సర్గ
అపహరించబడిన స్త్రీల విలాపమూ శాపమూ, శూర్పణఖకు ఊరడింపూ దండకానికి పంపడమూ
తిరిగి వస్తున్న రావణుడు దేవ దానవ మానవ ఋషి కన్యలను అపహరించడం, వారి శోకమూ విలాపమూ, పతివ్రతల శాపం, లంకాప్రవేశం, శూర్పణఖ వైధవ్య విలాపం, రావణుని సాంత్వనం, ఖరునితో పాటు పధ్నాలుగు వేల రాక్షససేనను దండకారణ్యానికి పంపడం
అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — తిరిగి వస్తూ, మిక్కిలి సంతోషంతో ఉన్న దుష్టాత్ముడైన ఆ రావణుడు దారిలో రాజుల, ఋషుల, దేవతల, దానవుల కన్యలను అపహరించాడు. ఆ రాక్షసుడు చూడముచ్చటైన ఏ కన్యనైనా స్త్రీనైనా చూస్తే, ఆమె బంధుజనాన్ని చంపి ఆమెను విమానంలో బంధించాడు. ఇలా నాగకన్యలనూ, రాక్షస అసుర మానవ స్త్రీలనూ, యక్ష దానవ కన్యలనూ అతడు విమానంలో ఎక్కించాడు. వారందరూ ఒకేసారి దుఃఖంతో కన్నీరు కార్చారు — శోకాగ్ని నుండీ భయం నుండీ పుట్టిన ఆ కన్నీరు అగ్నిజ్వాలలతో సమానంగా ఉంది. నదులచేత సముద్రం నిండినట్లు, సర్వాంగసుందరులైన ఆ స్త్రీల భయశోకాలతో కూడిన అమంగళకరమైన కన్నీటితో ఆ విమానం నిండిపోయింది. నాగకన్యలు, గంధర్వకన్యలు, మహర్షుల కుమార్తెలు, దైత్యదానవ కన్యలు వందలాదిగా విమానంలో ఏడ్చారు. వారు పొడవైన కేశాలు గలవారు, అందమైన అవయవాలు గలవారు, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖాలు గలవారు, పుష్టమైన స్తనాలు గలవారు, మధ్యభాగంలో వజ్రవేదిక వంటి కాంతి గలవారు, రథపు కాడి వంటి పిరుదులతో మనోహరులు, దేవాంగనలతో సమానులు, పుటం పెట్టిన బంగారపు కాంతి గల స్త్రీలు. శోకదుఃఖభయాలతో వణుకుతూ, విహ్వలులై ఉన్న ఆ సన్నని నడుము గలవారి నిట్టూర్పుల గాలిచేత అన్నివైపులా ప్రజ్వరిల్లిన పుష్పకం, అగ్నిని నిరోధించిన అగ్నిహోత్రంలా ప్రకాశించింది. దశగ్రీవుని వశమైన, శోకాకులలైన, దీనమైన ముఖాలతో కన్నులతో ఉన్న ఆ యువతులు సింహం వశమైన లేళ్ళలా ఉన్నారు. అక్కడ ఒకామె ఇలా ఆలోచిస్తోంది — ‘ఇతడు నన్ను తినేస్తాడా?’ ఇక్కడ కవి అపహరించబడిన స్త్రీల దుఃఖాన్ని కరుణరసంతో చిత్రిస్తున్నాడు. కన్నీటిని అగ్నిజ్వాలతో పోల్చడం విచిత్రమైనది — శోకం అగ్నిలా దహిస్తుంది, కాబట్టి దాని నీరు కూడా వేడిగా ఉంటుంది. నిట్టూర్పులచేత ప్రజ్వరిల్లిన పుష్పకం అగ్నిహోత్రగృహం వంటిది — అక్కడ నిరోధించబడిన అగ్ని పొగలు కక్కుతుంది. సౌందర్యవర్ణన కూడా కరుణకు నేపథ్యంగానే — దేవాంగనలతో సమానమైన రూపం గలవారు ఈరోజు బందీలు. సింహం వశమైన లేళ్ళ ఉపమ వారి నిస్సహాయతను చూపుతుంది. ఇదంతా సీతాపహరణానికి పూర్వరూపం వంటిది — రావణుని పరస్త్రీవ్యామోహం అతని నాశనానికి కారణమవుతుంది. ‘శ్యామా’ అనే పదం పదహారేళ్ళ యువతిని సూచిస్తుంది, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే చెబుతుంది. ఈ ఖండం ఆరంభం రావణుని సంతోషంతో, ముగింపు స్త్రీల భయంతో — ఈ వైరుధ్యం సర్గ భావాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. రావణుడు విజయం తరువాత కొల్లగొట్టిన సొమ్ములా స్త్రీలను గ్రహిస్తాడు; అతని కామం అతని దిగ్విజయానికి చివరి అధ్యాయం. ‘హత్వా బంధుజనమ్’ (బంధుజనాన్ని చంపి) అనే పదంతో అతని క్రౌర్యం రెట్టింపయింది — అతడు స్త్రీని అపహరించడమే కాదు, ఆమె రక్షకులను కూడా చంపుతాడు. అన్ని జాతుల కన్యలూ — నాగులు, గంధర్వులు, యక్షులు, దానవులు, మానవులు, రాక్షసులు కూడా — అతని లోభం నుండి తప్పించుకోలేదు. దీనిచేత అతని సర్వలోకవ్యాప్తమైన ప్రభావమూ దుష్ప్రభావమూ చూపబడ్డాయి. కవి ఇక్కడ పుష్పకపు రూపాన్ని కూడా మారుస్తున్నాడు — విజయచిహ్నమైన విమానం ఇప్పుడు చెరసాల. ‘శ్యామా’ అనే పదం యౌవనాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ సర్గలో స్త్రీల విస్తృత సౌందర్యవర్ణన (7–8) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో 7.024.004a (‘దీర్ఘకేశ్యః…’) మాత్రమే ఉంది. ‘భక్షయిష్యతి’ (తినేస్తాడా) అనే చింత రాక్షసుని నరభక్షకత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారు దాస్యాన్నే కాదు, మరణభయాన్ని కూడా మోస్తున్నారు.
మిక్కిలి దుఃఖార్తురాలైన మరొకామె ఇలా ఆలోచించింది — ‘ఇతడు నన్ను చంపేయవచ్చు కూడా.’ ఇలా తల్లులనూ తండ్రులనూ భర్తలనూ సోదరులనూ స్మరించి దుఃఖశోకాలలో మునిగిన ఆ స్త్రీలు కలిసి విలపించారు — ‘నేను లేకుండా నా కుమారుడు ఎలా ఉంటాడో? నా తల్లి ఎలా ఉంటుందో, శోకసముద్రంలో మునిగిన నా సోదరుడు ఎలా ఉంటాడో? అయ్యో, ఆ భర్త లేకుండా నేను ఏమి చేయగలను? మృత్యువా, నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాను — దుఃఖభాగినినైన నన్ను తీసుకుపో. పూర్వం మరొక దేహంలో నేను ఏ దుష్కర్మ చేశానో?’ ఇలా వారందరూ దుఃఖితులై శోకసముద్రంలో పడిపోయారు — ‘ఇప్పుడు మా ఈ దుఃఖానికి అంతం కనిపించడం లేదు.’ ఇక్కడ ప్రతి స్త్రీ దుఃఖమూ తన వారిని స్మరించడంచేత పెరుగుతుంది — పుత్రుడు, తల్లి, సోదరుడు, భర్త. మాతృత్వపు చింత మొదటిది — ‘నేను లేకుండా నా కుమారుడు ఎలా ఉంటాడో?’ మృత్యువును ప్రార్థించడం వారి నిరాశకు పరాకాష్ఠ. పూర్వజన్మ కర్మను స్మరించడం భారతీయ దర్శనానికి అనుగుణమైనది — దుఃఖానికి కారణం పూర్వం చేసిన పాపమని వారు భావిస్తారు. దీనిచేత యమలోకవర్ణనలోని (21వ సర్గలో) కర్మఫల సిద్ధాంతం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది. ‘సహితాః’ (కలిసి) అనే పదం వారి సామూహిక రోదనాన్ని సూచిస్తుంది — అందరూ ఒకచోట చేరి విలపిస్తున్నారు.
వారు ఇలా అంటున్నారు — ‘అయ్యో, మానవలోకానికి ధిక్కారం; దీనికంటే అధమమైనది మరొకటి లేదు, ఎందుకంటే దుర్బలులైన మా భర్తలు బలవంతుడైన రావణునిచేత, తగిన కాలంలో ఉదయించే సూర్యునిచేత నక్షత్రాలు మాయమైనట్లు, నాశనం చేయబడ్డారు. అయ్యో, మిక్కిలి బలవంతుడైన ఈ రాక్షసుడు వధోపాయాలలోనే ఆనందిస్తాడు. అయ్యో, దుర్మార్గాన్ని ఆశ్రయించి తనను తాను అసహ్యించుకోడు. ఈ దుష్టాత్ముని పరాక్రమం అన్నివిధాలా తగినదే, కానీ పరస్త్రీలను తాకే ఈ కర్మ మాత్రం తగనిది. ఈ రాక్షసాధముడు పరస్త్రీలతో రమిస్తున్నాడు కాబట్టి, ఈ దుర్మతి స్త్రీ కారణంగానే వధను పొందుతాడు.’ సతులైన శ్రేష్ఠస్త్రీలు ఈ మాట పలకగానే ఆకాశంలో దుందుభులు మ్రోగాయి, పుష్పవృష్టి కురిసింది. పతివ్రతలూ సాధ్వులూ అయిన స్త్రీలచేత శపించబడిన అతడు ఒక్కసారిగా తేజస్సు కోల్పోయినవానిలా కాంతిహీనుడై, ఖిన్నమనస్కుడైనట్లయ్యాడు. ఇలా వారి విలాపాన్ని వింటూ ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు నిశాచరులచేత పూజించబడుతూ లంకానగరంలో ప్రవేశించాడు. ఇది మూడవ శాపం — వేదవతిది (17), అనరణ్యునిది (19), ఇప్పుడు పతివ్రతలది. మూడు శాపాలూ రావణుని నాశనాన్ని సూచిస్తాయి, ఈ శాపపు విశేషం మాత్రం — ‘స్త్రీకృతేన వధః’ (స్త్రీ కారణంగా వధ); సీత నిమిత్తంగా రాముని చేత వధ అని అర్థం. స్త్రీల న్యాయబుద్ధిని గమనించాలి — వారు రావణుని పరాక్రమాన్ని నిందించరు, కేవలం పరస్త్రీ స్పర్శనే నిందిస్తారు. సూర్యనక్షత్రాల ఉపమ రావణుని ప్రభావాన్ని అంగీకరిస్తుంది — అతడు ఉదయిస్తే ఇతరుల తేజస్సు లుప్తమవుతుంది. శాపం తరువాత రావణుని కాంతిహీనత — పతివ్రతల తపఃప్రభావం వెంటనే కనిపిస్తుంది. అయినా అతడు లంకలో పూజించబడతాడు — అతని ప్రజలు అతని పాపాన్ని ఎరుగరు, లేదా లెక్కచేయరు. ‘ధిఙ్ మానుషం లోకమ్’ (మానవలోకానికి ధిక్కారం) అనే మాట విచిత్రమైనది — బలవంతుడే ప్రభువుగా, ధర్మం ప్రభువు కాకుండా ఉండే మానవలోకాన్ని వారు నిందిస్తున్నారు. ‘అహో’ (అయ్యో) అనేది మూడుసార్లు ప్రయోగించబడింది — విస్మయం, నింద, శోకం ఏకకాలంలో. పతివ్రతల తపఃప్రభావం వల్ల శాపం సఫలమవుతుంది — దేవతలు దుందుభులతో పుష్పవృష్టితో దానిని అంగీకరిస్తారు. ఈ శాపం రామాయణ మూలకథకు దైవికమైన కారణాన్ని దృఢపరుస్తుంది — రావణుని నాశనం స్త్రీ నిమిత్తంగా నిశ్చయమైంది.
ఈలోగా ఘోరమైనదీ కామరూపిణీ అయిన రాక్షసి, రావణుని చెల్లెలు ఆ శూర్పణఖ హఠాత్తుగా నేలపై పడిపోయింది. తన చెల్లెలిని లేవనెత్తి ఊరడిస్తూ రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భద్రే, ఏమిటిది? నాతో త్వరగా ఏదో చెప్పాలనుకుంటున్నావా?’ కన్నీటితో నిండి ఎర్రబడిన కళ్ళతో ఆమె ఇలా అన్నది — ‘రాజా, బలవంతుడవైన నీచేత బలవంతంగా నేను విధవను చేయబడ్డాను. రాజా, నీవు నీ పరాక్రమంతో కాలకేయులని ప్రసిద్ధులైన పధ్నాలుగు వేల దైత్యులను రణంలో చంపావు. అక్కడ ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన మహాబలుడైన నా భర్త ఉన్నాడు; అన్నా, సోదరుని వాసన మాత్రమే గల శత్రువువైన నీచేత అతడు కూడా చంపబడ్డాడు. రాజా, బంధువువైన నీచేతనే స్వయంగా నేను చంపబడ్డాను; నీవు కల్పించిన ‘విధవ’ అనే పేరును నేను అనుభవిస్తాను. యుద్ధాలలో కూడా అల్లుడు నీచేత రక్షించబడవలసినవాడు కదా; అతడు నీచేతనే యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు — నీకే సిగ్గు లేదా?’ శూర్పణఖ విలాపం తీక్ష్ణమైనది — ఆమె రావణుని ‘భ్రాతృగంధీ రిపుః’ (సోదరుని వాసన మాత్రమే గల శత్రువు) అంటుంది, పేరుకు మాత్రమే సోదరుడు, నిజానికి శత్రువు. ‘వైధవ్యశబ్దం భోక్ష్యామి’ (విధవ అనే పేరును అనుభవిస్తాను) అనే మాట విధవ సామాజిక దుఃఖాన్ని సూచిస్తుంది — ఆమె ‘విధవ’ అనే పేరుతోనే జీవించాలి. అల్లుని రక్షించడం బంధువు ధర్మం — దానిని ఉల్లంఘించడం రావణునికి సిగ్గుచేటు. కాలకేయుల సంఖ్య ఇక్కడ పధ్నాలుగు వేలని చెప్పబడింది, పూర్వసర్గలో మాత్రం ‘నాలుగు వందలు’ — రెండిటినీ ముద్రణానుసారం గ్రహించాము. ఈ ప్రసంగపు ఫలం — శూర్పణఖ దండకవాసం, ఆ తరువాత రామునితో సమాగమం, చివరకు సీతాపహరణం. శూర్పణఖ ‘బాష్పపరిరుద్ధాక్షీ రక్తాక్షీ’ (కన్నీటితో నిండిన కళ్ళు గలది, ఎర్రబడిన కళ్ళు గలది) అనే వర్ణన ఆమె దుఃఖాన్నీ క్రోధాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. ‘త్వయాస్మి నిహతా’ (నీచేత నేను చంపబడ్డాను) — భర్త వధతో ఆమె కూడా చచ్చినదానితో సమానం. ఆమె ప్రశ్న ‘న లజ్జసే?’ (సిగ్గు లేదా?) రావణుని ఆత్మాభిమానాన్ని తాకుతుంది. ఈ ఖండపు భావం పూర్వఖండపు స్త్రీవిలాపంతో పొసగుతుంది — బయట ఇతర స్త్రీల రోదనం, ఇంట్లో తన చెల్లెలిది.
ఇలా ఆక్రోశిస్తున్న చెల్లెలు మాట్లాడగా దశగ్రీవుడు ఆమెను ఊరడించి, సామపూర్వకంగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘అమ్మా, ఏడ్చింది చాలు; నీవు ఏ విధంగానూ భయపడనవసరం లేదు. దానంతో, మానంతో, అనుగ్రహంతో నిన్ను ప్రయత్నపూర్వకంగా సంతోషపెడతాను. యుద్ధోన్మత్తుడనై, ఏకాగ్రత కోల్పోయి, జయాన్ని కోరుతూ బాణాలు విసురుతూ యుద్ధం చేస్తున్న నేను రణంలో నావారెవరో పరులెవరో గుర్తించలేదు. యుద్ధగర్వంతో కొడుతూ అల్లుడిని గుర్తించలేదు. అందువల్లనే నీ ఆ భర్త నాచేత యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు, చెల్లీ. ఈ సమయంలో ఏది సముచితమో, అది నీ హితం కోసం చేస్తాను.’ రావణుని మాటలో ఆత్మసమర్థనం ఉంది — అతడు దోషాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కానీ దానికి కారణం యుద్ధోన్మాదమని చెబుతాడు, ద్వేషం కాదని. ‘అజ్ఞానంతో చేశాను’ అనేది అతని ముఖ్యతర్కం. అతడు చెల్లెలి దుఃఖాన్ని ధనంతో మానంతో శమింపజేయాలనుకుంటున్నాడు — రాజు ఉపాయం. ‘అస్మిన్ కాలే యత్ ప్రాప్తమ్’ (ఈ సమయంలో ఏది సముచితమో) అనే మాటతో అతడు వ్యావహారికమైన పరిష్కారాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. కానీ అతని సాంత్వనం శూర్పణఖ దుఃఖాన్ని నశింపజేయదు — తరువాత ఆమె క్రోధమే సీతాపహరణానికి ప్రేరణ అవుతుంది. ‘వత్సే’ (అమ్మా) అనే ప్రేమపూర్ణమైన సంబోధన అతని సోదరభావాన్ని చూపుతుంది. ‘దానమానప్రసాదైః’ (దానంతో, మానంతో, అనుగ్రహంతో) — ఇవి రాజు సాంత్వనానికి మూడు ఉపాయాలు.
రావణుడు చెబుతున్నాడు — ‘ఐశ్వర్యంతో కూడిన నీ సోదరుడు ఖరుని దగ్గర నివసించు. నీ సోదరుడు పధ్నాలుగు వేలమందికి ప్రభువవుతాడు; ప్రయాణంలోనూ దానంలోనూ మహాబలులైన రాక్షసులకు అతడు ప్రభువు. అక్కడ నీ పినతల్లి కుమారుడైన ఈ సోదరుడు, ప్రభువైన ఖరుడు, ఎల్లప్పుడూ నీ ఆజ్ఞను పాటించే నిశాచరుడై ఉంటాడు. ఈ వీరుడు దండకారణ్యాన్ని రక్షించడానికి త్వరగా వెళ్ళుగాక; మహాబలుడైన దూషణుడు ఇతనికి సేనాధ్యక్షుడవుతాడు. అక్కడ శూరుడైన ఖరుడు ఎల్లప్పుడూ నీ మాట చేస్తాడు; ఇతడు కామరూపులైన రాక్షసులకు ప్రభువవుతాడు.’ ఇలా చెప్పి దశగ్రీవుడు వీర్యశాలులైన పధ్నాలుగు వేల రాక్షసుల సైన్యాన్ని అతనికి ఆదేశించాడు. ఘోరమైన రూపాలు గల ఆ రాక్షసులందరితో కూడి ఖరుడు ఎక్కడినుండీ భయం లేనివాడై త్వరగా దండకారణ్యానికి వచ్చాడు; అక్కడ కంటకాలు (శత్రువులు) లేని రాజ్యాన్ని పాలించాడు; ఆ శూర్పణఖ కూడా అక్కడ దండకవనంలో నివసించింది. ఇక్కడ అరణ్యకాండ కథకు మూలం — ఖరదూషణులూ, పధ్నాలుగు వేల రాక్షసులూ, శూర్పణఖ దండకారణ్యంలో స్థాపించబడ్డారు. వారితోనే ముందు రాముని మొదటి మహాయుద్ధం జరుగుతుంది, అందులో రాముడు ఒంటరిగా పధ్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపుతాడు. ఖరుడు శూర్పణఖకు పినతల్లి కుమారుడైన సోదరుడనే సంబంధం ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది. రావణుని ప్రణాళిక రాజకీయమైనది కూడా — దండకారణ్యంలో రాక్షసులను స్థాపించడంతో అతని రాజ్యపు ఉత్తరసరిహద్దు దృఢమైంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇక్కడ ఉశనసుని శాపకథ ఉంది (దండకుడు ఉశనసునిచేత శపించబడ్డాడు, అది రాక్షసుల నివాసమవుతుంది అని) — అది ఈ ముద్రణలో లేదు. 42వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఖరుడు ‘ప్రయాణే దానే చ ప్రభుః’ (ప్రయాణంలోనూ దానంలోనూ ప్రభువు) — అంటే సేనను నడిపించడంలోనూ జీతభత్యాలు ఇవ్వడంలోనూ అతడు స్వతంత్రుడు. దూషణుని నియామకం కూడా అరణ్యకాండ పాత్రల పరిచయమే. ‘అకుతోభయః’ (ఎక్కడినుండీ భయం లేనివాడు) అనే విశేషణం విచిత్రమైనది — అంతటా నిర్భయుడైనవాడు ముందు రాముని చేత చంపబడతాడు. ‘నిహతకంటకం రాజ్యమ్’ (కంటకాలు లేని రాజ్యం) — అతడు దండకంలో ఋషులను ఉపద్రవపెడతాడని అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది. ఇలా ఈ సర్గ అరణ్యకాండ కథతో సంధి చేస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥