కడ దీక్షితుని వేషంలో ఉన్నాడు. అతనిని సమీపించి రెండు చేతులతో కౌగిలించుకొని రావణుడు ‘నాయనా, ఏమిటి ఇది చేస్తున్నావు, ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పు’ అని అడిగాడు. యజ్ఞదీక్షలో ఉన్న కుమారుడు నియమం ప్రకారం మౌనంగా ఉన్నాడు; అందువల్ల యజ్ఞసంపదను వృద్ధిపరచడానికి అక్కడికి వచ్చిన ద్విజశ్రేష్ఠుడూ మహాతపస్వీ అయిన ఉశనసుడు — శుక్రాచార్యుడు — రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన రావణునికి జవాబిచ్చాడు. ఆయన ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, అంతా చెబుతాను, విను. నీ కుమారుడు బహు విస్తారమైన ఏడు యజ్ఞాలను నెరవేర్చాడు — అగ్నిష్టోమం, అశ్వమేధం, బహుసువర్ణకం, రాజసూయం, గోమేధం, వైష్ణవం. ఆ తరువాత మనుష్యులకు అతిదుర్లభమైన మాహేశ్వర యజ్ఞం జరుగుతుండగా నీ కుమారుడు ఇక్కడ సాక్షాత్తు పశుపతి నుండి వరాలు పొందాడు. దానివల్ల కోరిన చోటికి వెళ్ళే, ఆకాశంలో సంచరించే దివ్యమైన రథం లభించింది; చీకటిని పుట్టించే తామసి అనే మాయ కూడా లభించింది. యుద్ధంలో ఆ మాయను ప్రయోగిస్తే దేవతలూ అసురులూ కూడా ప్రయోగించినవాని జాడను తెలుసుకోలేరు. బాణాలతో నిండిన అక్షయమైన రెండు అమ్ములపొదులు, జయించ శక్యంకాని ధనుస్సు, రణంలో శత్రువులను ధ్వంసం చేసే బలమైన అస్త్రం కూడా అతనికి లభించాయి. దశాననా, ఈ వరాలన్నిటినీ పొంది ఈ నీ కుమారుడు ఈ రోజు యజ్ఞం ముగియగానే నిన్ను చూడాలని కోరుతూ ఇక్కడ ఉన్నాడు.’ ఇక్కడ మేఘనాదుని రాబోయే పరాక్రమం సూచించబడుతోంది — యుద్ధకాండలో రామలక్ష్మణులకు వ్యతిరేకంగా అతడు ప్రయోగించిన తామసి మాయకూ, కనబడకుండా ఉండి యుద్ధం చేసిన రథానికీ మూలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. రాక్షసుల గురువైన శుక్రుడే పౌరోహిత్యం చేస్తున్నాడనేది కూడా గమనించదగినది — అసురుల పురోహితుడు ఇప్పుడు రాక్షసుల యజ్ఞాన్ని కూడా సమృద్ధం చేస్తున్నాడు. యజ్ఞాలు వైదికమైనవే, కానీ వాటి ఫలం లోకపీడనకు వినియోగించబడుతోంది — ఈ వైరుధ్యం ఇక్కడ సూక్ష్మంగా చూపబడింది. కవి ఏడు యజ్ఞాల పేర్లను కూడా లెక్కిస్తాడు — అగ్నిష్టోమం సోమయాగాలలో మొదటిది; అశ్వమేధమూ రాజసూయమూ సార్వభౌమత్వానికి సంబంధించిన యజ్ఞాలు; గోమేధమూ వైష్ణవమూ మరి రెండు; బహుసువర్ణకం దక్షిణల సమృద్ధివల్ల ప్రసిద్ధమైనది. వీటన్నిటికీ పైది మాహేశ్వర యజ్ఞం, అది మనుష్యులకు దుర్లభమని చెప్పబడింది. అందులోనే సాక్షాత్తు పశుపతి ప్రసన్నుడయ్యాడు. వరాల క్రమం కూడా యుద్ధసాధనాల క్రమమే — వెళ్ళడానికి రథం, దాగడానికి మాయ, కొట్టడానికి అమ్ములపొదులూ ధనుస్సూ అస్త్రమూ. ఈ విధంగా మేఘనాదుడు తండ్రి అనుమతి లేకుండానే తన పరాక్రమంతో దేవతలకు కూడా జయింపరానివాడయ్యాడు. అందువల్ల ముందు అతడు ఇంద్రుని జయించినప్పుడు అతని ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరు సార్థకమవుతుంది; ఈ సర్గలో మాత్రం అతడు ‘మేఘనాదుడు’ అనే పిలువబడుతున్నాడు, ప్రయాణ వర్ణనలో మాత్రమే ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరు ముందుగానే వాడబడింది.
అది విని దశగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇది మంచి పని కాదు; ఎందుకంటే ఈ యజ్ఞద్రవ్యాలతో ఇంద్రుడు మొదలైన నా శత్రువులు పూజించబడ్డారు.’ యజ్ఞాలలో హవిస్సు దేవతలకే ఇవ్వబడుతుంది; అందువల్ల కుమారుని యజ్ఞాలతో శత్రువులు పుష్టిపొందారని రావణుని బాధ. అయినప్పటికీ ‘చేసినది మంచిగానే చేశావు, ఇందులో సందేహం లేదు; సౌమ్యుడా, రా, మన భవనానికి వెళ్దాం’ అని అతడు కుమారుని పిలిచాడు — వరాలు లభించడం మాత్రం అతనికీ ఇష్టమే. ఆ తరువాత కుమారునితోనూ విభీషణునితోనూ కలిసి దశగ్రీవుడు ఇంటికి వెళ్ళి, దిగ్విజయంలో అపహరించి తెచ్చిన ఆ స్త్రీలందరినీ పుష్పకవిమానం నుండి దింపాడు. వారు కన్నీటితో గద్గదకంఠాలతో విలపిస్తున్నారు. శుభలక్షణాలు గల వారు దేవ, దానవ, రాక్షసుల ఇళ్ళలో రత్నాల వంటివారు. వారిపట్ల రావణునికి గల ఆసక్తిని తెలుసుకొని ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు మాట్లాడసాగాడు. ఇక్కడ విభీషణుని ధర్మబుద్ధి మొట్టమొదటిసారిగా స్పష్టంగా బయటపడుతుంది — అన్న దోషాన్ని అతడు ముఖం మీదే చెబుతాడు. రావణుని మాటలో రెండు భావాలు కలిసి ఉన్నాయి — శత్రుపూజను నిందించడమూ, లభించిన వరాలను స్వీకరించడమూ. ‘చేసినది మంచిగానే చేశావు’ అని పలికి అతడు కుమారుని పనిని అంగీకరిస్తాడు, ఎందుకంటే దానివల్ల రాక్షసకులం బలం పెరిగింది. అపహరించబడిన స్త్రీల వర్ణన సంక్షిప్తమైనదే కానీ కరుణాభరితమైనది — వారు రత్నాల వంటివారు, వారే రోదిస్తున్నారు. విభీషణుడు కూడా అప్పుడు రావణునితో ఉన్నాడని ‘సవిభీషణః’ (విభీషణునితో కూడి) అనే పదం వల్ల తెలుస్తుంది; కాబట్టి అతడు ఆ స్త్రీలను తన కళ్ళతో చూసే మాట్లాడుతున్నాడు.
విభీషణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఇటువంటి ప్రవర్తనల వల్ల కీర్తీ ధనమూ కులమూ నశిస్తాయి. వీటివల్ల ప్రాణులకు పీడ కలుగుతుందని తెలిసి కూడా నువ్వు నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రవర్తిస్తున్నావు. వీరి బంధువులను అవమానించి నువ్వు ఈ శ్రేష్ఠలైన స్త్రీలను తెచ్చావు; నిన్ను లెక్కచేయకుండా మధువు కుంభీనసిని అపహరించాడు.’ రావణుడు అడిగాడు — ‘ఏమిటి ఇది చెబుతున్నావు, నాకు అర్థం కావడం లేదు; నువ్వు చెబుతున్న ఈ మధువు అనేవాడు ఎవడు?’ అప్పుడు బాగా కోపించిన విభీషణుడు అన్నతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ పాపకర్మకు ఫలం వచ్చిందని విను. మన మాతామహుడైన సుమాలికి అన్న, మాల్యవంతుడనే వృద్ధుడూ ప్రాజ్ఞుడూ అయిన నిశాచరుడు ఉన్నాడు. అతడు మన తల్లి కైకసికి పెదతండ్రి, కాబట్టి మనకు పూజ్యుడైన పెద్ద. అతని కూతురు అనల; ఆమె కూతురు కుంభీనసి. అనల మనకు పిన్నతల్లి, కాబట్టి ధర్మప్రకారం కుంభీనసి మన సోదరులందరికీ చెల్లెలు అవుతుంది. నీ కుమారుడు యజ్ఞంలో నిమగ్నుడై ఉన్నప్పుడు, నేను నీటిలో తపస్సులో ఉన్నప్పుడు, మహారాజా, కుంభకర్ణుడు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, బలవంతుడైన మధువనే రాక్షసుడు ఇక్కడ గౌరవనీయులైన రాక్షసశ్రేష్ఠులైన మంత్రులను చంపి, నీ అంతఃపురంలో రక్షణలో ఉన్నప్పటికీ ఆమెను అవమానించి అపహరించుకుపోయాడు. అది విన్నప్పటికీ మేము సహించాము, అతనిని చంపలేదు; ఎందుకంటే కన్యను సోదరులు ఏదో ఒక భర్తకు తప్పక ఇవ్వవలసిందే కదా. దుర్బుద్ధివైన నీ పాపకర్మకు ఫలం ఈ లోకంలోనే లభించిందని తెలుసుకో.’ విభీషణుని మాట విని రాక్షసేంద్రుడైన రావణుడు తన దుష్టస్వభావంతో రెచ్చిపోయి, వేడెక్కిన నీరు గల సముద్రంలా క్షోభించి, కళ్ళు ఎర్రబడగా, కోపంతో మాట్లాడసాగాడు. ఇక్కడ కర్మఫల నియమం సూచించబడుతోంది — ఇతరుల భార్యలను అపహరించేవాని స్వజనం కూడా అపహరణకు గురవుతారు; కుంభీనసి అపహరణ రావణుని కర్మలకు ప్రతిబింబం వంటిది. విభీషణుని తర్కం కూడా గమనించదగినది — అతడు అపహరణను ఆమోదించడు, కానీ వివాహం తప్పనిసరి అని గుర్తుచేస్తూ క్షమను సమర్థిస్తాడు. ‘ఈ లోకంలోనే ఫలం’ అనే మాట రావణుని రాబోయే నాశనానికి ముందుసూచన — పరస్త్రీహరణ ఫలం అతనికి కూడా ఇక్కడే కలుగుతుంది. విభీషణుని మాటలో వంశవివరణ విస్తారంగా చెప్పబడింది, ఎందుకంటే రావణునికి కుంభీనసి ఎవరో తెలియనట్లుంది. మాల్యవంతుడు సుమాలికి అన్న, కాబట్టి తల్లికి పెదతండ్రి; అతని కూతురు అనల, అనల కూతురు కుంభీనసి. ఈ విధంగా ఆమె రావణుని పిన్నతల్లి కూతురు, ధర్మప్రకారం చెల్లెలే. విభీషణుడు ముగ్గురు లేకపోవడాన్ని చెబుతాడు — మేఘనాదుడు యజ్ఞంలో, తాను నీటిలో, కుంభకర్ణుడు నిద్రలో; రావణుడేమో దిగ్విజయంలో ఉన్నాడు. అందువల్ల రక్షకులు లేని సమయంలో మధువు అవకాశం దొరకబుచ్చుకొని మంత్రులను చంపి ఆమెను అపహరించాడు. ‘ఈ మధువు ఎవడు’ అనే రావణుని ప్రశ్న అతని అజ్ఞానాన్ని చూపుతుంది — దిగ్విజయంలో మునిగి అతడు తన ఇంటి రక్షణ గురించి ఆలోచించలేదు. విభీషణుడు ‘నిన్ను లెక్కచేయకుండా’ అనే మాటతో రావణునికి జరిగిన అవమానాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు, దానితో రావణుని అహంకారం దెబ్బతింది. ‘దుర్బుద్ధీ’ అనే కఠినమైన సంబోధనను కూడా అతడు అన్నపట్ల నిర్భయంగా ప్రయోగిస్తాడు. రావణుని కోపం మాత్రం మధువుపైనే, తన దోషంపై కాదు — అతడు ఉపదేశాన్ని గ్రహించడు, అవమానాన్ని మాత్రమే గ్రహిస్తాడు.
కోపించిన దశగ్రీవుడు ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — ‘నా రథాన్ని వెంటనే సిద్ధం చేయండి, శూరులైన సైనికులు సన్నద్ధులు కావాలి. సోదరుడు కుంభకర్ణుడూ, ముఖ్యులైన నిశాచరులూ నానావిధమైన ఆయుధాలు ధరించి వాహనాలు ఎక్కాలి. రావణునికి కూడా భయపడని ఆ మధువును ఈ రోజు యుద్ధంలో చంపి, మిత్రులతో కూడి యుద్ధకాంక్షతో సురలోకానికి వెళ్తాను.’ మధువధా సురలోకయాత్రా ఒకే సంకల్పంలో కలిసిపోయాయి — రావణుని కోపం కూడా విజయతృష్ణతో కలగలిసి ఉంది. అప్పుడు యుద్ధాన్ని కోరే రాక్షసుల శ్రేష్ఠమైన నాలుగు వేల అక్షౌహిణులు నానావిధ ఆయుధాలను చేపట్టి వేగంగా లంక నుండి బయలుదేరాయి. ఇంద్రజిత్తు సైనికులను వెంటబెట్టుకొని సేనకు ముందు నడిచాడు, రావణుడు మధ్యలో, కుంభకర్ణుడు వెనుక. ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు మాత్రం ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ లంకలోనే ఉండిపోయాడు. మిగిలిన మహాభాగులైన రాక్షసులందరూ గాడిదలు, ఒంటెలు, తేజస్సుతో వెలిగే గుర్రాలు, శింశుమారాలు (మొసళ్ళ వంటి జలజంతువులు), పెద్ద సర్పాలు అనే వాహనాలతో ఆకాశంలో ఖాళీ లేకుండా చేస్తూ మధుపురం వైపు సాగారు. దేవతలతో వైరం పెట్టుకున్న వందలాది దైత్యులు కూడా దేవలోకం వైపు వెళ్తున్న రావణుని చూసి అతని వెనుక అనుసరించారు — దేవతల శత్రువులంతా రావణునే ఆశ్రయిస్తారు. మధుపురానికి వెళ్ళి లోపల ప్రవేశించిన దశాననునికి అక్కడ మధువు కనబడలేదు, చెల్లెలు కుంభీనసి మాత్రం కనబడింది. ఆమె వినయంతో దోసిలి జోడించి తల వంచి అతని పాదాలకు నమస్కరించింది. ఇక్కడ విభీషణుడు లేకపోవడం అర్థవంతమైనది — అతడు అధర్మయుద్ధంలో సహాయుడు కాడు. సేనా వర్ణన రావణుని సామర్థ్యాన్ని చూపుతుంది; చెల్లెలి నమస్కారం మాత్రం అతని కోపం చల్లారడానికి ఆరంభం. నాలుగు వేల అక్షౌహిణుల సంఖ్య అతిశయోక్తిలా ఉంటుంది, కానీ అది రావణుని ప్రతాపాన్ని సూచిస్తుంది. వాహనాల వైచిత్ర్యం కూడా గమనించదగినది — గాడిదలు, ఒంటెలు, గుర్రాలు, శింశుమారాలు, మహాసర్పాలు; దీనివల్ల రాక్షససేన యొక్క వికృతరూపం కనిపిస్తుంది. సేనావ్యూహం కూడా బాగా ఆలోచించినదే — ముందు యువకుడూ పరాక్రమశాలీ అయిన ఇంద్రజిత్తు, మధ్యలో రాజు, వెనుక బలవంతుడైన కుంభకర్ణుడు; అలా సేన ముందుభాగమూ వెనుకభాగమూ సురక్షితంగా ఉంటాయి. దైత్యులు అనుసరించడంతో రావణుని యుద్ధం కేవలం రాక్షసుల యుద్ధం కాక, దేవద్వేషులందరి యుద్ధమవుతుంది. చెల్లెలిని చూడటంతో కథాగతి మారుతుంది — యుద్ధానికి బదులు సంధి జరుగుతుంది.
భయపడిన కుంభీనసిని చూసి రాక్షసరాజు ‘భయపడకు’ అంటూ ఆమెను లేవనెత్తి, ‘నేను రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన రావణుణ్ణి; నీకు ఏ ప్రియం చేయగలను?’ అని అడిగాడు. ఆమె ఇలా అంది — ‘మహాబాహువులు గల రాజా, నువ్వు నాపై ప్రసన్నుడవైతే, గౌరవమిచ్చేవాడా, ఈ రోజు ఇక్కడ నా భర్తను చంపకూడదు. కులస్త్రీలకు ఇంతకంటే వేరే భయమేదీ చెప్పబడలేదు; అన్ని భయాలలోనూ వైధవ్యమే పెద్ద ఆపద. రాజేంద్రా, సత్యవాక్కువు కా, వేడుకుంటున్న దుఃఖితురాలినైన నన్ను కనికరించు. మహారాజా, నువ్వే స్వయంగా ‘భయపడకు’ అన్నావు; ఆ మాటను నిజం చెయ్యి.’ అది విని సంతోషించిన రావణుడు అక్కడ ఉన్న చెల్లెలితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీ భర్త ఎక్కడ ఉన్నాడు? వెంటనే నాకు తెలియజేయి. అతనితో కలిసి విజయం కోసం సురలోకానికి వెళ్తాను. నీపై కరుణతోనూ సౌహార్దంతోనూ నేను మధువును చంపడం నుండి విరమించుకున్నాను.’ ఇలా అనబడి ఆమె నిద్రిస్తున్న ఆ నిశాచరుడైన తన భర్తను లేపింది. ఇక్కడ రావణుడు ఇచ్చిన మాట నిలబెట్టుకున్నాడు — ‘భయపడకు’ అని చెప్పి అతడు దానిని తప్పడు, సత్యవాక్కువు కమ్మనే వేడుకోలుకు కట్టుబడతాడు. స్త్రీ యొక్క వైధవ్యభయం రావణుని కోపాన్ని కూడా శమింపజేస్తుంది. ఇది విచిత్రం కూడా — ఇతర స్త్రీల భర్తలను చంపి వారిని అపహరించేవాడే తన చెల్లెలి వైధవ్యాన్ని సహించడు. మధువు కూడా నిద్రలోనే ఉన్నాడు, సమీపించిన ప్రమాదాన్ని అతడు తెలుసుకోలేదు. కుంభీనసి వేడుకోలులో మూడు హేతువులున్నాయి — అన్న యొక్క ప్రసన్నత, వైధవ్యమనే మహాభయం, రావణుని స్వంత మాట. ఆమె రావణుని ‘సత్యవాక్కువు కా’ అని ప్రేరేపిస్తుంది, దానితో అతడు తన మాట నుండి వెనుకకు తగ్గలేడు. రావణుని జవాబులో ‘అతనితో కలిసి వెళ్తాను’ అనే మాట గమనించదగినది — అతడు శత్రువును క్షమించడమే కాదు, అతనిని తన సేనలో కలుపుకోవాలని కూడా కోరుతున్నాడు. ఈ విధంగా చెల్లెలి వేడుకోలు రావణుని రాజనీతికి కూడా అనుకూలమవుతుంది, ఎందుకంటే సురలోకాన్ని జయించడానికి ఎక్కువ మంది సహాయకులు ఉపయోగపడతారు. కరుణా సౌహార్దమూ అనే హేతువులను రావణుడే స్వయంగా చెబుతున్నాడు, దానివల్ల అతని స్వభావంలోని మృదువైన పార్శ్వం కూడా కనిపిస్తుంది.
ఎంతో సంతోషించినట్లుగా ఆ రాక్షసి భర్తతో ఇలా అంది — ‘ఇదిగో, నా అన్న, మహాబలుడైన దశగ్రీవుడు వచ్చాడు. అతడు సురలోకాన్ని జయించాలని కోరుతున్నాడు, సహాయం కోసం నిన్ను కోరుతున్నాడు. కాబట్టి రాక్షసా, నువ్వు బంధువులతో కలిసి అతనికి సహాయంగా వెళ్ళు. స్నేహం చూపుతూ ఆశ్రయించిన వ్యక్తి కోసం తనను తాను వినియోగించడం తగినది.’ ఆమె నేర్పుగల మాట విని మధువు ‘అలాగే’ అన్నాడు — ఆమె అన్న కోపాన్నీ భర్త అనుకూలతనూ ఏకకాలంలో సాధించింది. అతడు యథావిధిగా దగ్గరకు వెళ్ళి రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన దశగ్రీవుని చూశాడు, ధర్మబద్ధంగా ఆ రాక్షసాధిపతిని పూజించాడు. మధువు ఇంట్లో సత్కారం పొంది పరాక్రమశాలి అయిన దశగ్రీవుడు అక్కడ ఒక రాత్రి గడిపి, ప్రభాతకాలంలో ప్రయాణానికి ఉపక్రమించాడు. తరువాత మహేంద్రునితో సమానుడైన రాక్షసేంద్రుడు వైశ్రవణుని నివాసమైన కైలాస పర్వతాన్ని చేరి అక్కడ సాయంకాలం సేనను విడిది చేయించాడు. ఈ విధంగా కుంభీనసి వినయం వల్ల శత్రువు కూడా మిత్రుడయ్యాడు, సేనలో ఒక కొత్త సహాయకుడు చేరాడు. కైలాసంలో రాత్రి బస తరువాతి సర్గకు భూమిక — అక్కడే రంభ వృత్తాంతం జరుగుతుంది; అది రావణుని అధర్మానికి పరాకాష్ఠ అయిన నిదర్శనం, దాని వల్లనే నలకూబరుని శాపం లభిస్తుంది. మధువు ‘అలాగే’ అన్న జవాబు సంక్షిప్తమైనది — అతడు శత్రుత్వాన్ని విడిచి సహాయకుడవుతాడు. అతిథిసత్కారం ధర్మబద్ధంగా జరిగిందని కవి చెబుతాడు. కుంభీనసి మాటలోని ‘స్నిగ్ధస్య భజమానస్య’ (స్నేహం చూపుతూ ఆశ్రయించినవాని) అనే రెండు పదాలు నీతివాక్యం వంటివి — స్నేహం చూపి ఆశ్రయం కోరేవానికి అతని కార్యంలో సహాయం చేయాలి. ఈ విధంగా ఆమె అన్న రాకను భర్తకు భయకారణంగా కాక ఒక అవకాశంగా చూపిస్తుంది. ఇలా సర్గ యజ్ఞంతో ఆరంభమై సంధితో ముగుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥