॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 22వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

యమరావణ యుద్ధమూ బ్రహ్మవచనంతో కాలదండ నివర్తనమూ

యముడు రథమెక్కి మృత్యువుతో కాలదండంతో బయలుదేరడం, రావణుని మంత్రుల పలాయనం, ఏడు రాత్రుల యుద్ధం, మృత్యువు ప్రార్థన, కాలదండాన్ని ఎత్తడం, బ్రహ్మ నివారణ, యముని అంతర్ధానం, రావణుడు యమలోకం నుండి వెళ్ళిపోవడం

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — ఆ రావణుని మహానాదం విని ప్రభువైన వైవస్వతుడు శత్రువు జయించాడనీ తన బలం నశించిందనీ గ్రహించాడు. తన యోధులు చచ్చిపోయారని తెలుసుకొని క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో ఆయన త్వరగా సారథితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా రథాన్ని తీసుకురా.’ అప్పుడు ఆయన సారథి దివ్యమైన మహారథాన్ని తెచ్చి నిలిచాడు; మహాతేజస్వి అయిన యముడు ఆ రథాన్ని ఎక్కాడు. ఆయన ముందు ప్రాసాన్నీ ముద్గరాన్నీ చేతబట్టిన మృత్యువు నిలిచాడు, ఎవనిచేత నాశనం లేని ఈ సమస్త ముల్లోకాలూ సంహరించబడతాయో ఆ మృత్యువు. ఆయన పక్కన కాలదండం మూర్తిమంతమై నిలిచింది — తేజస్సుతో అగ్నిలా జ్వలించే దివ్యమైన యముని ఆయుధం. ఆయన పక్కల రంధ్రాలు లేని కాలపాశాలు నిలిచాయి, అగ్నిస్పర్శ వంటి ముద్గరం కూడా మూర్తిమంతమై నిలిచింది. అప్పుడు సర్వలోకాలకూ భయంకరుడైన కాలుడు అంతగా క్రుద్ధుడవడం చూచి ముల్లోకాలూ క్షోభించాయి, స్వర్గవాసులు వణికిపోయారు. ఇక్కడ యముని ఆయుధాలు మూర్తిమంతమైనవి — మృత్యువు, కాలదండం, కాలపాశాలు, ముద్గరం సజీవులైన సహచరుల్లా ఆయనతో ఉన్నాయి. దీనిచేత కవి యముని అద్భుతరూపాన్ని చిత్రిస్తున్నాడు — ఆయన కేవలం యోధుడు కాదు, సర్వవినాశానికి సాక్షాత్ రూపం. ‘యస్య సంక్షిప్యతే సర్వమ్’ (ఎవనిచేత సర్వమూ సంహరించబడుతుందో) అనేది మృత్యువు పరిచయం — ఆయన ప్రళయకాలంలో అన్నిటినీ సంహరిస్తాడు. దేవతలకు కూడా వణుకు — యముని కోపం అందరికీ భయకారణం. పూర్వసర్గలో యముడు ప్రశాంతమైన న్యాయాధిపతిలా వర్ణించబడ్డాడు, ఇక్కడ మాత్రం క్రుద్ధుడైన యోధుడు — ఆయనకు రెండు రూపాలు. ‘రథో మే ఉపనీయతామ్’ (నా రథాన్ని తీసుకురా) అనే మాట క్లుప్తమైనదీ త్వరితమైనదీ — ఆయన క్రోధపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. రథవర్ణన చేయకుండానే కవి ఆయన సహచరులను వర్ణిస్తున్నాడు, దానిచేత భయానకత్వం పెరుగుతుంది. ఈ దృశ్యపు భయానకత్వం రావణుని దర్పాన్ని పరీక్షిస్తుంది — ఇంతవరకు అతడు మనుష్యులనూ దేవతలనూ జయించాడు, కానీ ఇప్పుడు సాక్షాత్తు మృత్యువుతో యుద్ధం. యముడు దూతలను పంపకుండా స్వయంగా రణానికి వెళ్తున్నాడు — ఇది ఆయన క్రోధపు గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది.

అప్పుడు సారథి మనోహరమైన కాంతిగల ఆ గుర్రాలను తోలాడు; భయంకరమైన ధ్వనిగల ఆ రథం రాక్షసపతి ఉన్న చోటికి వెళ్ళింది. ఇంద్రుని గుర్రాల వంటి, మనస్సుతో సమానవేగం గల ఆ గుర్రాలు క్షణంలో యముని ఆ యుద్ధం జరుగుతున్న చోటికి చేర్చాయి. అంత వికృతమైన, మృత్యువుతో కూడిన రథాన్ని చూచి రాక్షసేంద్రుని మంత్రులు హఠాత్తుగా పారిపోయారు. అల్పసత్త్వం వల్ల వారు స్పృహ కోల్పోయి, భయపీడితులై ‘ఇక్కడ యుద్ధం చేయడానికి మేము సమర్థులం కాదు’ అని చెప్పి దిక్కులకు వెళ్ళిపోయారు. కానీ దశగ్రీవుడు లోకభయంకరమైన అటువంటి రథాన్ని చూచినా క్షోభించలేదు, భయం అతనిని ఆవరించలేదు. ఇక్కడ రావణుని ధైర్యం ప్రశంసించబడింది — మంత్రులు పారిపోయారు, అతడు ఒంటరిగా నిలుస్తాడు. అప్పుడు మిక్కిలి క్రుద్ధుడైన యముడు రావణుని సమీపించి శక్తులనూ తోమరాలనూ ప్రయోగించాడు, రావణుని మర్మస్థానాలను ఛేదించాడు. రావణుడు స్వస్థచిత్తుడై, మేఘం జలవర్షం కురిపించినట్లు ఆ వైవస్వతుని రథంపై బాణవర్షం కురిపించాడు. యముని గుర్రాలు ‘మనసస్తుల్యాః’ (మనస్సుతో సమానమైనవి) అనే వర్ణన వాటి వేగాన్ని చూపుతుంది — మనస్సు ఎక్కడికి వెళ్తుందో అక్కడికి అవి క్షణంలో చేరుతాయి. మంత్రుల పలాయనం పూర్వసర్గలోని వారి పరాక్రమానికి విరుద్ధం — యమదూతలతో వారు యుద్ధం చేశారు, కానీ సాక్షాత్తు మృత్యువును చూచి వారి ధైర్యం నశించింది. ‘లఘుసత్త్వతయా’ (అల్పసత్త్వం వల్ల) అని కవి కారణం చెబుతున్నాడు — వారి సత్త్వం అల్పమైనది. రావణుడు మాత్రం వరబలం వల్ల నిర్భయుడు, కానీ అతని ధైర్యం స్వాభావికమైనది కూడా అని కవి సూచిస్తున్నాడు. యముని మొదటి దెబ్బ మర్మస్థానాలపై — అనుభవజ్ఞుడైన యోధునిలా ఆయన దుర్బలస్థానాలను లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు. రావణుని ప్రత్యుత్తరం మేఘవర్షంలా — నిరంతరంగా, అధికంగా. ఇలా సమబలులైన ఇద్దరి మధ్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఇక్కడ కవి రావణుని వీరత్వాన్ని తగ్గించడు — యముని రథాన్ని చూచినా అతడు స్థిరంగా ఉంటాడు. ఈ వీరత్వం అతని దుష్టస్వభావంతో కలిసి ఉంది — అతని గుణాలూ దోషాలూ రెండూ కథలో ప్రదర్శించబడ్డాయి. మంత్రుల పలాయనం అతని ఒంటరితనాన్ని చూపుతుంది.

అప్పుడు విశాలమైన వక్షస్థలంపై వందలాది మహాశక్తులు పడుతుండగా, ఆయుధాల ములుకులచేత పీడితుడైన ఆ రాక్షసుడు ప్రతీకారం చేయలేకపోయాడు. ఇలా శత్రుసంహారకుడైన యముడు నానావిధ ఆయుధాలతో ఏడు రాత్రులు యుద్ధంలో కొట్టగా శత్రువు స్పృహ కోల్పోయి వెనుదిరిగాడు. అప్పుడు జయాన్ని కోరే, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని యముడికీ రాక్షసునికీ ఇద్దరికీ తుములయుద్ధం జరిగింది. వీరా రామా, అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలు, సిద్ధులు, పరమర్షులు ప్రజాపతిని ముందుంచుకొని ఆ రణభూమికి వచ్చి చేరారు. రాక్షసప్రముఖుడూ ప్రేతేశ్వరుడూ యుద్ధం చేస్తుండగా అప్పుడు లోకాలకు సంవర్తం (ప్రళయం) వచ్చినట్లయింది — ప్రళయకాలం వలె. రాక్షసేంద్రుడు కూడా ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి కాంతిగల ధనుస్సును టంకారం చేసి, ఆకాశాన్ని నిరంతరంగా నింపుతున్నట్లు బాణాలను ప్రయోగించాడు. అతడు నాలుగు బాణాలతో మృత్యువును, ఏడు బాణాలతో సారథిని పీడించాడు, లక్ష బాణాలతో వేగంగా యముని మర్మస్థానాలపై కొట్టాడు. ఏడు రాత్రుల యుద్ధం అనే కాలదీర్ఘత యుద్ధపు గౌరవాన్ని చూపుతుంది — ఇంతకాలం యమునితో యుద్ధం ఎవరికీ జరగలేదు. రావణుడు ఒక క్షణం స్పృహ కోల్పోతాడు, మరుక్షణం మళ్ళీ లేస్తాడు — ఇలా యుద్ధపు ఎగుడుదిగుళ్ళు. ప్రేక్షకులుగా దేవతలు రావడం నారదుని కుతూహలం వంటిదే — అందరూ ఈ అద్భుత యుద్ధానికి సాక్షులు. ప్రజాపతి ఉనికి ముందు నిర్ణాయకమవుతుంది — ఆయనే యుద్ధాన్ని నివారిస్తాడు. ‘సంవర్త ఇవ లోకానామ్’ (లోకాలకు ప్రళయం వలె) అనే ఉపమ యుద్ధపు ప్రళయకారిత్వాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని బాణాలకు మూడు లక్ష్యాలను గమనించాలి — మృత్యువు, సారథి, యముడు; అతడు అందరినీ ఒకేసారి కొడతాడు. యుద్ధవర్ణనలో పగలు రాత్రి భేదం లేదు — ఏడు రాత్రులు అవిరామంగా యుద్ధం. రావణుని ‘విసంజ్ఞః విముఖః’ (స్పృహ కోల్పోయి వెనుదిరిగినవాడు) అనే స్థితి అతని మొదటి నిజమైన పరాజయం వంటిది, కానీ అతడు మళ్ళీ లేస్తాడు. ఇద్దరికీ ‘సమరేష్వనివర్తినోః’ (యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివారు) అనే విశేషణం — ఇద్దరూ రణం నుండి వెనుదిరగరు. మృత్యువునూ సారథినీ కొట్టడం రావణుని ధృష్టత్వాన్ని చూపుతుంది — అతడు మృత్యువును కూడా బాణాలతో కొడతాడు. యముని మర్మస్థానాలపై లక్ష బాణాలు — ఈ అతిశయోక్తి యుద్ధపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది.

అప్పుడు క్రుద్ధుడైన యముని ముఖం నుండి జ్వాలామాలలతో, నిట్టూర్పులతో, పొగతో కూడిన కోపాగ్ని పుట్టింది. దేవదానవుల సమక్షంలో ఆ ఆశ్చర్యాన్ని చూచి మిక్కిలి ఉద్రేకించిన మృత్యువూ కాలుడూ సంతోషించారు — తమ పనికి అవకాశం వచ్చిందని. అప్పుడు మరింత క్రుద్ధుడైన మృత్యువు వైవస్వతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నన్ను విడిచిపెట్టు, యుద్ధంలో ఈ పాపరాక్షసుని చంపేస్తాను. ఈ రాక్షసుడు, ఈరోజు ఇతడు ఉండకూడదు — ఇది నా సహజస్వభావం. శ్రీమంతుడైన హిరణ్యకశిపుడు, నముచి, శంబరుడు, నిసంది, ధూమకేతువు, విరోచనుని కుమారుడైన బలి, శంభుడు అనే దైత్యుడు, మహారాజైన వృత్రుడు, బాణుడు; శాస్త్రవేత్తలైన రాజర్షులు, గంధర్వులు, మహోరగులు, ఋషులు, పన్నగులు, దైత్యులు, యక్షులు, అప్సరోగణాలు; మహారాజా, యుగాంతపరివర్తనలో మహాసముద్రాలతో, పర్వతాలతో, నదులతో, వృక్షాలతో కూడిన భూమి కూడా నాచేత నాశనానికి తేబడింది. వీరూ ఇంకా అనేకమంది బలవంతులూ ఎదిరింపరానివారూ నేను చూడగానే నశించారు — ఇక ఈ నిశాచరుని సంగతి చెప్పాలా? ధర్మజ్ఞా, దయచేసి నన్ను విడిచిపెట్టు, ఇతనిని చంపేస్తాను. నేను చూచినవాడు ఎంత బలవంతుడైనా జీవించడు. కాలా, ఇది నా బలం కాదు, ఇది సహజంగా ఏర్పడిన మర్యాద — నేను చూచినవాడు క్షణకాలం కూడా జీవించడు.’ మృత్యువు మాటలో అతని స్వభావానికి పరిచయం ఉంది — అతని చూపు పడగానే ప్రాణి మరణిస్తుంది. అతడు ఇంతకుముందు తాను చంపిన మహాత్ముల పేర్లు లెక్కిస్తాడు — దైత్యరాజులు, రాజర్షులు, సంపూర్ణ భూమి. ఈ జాబితా ఉద్దేశం రావణుని తుచ్ఛత్వాన్ని చూపడం — ‘కిముత అయం నిశాచరః?’ (ఇక ఈ నిశాచరుని సంగతి చెప్పాలా?). మృత్యువు ఇక్కడ వినయాన్ని చూపుతాడు — అతడు తన బలాన్ని గురించి గర్వించడు, ‘నిసర్గః’ (సహజస్వభావం) అంటాడు; చంపడం అతని స్వభావం, పరాక్రమం కాదు. మృత్యుకాలుల సంతోషం విచిత్రమైనది — యుద్ధం వారికి ఉత్సవం వంటిది. యముని ముఖం నుండి వెలువడిన కోపాగ్ని ఆయన క్రోధానికి కనిపించే రూపం. మృత్యువు జాబితాలోని పేర్లు పురాణప్రసిద్ధమైనవి — హిరణ్యకశిపుడు నృసింహునిచేత చంపబడ్డాడు, వృత్రుడు ఇంద్రునిచేత, బలి వామనునిచేత బంధించబడ్డాడు మొదలైనవి. మృత్యువు కథనంలో కాలచక్రపు చిత్రం కూడా ఉంది — యుగాంతంలో సముద్రాలతో పర్వతాలతో నదులతో వృక్షాలతో కూడిన సమగ్ర భూమి అతనిచేత నాశనం చేయబడింది. అతని దృష్టిలో రావణుడు ఒక సామాన్య ప్రాణి. ‘మర్యాదా హి నిసర్గతః’ (ఇది సహజంగా ఏర్పడిన మర్యాద) అనే వాక్యం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది (25, 31) — అతని బలానికి ఆధారం నియమమే, పరాక్రమం కాదు. మృత్యువు యముని అనుమతి కోరుతున్నాడు — అతడు స్వతంత్రుడు కాడు, ధర్మరాజుకు అధీనుడు. ఈ క్రమం యమలోక వ్యవస్థను చూపుతుంది. ‘ధర్మజ్ఞా’ అనే యముని సంబోధన ఆయన న్యాయశీలతను గుర్తుచేస్తుంది. మృత్యువు రావణుని చూస్తే అతడు మరణించాలి — కానీ వరం కారణంగా ఇది కూడా అసాధ్యమని ముందు బ్రహ్మ స్పష్టం చేస్తాడు.

అతని మాట విని ప్రతాపవంతుడైన ధర్మరాజు అక్కడ ఆ మృత్యువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ఆగు; నేనే ఇతనిని చంపుతాను.’ అప్పుడు ఎర్రబడిన కళ్ళతో క్రుద్ధుడైన ప్రభువు వైవస్వతుడు వ్యర్థం కాని కాలదండాన్ని చేతితో ఎత్తి తూచాడు. దాని పక్కల కాలపాశాలు అమర్చబడి నిలిచాయి, అగ్ని వంటి పిడుగు వంటి ముద్గరం కూడా మూర్తిమంతమై నిలిచింది. ఏది చూడగానే ప్రాణుల ప్రాణాలను లాగివేస్తుందో, అది తాకినప్పుడు గానీ పడినప్పుడు గానీ ఇక చెప్పేదేముంది? జ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ దండం రాక్షసుని దహిస్తున్నట్లుగా, బలవంతుడైన ఆ యమునిచేత తాకబడి ఆ మహాయుధం ప్రకాశించింది. అప్పుడు దాని నుండి రణభూమిలో అందరూ భయపడి పారిపోయారు; దండాన్ని ఎత్తిన యముని చూచి దేవతలందరూ కూడా క్షోభించారు. యముడు మృత్యువును నివారించి స్వయంగా దండాన్ని గ్రహిస్తున్నాడు — ఈ నిర్ణయం ఆయన క్రోధపు పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది. కాలదండపు వర్ణన భయానకమైనది — దాని దర్శనమే మృత్యువు, ఇక స్పర్శ సంగతి చెప్పాలా. దేవతలు కూడా పారిపోవడం ఈ దండం కేవలం రావణునికే కాక సర్వానికీ వినాశకారి అని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ యుద్ధపు నిర్ణాయక క్షణం వచ్చింది — దండం పడితే రావణుని మరణం నిశ్చయం. కవి ఇక్కడ ఆగుతున్నాడు, దానిచేత పాఠకుని కుతూహలం పెరుగుతుంది. ‘అమోఘమ్’ (వ్యర్థం కానిది) అనే విశేషణం దండపు అవ్యర్థత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ఇదే బ్రహ్మ చింతకు కారణమవుతుంది. యముడు మృత్యువు యాచనను స్వీకరించడు — ఆయన స్వయంగానే శత్రువును చంపాలనుకుంటాడు. ఇది ఆయన స్వాభిమానం — ఆయన సైన్యం నశించింది, కాబట్టి ఆయన స్వయంగా ప్రతీకారం చేస్తాడు. దండపు ప్రకాశం దాని సజీవత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

ఆ యముడు దండంతో రావణుని కొట్టబోతుండగా పితామహుడు సాక్షాత్తుగా దర్శనమిచ్చి ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, అపారపరాక్రమా వైవస్వతా, ఈ దండంతో ఈ నిశాచరుని నీవు చంపకూడదు. దేవశ్రేష్ఠా, నేను ఇతనికి వరం ఇచ్చాను కదా; నేను పలికిన మాటను నీవు అసత్యం చేయకూడదు. దేవుడైనా మనుష్యుడైనా నన్ను అసత్యవాదిని చేసేవాడు ముల్లోకాలనూ అసత్యం చేసినవాడవుతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. క్రోధంతో విడువబడిన, ముల్లోకాలకూ భయంకరమైన ఈ రౌద్రదండం ప్రియులనూ అప్రియులనూ భేదం లేకుండా ప్రజలను సంహరిస్తుంది. అపారతేజస్సు గల ఈ కాలదండం సమస్త ప్రాణులకూ వ్యర్థం కానిది; దీనిని నేనే పూర్వం మృత్యువును ముందుంచి సృష్టించాను. సౌమ్యా, కాబట్టి దీనిని రావణుని తలపై పడవేయకూడదు; ఇది పడితే ఎవడూ క్షణకాలం కూడా జీవించడు. ఇది పడిన తరువాత ఈ రాక్షసుడు మరణించకపోయినా, లేక మరణించినా, రెండువిధాలా అసత్యమే. కాబట్టి లంకేశ్వరునిపై ఎత్తిన ఈ దండాన్ని వెనుకకు మరల్చు; లోకాలను గురించి ఆలోచిస్తే, ఈరోజు నన్ను సత్యవంతుని చేయి.’ బ్రహ్మ తర్కం సూక్ష్మమైనది — దండం వ్యర్థం కానిది, వరం కూడా సత్యమైనది; ఈ రెండిటి విరోధంలో దండం పడితే, రావణుడు మరణిస్తే వరం అసత్యమవుతుంది, మరణించకపోతే దండపు అమోఘత్వం అసత్యమవుతుంది. కాబట్టి దండం పడకపోవడమే ఏకైక ఉపాయం. ఇక్కడ సత్యమహిమ కనిపిస్తుంది — బ్రహ్మ వచనం ముల్లోకాలకూ ఆధారం; దాని భంగంతో సర్వలోకాల సత్యమూ నశిస్తుంది. దండపు నిర్విశేషతను కూడా గమనించాలి — అది ప్రియాప్రియ భేదం చూపదు, అందరినీ సంహరిస్తుంది. కాబట్టి దాని ప్రయోగం లోకనాశానికి కూడా దారితీయవచ్చు. బ్రహ్మ యముని ‘త్రిదశపుంగవా’ (దేవశ్రేష్ఠా) అని గౌరవిస్తున్నాడు, ‘సౌమ్యా’ అని శాంతపరుస్తున్నాడు — ఆయన ఆజ్ఞ వినయపూర్ణమైన యాచనయే. దీనిచేత రావణుని రక్షణ బ్రహ్మవరం వల్లనే జరిగింది; అతడు తన బలంతో జయించలేదు. ఇక్కడ రామాయణపు మూలప్రశ్నకు సమాధానం కూడా గూఢంగా ఉంది — రావణుడు దేవతలచేత అవధ్యుడు, కాబట్టి మనుష్యుడైన రామునిచేతనే అతని వధ సాధ్యం. యముడు కూడా దేవుడే, కాబట్టి ఆయన రావణుని చంపడానికి అర్హుడు కాడు. బ్రహ్మ వచనం దీనిచేత రామావతారపు ఆవశ్యకతను సూచిస్తుంది. ‘మృత్యుపురస్కృతః’ (మృత్యువును ముందుంచి) అనే పదంతో దండపు ఉత్పత్తి కూడా చూపబడింది — బ్రహ్మయే దానిని మృత్యువుతో పాటు సృష్టించాడు. కాబట్టి దండమూ వరమూ రెండూ బ్రహ్మ సృష్టులే; వాటి విరోధాన్ని ఆయనే స్వయంగా నివారిస్తున్నాడు.

ఇలా చెప్పబడిన ధర్మాత్ముడైన యముడు అప్పుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ఈ దండం వెనుకకు మరల్చబడింది; మీరే మాకు ప్రభువులు కదా. కానీ వరంచేత రక్షించబడిన ఇతనిని నేను చంపలేకపోతే, ఇప్పుడు రణంలో ఉన్న నేను ఏమి చేయగలను? కాబట్టి ఈ రాక్షసుని దృష్టి నుండి నేను అదృశ్యమవుతాను.’ ఇలా చెప్పి ఆయన రథంతో గుర్రాలతో సహా అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. దశగ్రీవుడు మాత్రం ఆయనను జయించినట్లు భావించి తన పేరును చాటుకొని, మళ్ళీ పుష్పకాన్ని ఎక్కి యమసదనం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. ఆ వైవస్వతుడు బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలతో కలిసి సంతోషంగా స్వర్గానికి వెళ్ళాడు, మహాముని నారదుడు కూడా. యముని ధర్మాత్మత్వం ఇక్కడ వెల్లడైంది — ఆయన బ్రహ్మ మాటను మన్నిస్తాడు, తన క్రోధాన్ని నిగ్రహిస్తాడు. కానీ ఆయన రావణుని ఎదుట ఓడిపోయినవానిలా నిలువడు, అంతర్ధానమవుతాడు — ఇది ఆయన గౌరవాన్ని కాపాడుకునే ఉపాయం. రావణుడు తన పేరును చాటుకుంటాడు — మునుపటిలాగే అతడు యముని తొలగిపోవడాన్ని జయంగానే భావిస్తాడు. కానీ అతని రక్షణ బ్రహ్మవరం వల్లనే అని పాఠకునికి తెలుసు. సర్గ చివరలో అందరూ ప్రసన్నులే — యముడు తన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించి, బ్రహ్మ తన వరాన్ని రక్షించి, నారదుడు తన కుతూహలం తీరి. ‘ప్రణశ్యామి’ అనే పదం ‘అదృశ్యుడనవుతాను’ అనే అర్థంలో — యముని నాశనం కాదు, అంతర్ధానం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి