॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 23వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

నివాతకవచ మైత్రి, కాలకేయ వధ, వరుణపుత్ర పరాజయం

రసాతల ప్రవేశం, భోగవతిలో నాగులను వశపరచుకోవడం, నివాతకవచులతో సంవత్సరకాలం యుద్ధమూ బ్రహ్మ సఖ్యం నెలకొల్పడమూ, అశ్మనగరంలో కాలకేయ వధయూ విద్యుజ్జిహ్వ వధయూ, వరుణాలయంలో సురభి దర్శనం, వరుణపుత్రులతో యుద్ధమూ వారి పరాజయమూ, ప్రహాసుని మాట

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — ఆ తరువాత దేవశ్రేష్ఠుడైన యముని జయించి, యుద్ధంలో తనను తాను పొగడుకునే దశగ్రీవుడైన రావణుడు తన సహాయకులను చూశాడు. రక్తంతో తడిసిన అంగాలతో, దెబ్బలచేత జర్జరితుడైన రావణుని చూచి రాక్షసులు ఆశ్చర్యపోయారు. యమయుద్ధపు గుర్తులు అతని శరీరంపై స్పష్టంగా ఉన్నాయి — అతని జయం సులభంగా రాలేదు. మారీచుడు మొదలైనవారందరూ జయఘోషలతో అతనిని అభినందించి, రావణునిచేత ఊరడించబడి పుష్పకాన్ని ఎక్కారు. ముందు యమరథాన్ని చూచి పారిపోయినవారే ఇప్పుడు జయఘోష చేస్తున్నారు — రాజసేవకుల స్వభావం ఇది. రావణుడు కూడా వారిని నిందించడు, ఊరడిస్తాడు — అతని నాయకత్వ కౌశలం. ఆ తరువాత ఆ రాక్షసుడు దైత్యులూ ఉరగగణాలూ నివసించే, వరుణునిచేత సురక్షితంగా రక్షించబడే జలనిధి అయిన రసాతలంలో ప్రవేశించాడు. అతడు వాసుకి పాలించే భోగవతీ నగరానికి వెళ్ళి నాగులను వశపరచుకొని, సంతోషంతో మణిమయమైన నగరానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ వరాలు పొందిన నివాతకవచులనే దైత్యులు నివసిస్తున్నారు; రాక్షసుడు వారిని సమీపించి యుద్ధానికి ఆహ్వానించాడు. మంచి పరాక్రమవంతులూ బలశాలులూ నానావిధ ఆయుధాలు ధరించినవారూ యుద్ధగర్వితులూ అయిన ఆ దైత్యులందరూ అక్కడ ఉత్సాహంతో ఉన్నారు. ఇక్కడ రసాతలపు భౌగోళికం — మొదట నాగుల నగరం భోగవతి, తరువాత దైత్యుల మణిమయనగరం. వాసుకి నాగరాజు, అతని నగరం సులభంగా జయించబడింది. నివాతకవచులు మాత్రం బ్రహ్మవరం వల్ల ప్రబలులు — వారు రావణునితో సమబలులైన ప్రతిద్వంద్వులు. రసాతలం ‘పయసాం నిధిః’ (జలాలకు నిధి) అని వర్ణించబడింది — ఇక్కడ సముద్రపు అధోభాగమే రసాతలం అని కవి కల్పన. అది వరుణునిచేత రక్షించబడుతుంది, కాబట్టి రావణుని అంతిమలక్ష్యం వరుణుడే; దారిలో అతడు నాగులనూ దైత్యులనూ ఎదుర్కొంటాడు. నాగులను వశపరచుకోవడం సులభం — వారు యుద్ధం లేకుండానే వశమయ్యారని ‘కృత్వా నాగాన్వశే’ (నాగులను వశపరచుకొని) అనే క్లుప్తమైన మాటతో సూచించబడింది. నివాతకవచుల వర్ణనలోని నాలుగు విశేషణాలు — మంచి పరాక్రమవంతులు, బలశాలులు, నానావిధ ఆయుధధారులు, యుద్ధగర్వితులు — వారి సామర్థ్యాన్ని పూర్తిగా చూపుతాయి. దీనిచేత తరువాతి దీర్ఘయుద్ధానికి భూమిక ఏర్పడింది. రావణుని శరీరంపై గాయాలు కూడా అతని ఉత్సాహాన్ని తగ్గించవు — అతడు విశ్రాంతి లేకుండానే ముందుకు సాగుతాడు.

శూలాలతో, త్రిశూలాలతో, వజ్రాయుధాలతో, పట్టిసాలతో, కత్తులతో, గొడ్డళ్ళతో క్రుద్ధులైన రాక్షసులూ దానవులూ ఒకరినొకరు ఛేదించుకున్నారు. వారు యుద్ధం చేస్తుండగా ఒక సంవత్సరానికి పైగా గడిచిపోయింది; అందులో ఏ పక్షానికీ విజయమూ కలగలేదు, నాశనమూ కలగలేదు. అప్పుడు ముల్లోకాలకూ గతి అయిన, నాశనం లేని పితామహదేవుడు శ్రేష్ఠమైన విమానంలో కూర్చొని త్వరగా వచ్చాడు. వృద్ధుడైన పితామహుడు నివాతకవచుల ఆ రణకర్మను నివారించి, విషయమంతా తెలిసినవానిలా ఈ మాట అన్నాడు — ‘ఈ రావణుడు యుద్ధంలో దేవాసురులచేత జయింపశక్యం కానివాడు; మీరు కూడా దేవతలతో దానవులతో కలిసి వచ్చినా నాశనం చేయశక్యం కానివారు. ఈ రాక్షసునికి మీతో స్నేహం ఇష్టమే; మిత్రులకు సమస్త సంపదలూ విభజించబడనివి (ఉమ్మడివి) — ఇందులో సందేహం లేదు.’ అప్పుడు రావణుడు అక్కడ అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం చేశాడు, నివాతకవచులతో ప్రీతిపూర్వకంగా మెలిగాడు. వారిచేత యథోచితంగా సత్కరించబడి అతడు అక్కడ ఒక సంవత్సరం నివసించాడు; దశాననుడు తన నగరంతో సమానమైన ప్రియాన్ని పొందాడు. అక్కడ వంద మాయలను గ్రహించి ఒకదానిని పూర్తిగా సాధించాడు; ఆ తరువాత జలేంద్రుని (వరుణుని) నగరాన్ని వెదకుతూ రసాతలంలో తిరిగాడు. ఇక్కడ బ్రహ్మ మళ్ళీ శాంతిదూత — పూర్వసర్గలో యముని దండాన్ని మరల్చాడు, ఇక్కడ యుద్ధాన్ని నివారిస్తున్నాడు. ఆయన తర్కం — రెండు పక్షాలూ సమబలులు కాబట్టి యుద్ధం నిష్ఫలం, కాబట్టి మైత్రి శ్రేయస్కరం. అగ్నిసాక్షిగా స్నేహం — ఇది స్నేహానికి పవిత్రమైన విధి, రామసుగ్రీవుల స్నేహం కూడా ఇలాగే జరిగింది. వంద మాయల ప్రాప్తి రావణునికి తరువాతి యుద్ధాలలో ఉపయోగపడుతుంది — మాయాయుద్ధం రాక్షసుల విశేషం. సమీక్షిత పాఠంలో ‘శతమేకోనమాత్మవాన్’ అని ఉంది — అంటే తొంభై తొమ్మిది; ఈ ముద్రణలో మాత్రం ‘శతమేకం సమాప్తవాన్’ (వందలో ఒకదానిని పూర్తిగా సాధించాడు) అని ఉంది. సంవత్సరానికి మించిన యుద్ధం — ఇది యమయుద్ధపు ఏడు రాత్రుల కంటే కూడా దీర్ఘమైనది. రెండు పక్షాలకూ బ్రహ్మవరం ఉంది, కాబట్టి ఎవరూ జయించరు, ఎవరూ క్షీణించరు. బ్రహ్మ వచనమైన ‘సుహృదాం సర్వే అర్థాః అవిభక్తాః’ (మిత్రులకు సమస్త సంపదలూ ఉమ్మడివి) అనేది నీతివాక్యం — మిత్రుల ధనమూ భోగాలూ సాధారణమైనవి. దీని ఫలం — రావణుడు నివాతకవచులచేత యథోచితంగా సత్కరించబడి, తన నగరంలో వలె సుఖాన్ని పొందుతాడు. ఈ మైత్రి అతని దిగ్విజయంలో ఒక ప్రశాంతమైన విరామం. రాక్షసులూ దానవులూ ఇక్కడ ఒకరినొకరు ఛేదించుకున్నారు — ఆయుధాల జాబితా యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘వృద్ధః పితామహః’ (వృద్ధుడైన పితామహుడు) అనే విశేషణం ఆయన అనుభవాన్నీ గౌరవాన్నీ సూచిస్తుంది. రావణుడు ఎల్లప్పుడూ బ్రహ్మవరాన్ని ఆశ్రయించినవాడు కాబట్టి ఇక్కడ కూడా పితామహుని మాటను మన్నిస్తాడు. వంద మాయల జ్ఞానం రావణుని బుద్ధికౌశలాన్ని చూపుతుంది — అతడు యుద్ధంతోనే కాక మైత్రితో కూడా లాభం పొందుతాడు.

ఆ తరువాత అతడు కాలకేయులు నివసించే అశ్మనగరం అనే నగరానికి వెళ్ళి, అక్కడ బలోత్కటులైన కాలకేయులను చంపి, శూర్పణఖ భర్తా తన బావా అయిన, బలవంతుడూ బలోత్కటుడూ అయిన విద్యుజ్జిహ్వుని — యుద్ధంలో నాలుకతో రాక్షసుని నాకుతున్నట్లుగా ఉన్నవానిని — అప్పుడు కత్తితో నరికివేశాడు. అతనిని జయించి క్షణంలో నాలుగు వందల దైత్యులను చంపాడు. ఈ ప్రసంగానికి విశేష ప్రాముఖ్యం ఉంది — శూర్పణఖ భర్త రావణుని చేతనే చంపబడ్డాడు; ఇదే ముందు (24వ సర్గలో) శూర్పణఖ విలాపానికి కారణం, ఆ తరువాత ఆమె దండకారణ్యవాసానికి, చివరకు సీతాపహరణానికి కూడా మూలం. విద్యుజ్జిహ్వుడు ‘జిహ్వయా సంలిహన్’ (నాలుకతో నాకుతున్నట్లు) — అతని పేరే అతని భీషణరూపాన్ని సూచిస్తుంది, మెరుపులా చంచలమైన నాలుక. 17.2–19.1 అర్ధశ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ వధ వర్ణన లేదు. రావణుని దిగ్విజయంలో ఈ ప్రసంగం దుఃఖకరమైనది — అతడు తన చెల్లెలి భర్తను కూడా కాపాడడు. ముందు అతడే ‘యుద్ధోన్మత్తుడనై నేను గ్రహించలేదు’ అని చెబుతాడు.

ఆ తరువాత రాక్షసాధిపుడు తెల్లని మేఘం వంటి, కైలాసంలా ప్రకాశించే వరుణుని దివ్యమైన ఆలయాన్ని చూశాడు. అక్కడ పాలు స్రవిస్తూ నిలిచిన సురభి అనే గోవును చూశాడు, దాని పాల ప్రవాహం నుండే క్షీరోదమనే సముద్రం ఏర్పడింది. రావణుడు అక్కడ వృషభశ్రేష్ఠునికి తల్లి అయిన సురభిని చూశాడు; ఆ క్షీరసముద్రం నుండి చల్లని కిరణాలు గల నిశాకరుడైన చంద్రుడు పుడతాడు; ఆ క్షీరోదాన్ని ఆశ్రయించి నురుగును ఆహారంగా తీసుకునే పరమర్షులు జీవిస్తారు; అక్కడ అమృతమూ, స్వధను భుజించే పితరులకు స్వధయూ పుట్టాయి. లోకంలో మనుష్యులు సురభి అని పేరుతో పిలిచే, పరమాద్భుతమైన ఆ గోవుకు ప్రదక్షిణం చేసి, రావణుడు అనేకవిధ సైన్యాలతో రక్షించబడిన మహాఘోరమైన వరుణాలయంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు వందలాది జలధారలతో నిండిన, శరత్కాల మేఘం వంటి, ఎల్లప్పుడూ ఆనందమయమైన వరుణుని శ్రేష్ఠగృహాన్ని చూశాడు. ఇక్కడ క్షీరసాగరపు ఉత్పత్తిక్రమం వర్ణించబడింది — సురభి పాలు క్షీరోదం, దాని నుండి చంద్రుడు, అమృతం, స్వధ. రావణుడు కూడా సురభికి ప్రదక్షిణం చేస్తాడు — అతని దుష్టస్వభావంలో కూడా గోమాత పట్ల శ్రద్ధ మిగిలి ఉంది. ఈ సూక్ష్మమైన వైరుధ్యాన్ని గమనించాలి. వరుణగృహపు ‘ధారాశతాకీర్ణం’ (వందలాది ధారలతో నిండినది) అనే వర్ణన జలదేవత గృహానికి తగినది — అక్కడ నీటిని పైకి చిమ్మే జలయంత్రాలలా ధారలున్నాయి. సురభి కామధేనువని పురాణాలలో ప్రసిద్ధి; దాని పాలతో క్షీరసాగరపు ఉత్పత్తి ఇక్కడ వర్ణించబడింది. నురుగును ఆహారంగా తీసుకునే ఋషులు క్షీరసాగరపు నురుగునే ఆహారంగా గ్రహిస్తారు — ఇది వారి తపస్సు విశేషం. చంద్రుడు క్షీరసాగరం నుండి పుట్టాడనడం సముద్రమథన కథను కూడా గుర్తుచేస్తుంది. వరుణాలయ వర్ణన కైలాసంతో పోల్చబడింది — తెల్లనిది, ఎత్తైనది, ప్రకాశవంతమైనది. ప్రదక్షిణం పూజ్యులను సన్మానించే విధి; రావణుడు సురభిని దేవతగా భావించి ప్రదక్షిణం చేస్తాడు.

అప్పుడు అతడు సేనాధ్యక్షులను చంపి, వారిచేత కొట్టబడి, యోధులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీ రాజుకు వెంటనే తెలియజేయండి — యుద్ధాన్ని కోరే రావణుడు వచ్చాడు; అతనికి యుద్ధం ఇవ్వండి; లేదా చేతులు జోడించి ‘ఓడిపోయాను’ అని చెప్పు; అప్పుడు నీకు భయం లేదు.’ ఈలోగా మహాత్ముడైన వరుణుని పుత్రులూ పౌత్రులూ క్రుద్ధులై బయలుదేరారు, గౌ, పుష్కరుడు అనే సేనాపతులు కూడా. గుణసంపన్నులైన వారు తమ సైన్యాలతో కూడి, కోరిన చోటికి వెళ్ళే రథాలను పూన్చి, ఉదయిస్తున్న సూర్యుని తేజస్సుతో అక్కడికి వచ్చారు. అప్పుడు జలేంద్రుని పుత్రులకూ బుద్ధిమంతుడైన రావణునికీ దారుణమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధం జరిగింది. రాక్షసుడైన దశగ్రీవుని మహావీర్యవంతులైన మంత్రులు ఆ వారుణ సైన్యమంతటినీ క్షణంలో పడగొట్టారు. యుద్ధంలో తమ సైన్యపు స్థితిని చూచి, బాణజాలంచేత పీడితులైన వరుణసుతులు రణకర్మ నుండి విరమించారు. భూతలంపై ఉన్న వారు పుష్పకంలో ఉన్న రావణుని చూచి, వేగంగా వెళ్ళే రథాలతో త్వరగా ఆకాశంలోకి ప్రవేశించారు. అప్పుడు సమానస్థానాన్ని పొంది వారికి దేవదానవుల యుద్ధంలా తుములమైన మహా ఆకాశయుద్ధం జరిగింది. వారు అగ్నితుల్యమైన బాణాలతో రావణుని యుద్ధంలో వెనుదిరిగేలా చేసి, సంతోషించి రకరకాల నాదాలు చేశారు. ఇక్కడ రావణునికి మళ్ళీ సంకటం — వరుణపుత్రులు అతనిని వెనుదిరిగేలా చేస్తారు. వరుణపుత్రుల యుద్ధనీతి చతురమైనది — భూమిపై ఓడిపోయిన వారు ఆకాశానికి వెళ్ళి సమానస్థానాన్ని పొందుతారు. రావణుని ఆహ్వానం మునుపటిలాగే — యుద్ధమో పరాజయ అంగీకారమో; ‘సాంజలిః’ (చేతులు జోడించి) అనే పదం అతని దర్పాన్ని చూపుతుంది. ‘ధీమతః’ (బుద్ధిమంతుడైన) అనే విశేషణం రావణుని కోసం ప్రయోగించబడింది — కవి శత్రువు బుద్ధిని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. వరుణుని పుత్రులూ పౌత్రులూ అందరూ యుద్ధానికి బయలుదేరారు — వరుణుడు లేనప్పుడు వంశరక్షణ వారి కర్తవ్యం. గౌ, పుష్కరుడు వరుణుని సేనాపతులని హిందీ వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేస్తుంది. వారి రథాలు కామగమాలు — ఇచ్ఛానుసారం వెళ్తాయి. మొదట రావణుని మంత్రులే వారుణ సైన్యాన్ని క్షణంలో పడగొడతారు — రావణుని సేనా సామర్థ్యం. కానీ వరుణపుత్రులు స్వయంగా వీరులు — బాణజాలంచేత పీడితులైనా వారు యుద్ధాన్ని విడువరు, కేవలం స్థానం మార్చుకుంటారు. ఆకాశయుద్ధాన్ని దేవదానవ యుద్ధంతో పోల్చడం దాని ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది. వరుణపుత్రుల అగ్నితుల్యమైన బాణాలు జలదేవత పుత్రులకు కూడా అగ్ని వంటి తేజస్సు ఉందని సూచిస్తాయి — ఇది అందమైన వైరుధ్యం. రావణుడు వెనుదిరగడం అతని దర్పానికి దెబ్బ. యుద్ధపు ‘రోమహర్షణమ్’ (రోమాంచకరం) అనే విశేషణం దాని భీషణత్వాన్ని సూచిస్తుంది. రావణునికి ‘ధీమతః’ అనే విశేషణం విచిత్రమైనది — కవి అతని బుద్ధికౌశలాన్ని కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. మంత్రులకు ‘మహావీర్యైః’ (మహావీర్యవంతులు) అనే ప్రశంస వారి పూర్వపలాయనానికి విరుద్ధం — యమునికి భయపడినా వారు వరుణసేన ఎదుట వీరులే.

అప్పుడు రాజు అవమానించబడడం చూచి క్రుద్ధుడైన వీరుడు మహోదరుడు మృత్యుభయాన్ని విడిచి యుద్ధాకాంక్షతో చుట్టూ చూశాడు. ఆ మహోదరుడు గదతో కొట్టగా, యుద్ధంలో కోరిన చోటికి వెళ్ళే, వాయువేగం గల వారుణ అశ్వాలు నేలకు ఒరిగాయి — చచ్చి పడిపోయాయి. వరుణసూనుల యోధులనూ గుర్రాలనూ చంపి, వారు రథహీనులై నిలిచి ఉండడం చూచి అతడు వెంటనే మహానాదం చేశాడు. గుర్రాలతో, శ్రేష్ఠులైన సారథులతో కూడిన వారి ఆ రథాలు మహోదరునిచేత ధ్వంసమై భూతలంపై పడిపోయాయి. కానీ మహాత్ముడైన వరుణుని శూరపుత్రులు రథాలను విడిచి తమ ప్రభావంతో ఆకాశంలో నిలిచి వ్యథ చెందలేదు. వారు ధనుస్సులను సిద్ధం చేసుకొని మహోదరుని ఛేదించి, కలిసికట్టుగా క్రుద్ధులై రావణుని యుద్ధంలో అడ్డగించారు. ధనుస్సుల నుండి విడువబడిన వజ్రాయుధం వంటి అతి దారుణమైన బాణాలతో, మేఘాలు మహాపర్వతాన్ని చీల్చినట్లు, మిక్కిలి క్రుద్ధులైన వారు అతనిని చీల్చసాగారు. అప్పుడు ప్రళయాగ్నిలా విజృంభించిన, క్రుద్ధుడైన దశగ్రీవుడు వారి మర్మస్థానాలపై మహాఘోరమైన బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు. పైన నిలిచిన ఆ ఎదిరింపరానివాడు విచిత్రమైన రోకళ్ళనూ, వందలాది భల్లాలనూ, పట్టిసాలనూ, శక్తులనూ, పెద్ద శతఘ్నులనూ వారిపై పడవేశాడు. విసిరివేయబడిన ఆ వీరులు కాల్బలంలా క్రిందికి పడిపోయారు. అప్పుడు అరవై ఏళ్ళ ఏనుగులు పెద్ద బురదలో చిక్కుకున్నట్లు, అతని చేతనే ఆ కాల్బలం హఠాత్తుగా కూలబడిపోయింది. కూలబడుతున్న, విహ్వలులైన ఆ పుత్రులను చూచి మహాబలుడైన రావణుడు ఆనందంతో పెద్ద మేఘంలా గర్జించాడు. ఆ తరువాత ఆ రాక్షసుడు మహానాదాలు చేస్తూ, మేఘం ధారాపాతాలతో కొట్టినట్లు నానావిధ ఆయుధాలతో వారుణులను కొట్టసాగాడు. అప్పుడు వారందరూ వెనుదిరిగి భూతలంపై పడిపోయారు; వారి సేవకులు వారిని రణం నుండి వెంటనే ఇళ్ళలోకి తీసుకువెళ్ళారు. ఇక్కడ మహోదరుని పాత్ర నిర్ణాయకమైనది — రాజుకు జరిగిన అవమానాన్ని చూచి అతడు మృత్యుభయాన్ని విడిచి యుద్ధం చేస్తాడు; సేవకుని స్వామిభక్తికి ఉదాహరణ. కానీ వరుణపుత్రులు కూడా వీరులే — రథాలు నశించినా వారు వ్యథ చెందరు, తమ ప్రభావంతో ఆకాశంలో నిలుస్తారు. చివరకు రావణుని అస్త్రవర్షం నిర్ణాయకమవుతుంది. అరవై ఏళ్ళ ఏనుగు బురదలో మునగడం — ఈ ఉపమ వృద్ధుడైన బలవంతుని కూడా నిస్సహాయతను చూపుతుంది. వరుణపుత్రులు పడిపోయిన తరువాత వారి సేవకులు వారిని ఇంటికి తీసుకువెళ్తారు — వారు చంపబడలేదు, కేవలం ఓడిపోయారు. ఈ ఖండంలో యుద్ధానికి మూడు దశలున్నాయి — మొదటిది మహోదరుని దాడీ గుర్రాల రథాల నాశనమూ, రెండవది వరుణపుత్రుల ప్రత్యాక్రమణమూ రావణుని అడ్డగించడమూ, మూడవది రావణుని నిర్ణాయకమైన బాణవర్షం. ప్రతి దశలోనూ రెండు పక్షాల బలం ఎగుడుదిగుళ్ళను పొందుతుంది. ‘స్వప్రభావాన్న వివ్యథుః’ (తమ ప్రభావం వల్ల వ్యథ చెందలేదు) అనే వర్ణన వరుణపుత్రుల దివ్యత్వాన్ని చూపుతుంది — వారు రథం లేకుండా కూడా ఆకాశంలో నిలుస్తారు. మహోదరుని ఛేదించడం కూడా వారి సామర్థ్యానికి ప్రమాణం. మేఘాలు పర్వతాన్ని చీల్చడమనే ఉపమ రావణుని స్థైర్యాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — పూర్వసర్గలలో కూడా అతడు పర్వతంతో పోల్చబడ్డాడు. రావణుని ఆయుధాల జాబితా — రోకళ్ళు, భల్లాలు, పట్టిసాలు, శక్తులు, శతఘ్నులు — అతని అస్త్రసంపదను చూపుతుంది. ‘ఉపరి విష్ఠితః’ (పైన నిలిచినవాడు) — అతడు ఆకాశంలో వారిపైన ఉన్నాడు, కాబట్టి అతని దెబ్బలు మరింత ప్రబలమైనవి. రావణుని ఆనందం మేఘగర్జనతో పోల్చబడింది — మేఘంలా అతని నాదం. వరుణపుత్రుల పతనం ‘పదాతయః’ (కాల్బలం వలె) అని — రథహీనులైన వారు భూమిపై కాల్బలంలా పడిపోయారు, అక్కడ రావణుని బాణవర్షంచేత కూలబడిపోతారు. వారి సేవకులు వారిని రణం నుండి ఎత్తుకొని ఇంటికి తీసుకువెళ్తారు — ఇది సేవకుల స్వామిభక్తికి ఉదాహరణ. రావణుడు ఓడినవారిని వెంబడించడు; అతని లక్ష్యం వరుణుడే. ఈ యుద్ధంలో రావణుని విజయం పరిపూర్ణమైనట్లుంది, కానీ వరుణుడు లేనందువల్ల అతనికి నిజమైన లోకపాలవిజయం లభించదు.

అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు వారితో అన్నాడు — ‘వరుణునికి తెలియజేయండి.’ వరుణుని మంత్రి ప్రహాసుడు అనేవాడు రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తున్న జలేశ్వరుడైన మహారాజు వరుణుడు గాంధర్వం (సంగీతం) వినడానికి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళాడు. వీరా, రాజు లేనప్పుడు నీవు శ్రమించి ఏమి ప్రయోజనం? ఇక్కడ ఉన్న వీరకుమారులు ఓడిపోయారు.’ అది విని రాక్షసేంద్రుడు తన పేరును చాటుకొని, ఆనందంతో నాదం చేస్తూ వరుణాలయం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. వచ్చిన దారినే తిరిగి, ఆ రాక్షసుడు ఆకాశమార్గంలో లంక వైపు వెళ్ళాడు. వరుణుడు లేకపోవడం కథలో ఒక విచిత్రమైన అంశం — లోకపాలకుడు స్వయంగా యుద్ధానికి రాలేదు, సంగీతం వినడానికి వెళ్ళాడు. కాబట్టి రావణుని వరుణవిజయం అసంపూర్ణం. ప్రహాసుని మాట వినయపూర్ణమైనదీ చతురమైనదీ — అతడు రావణుని శ్రమ వ్యర్థమని సూచిస్తున్నాడు. ఈ ముద్రణలో మంత్రి పేరు ‘ప్రహాసో’ అని ఉంది, హిందీ వ్యాఖ్యానంలో మాత్రం ‘ప్రభాస’ అని, సమీక్షిత పాఠంలో ‘ప్రభాసో’ అని ఉంది. ఈ సర్గ తరువాత ముద్రణలోని అధోజ్ఞాపిక ఇలా చెబుతుంది — ‘కొన్ని ప్రతులలో ఇరవై మూడవ సర్గ తరువాత ఐదు ప్రక్షిప్త సర్గలు లభిస్తాయి, వాటిలో రావణుని దిగ్విజయయాత్ర విస్తారంగా వర్ణించబడింది; అనవసర విస్తారానికి భయపడి వాటిని ఇక్కడ తీసుకోలేదు.’

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి