॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 21వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

రావణుని యమలోకాక్రమణమూ యమసైనిక సంహారమూ

నారదుడు యమునికి వృత్తాంతం తెలపడం, పుష్పకం రాక, నరకయాతనల పుణ్యభోగాల దర్శనం, ప్రేతల విముక్తి, యమదూతలతో యుద్ధం, పుష్పకభంగం, పాశుపతాస్త్రంతో యమసైన్యదహనం

ఇలా ఆలోచించి వేగంగా సంచరించే విప్రశ్రేష్ఠుడైన నారదుడు జరిగినది జరిగినట్లు చెప్పడానికి యముని సదనానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఆయన అగ్నిని ఎదుట ఉంచుకున్న యమదేవుని చూశాడు; ఏ ప్రాణి కర్మ ఎలాంటిదో దానికి తగిన విధానాన్ని ఆయన అమలుపరుస్తున్నాడు. యముడు అగ్నిని సాక్షిగా చేసుకొని ప్రాణుల కర్మఫలాన్ని నిర్ణయిస్తాడు — ఇదే ఆయన ధర్మరాజత్వానికి పరిచయం. యముడు కూడా అక్కడికి వచ్చిన మహర్షి నారదుని చూచి ధర్మబద్ధంగా అర్ఘ్యమిచ్చి, సుఖంగా కూర్చున్న ఆయనతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవర్షీ, క్షేమమేనా? ధర్మం నశించడం లేదు కదా? దేవగంధర్వులచేత సేవించబడేవాడా, మీ రాకకు కారణమేమిటి?’ యముని ప్రశ్న ధర్మరక్షణ పట్ల ఆయన చింతను చూపుతుంది — ఆయన మొదట ధర్మపు క్షేమాన్ని అడుగుతాడు. అప్పుడు భగవానుడైన నారదర్షి ఇలా అన్నాడు — ‘వినండి, చెబుతాను; తగిన ఏర్పాటు కూడా చేయండి. పితృరాజా, దశగ్రీవుడు అనే ఈ నిశాచరుడు జయింపరానివాడవైన నిన్ను పరాక్రమంతో వశపరచుకోవడానికి వస్తున్నాడు. ప్రభూ, ఈ కారణంగానే నేను త్వరగా వచ్చాను. కానీ దండాన్ని ఆయుధంగా ధరించే నీకు ఈరోజు ఏమవుతుందో?’ నారదుని చివరి ప్రశ్న వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — కాలదండధారి అయిన యమునికి భయమేమిటి? లేదా ఆయన కుతూహలంతో అడుగుతున్నాడు — ఈరోజు ఏమవుతుందో అని. పూర్వసర్గలో ఆయన రావణుని యముని వైపు ప్రేరేపించాడు, ఇక్కడ యముని అప్రమత్తుని చేస్తున్నాడు — రెండు పక్షాలకూ ఆయన సందేశవాహకుడు. ఇదే ఆయన స్వభావం — యుద్ధాన్ని ప్రేరేపిస్తాడు, కానీ ధర్మపక్షాన్ని విడువడు. యముని ప్రశాంతతను కూడా గమనించాలి — ఆయన అతిథిని సత్కరించిన తరువాతనే విషయం అడుగుతాడు, తొందరపడడు. నారదుడు ‘విధానం విధీయతామ్’ (ఏర్పాటు చేయండి) అంటున్నాడు — ప్రతీకార ఉపాయం చేయండి అని. ఆయన ఉపదేశం రెండు విధాలు — ఒకవైపు సూచన, మరొకవైపు సన్నద్ధతకు ప్రేరణ. యముడు కాలదండధారి అని నారదుడు గుర్తుచేస్తున్నాడు, దానిచేత ఆయన శక్తి కూడా స్మరణకు వస్తుంది.

ఈలోగా దూరం నుండి ఉదయించిన సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ వస్తున్న ఆ రాక్షసుని విమానాన్ని వారు చూశారు. మహాబలుడైన రావణుడు పుష్పకపు కాంతితో ఆ ప్రదేశమంతటినీ చీకటి లేకుండా చేస్తూ సమీపానికి వచ్చాడు. యమలోకం అంధకారమయమని ప్రసిద్ధి; అక్కడ పుష్పకపు కాంతి మొదటిసారిగా వచ్చింది — ఈ దృశ్యం విచిత్రమైనది. అప్పుడు ఆ మహాబాహువైన దశగ్రీవుడు అక్కడక్కడ తమ సుకృతాలనూ దుష్కృతాలనూ అనుభవిస్తున్న ప్రాణులను చూశాడు. ఇక్కడ కవి కర్మఫల సిద్ధాంతాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూపుతున్నాడు — యమలోకంలో అందరూ తమ కర్మల ఫలాన్నే అనుభవిస్తారు, ఇతరులది కాదు. రావణుని రాకతో ఆ నియమానికి భంగం కలుగుతుందని సూచన. సూర్యుని ఉపమ పుష్పకపు తేజస్సును చూపుతుంది, కానీ ఆ తేజస్సు యమలోకపు ప్రశాంతతను భంగపరుస్తుంది. ‘తతస్తతః’ (అక్కడక్కడ) అనే పదంతో యమలోక విస్తారం సూచించబడింది.

రావణుడు యముని సైనికులను, ఘోరరూపులూ భయానకులూ ఉగ్రులూ అయిన ఆయన అనుచరపురుషులతో పాటు చూశాడు. పెద్దగా అరుస్తూ తీవ్రంగా మూలుగుతూ, వధించబడుతూ క్లేశపెట్టబడుతూ ఉన్న దేహధారులను అతడు చూశాడు. కొందరు పురుగులచేత తినబడుతున్నారు, కొందరు భయంకరమైన కుక్కలచేత; వారు చెవులకు బాధ కలిగించే భయంకరమైన మాటలు పలుకుతున్నారు. కొందరు రక్తమే నీరుగా గల వైతరణీనదిని పదేపదే దాటింపజేయబడుతున్నారు, కొందరు కాలుతున్న ఇసుకలో మళ్ళీ మళ్ళీ కాల్చబడుతున్నారు. అధర్మపరులు అసిపత్రవనంలో (కత్తుల వంటి ఆకుల వనంలో) చీల్చబడుతున్నారు, రౌరవంలో, క్షారనదిలో, క్షురధారలపై (కత్తి అంచులపై) పీడించబడుతున్నారు. కొందరు దప్పికతో ఆకలితో నీరు యాచిస్తున్నారు, శవాల్లా కృశించి దీనులై వెలవెలబోయి జుట్టు విరబోసుకొని, మలపంకం ధరించి, దీనులై, ఎండిపోయి పరుగెత్తుతున్నారు — ఇలా వందలాది వేలాది ప్రాణులను రావణుడు దారిలో చూశాడు. మరొకవైపు పుణ్యం చేసిన కొందరిని ముఖ్యమైన భవనాలలో గీతవాద్యధ్వనులతో, తమ సుకృతాలచేత ఆనందిస్తూ ఉండడం చూశాడు. గోదానం చేసినవారు గోరసాన్ని (పాలు, పెరుగు మొదలైనవాటిని), అన్నదానం చేసినవారు అన్నాన్ని, గృహదానం చేసినవారు గృహాలను — ఇలా తమ కర్మఫలాన్ని అనుభవిస్తున్నారు. మరికొందరు ధర్మాత్ములు బంగారంతో, మణులతో, ముత్యాలతో, స్త్రీలతో అలంకృతులై తమ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నారు. ఇక్కడ నరకానికీ స్వర్గానికీ సంపూర్ణ చిత్రం ఇవ్వబడింది — ఏది ఇచ్చారో అదే పొందుతారు, ఏది చేశారో అదే అనుభవిస్తారు. దానఫలం దానానికి సమానరూపంలో ఉంటుంది — గోదాత గోరసాన్ని, అన్నదాత అన్నాన్ని పొందుతాడు. ఈ శ్లోకాలు (11–20) వల్గేట్ పాఠపు విశేషాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ వర్ణనలు లేవు. వైతరణి, అసిపత్రవనం, రౌరవం మొదలైన నరకాలు పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనవి. ఈ వర్ణన రావణుని తరువాతి కర్మకు నేపథ్యం — పీడితులను చూచి అతడు వారిని విడిపించాలనుకుంటాడు, యముని వ్యవస్థను భంగపరుస్తాడు. కవి ఇక్కడ పాఠకునికి కూడా ఉపదేశమిస్తున్నాడు — కర్మఫలాన్ని తప్పక అనుభవించాలి, ఇక్కడైనా పరలోకంలోనైనా. వర్ణనా క్రమాన్ని గమనించాలి — మొదట యమదూతలు, తరువాత పీడించబడుతున్న పాపులు, తరువాత వివిధ నరకాలు, చివరకు పుణ్యాత్ముల భోగాలు. ఈ క్రమం దుఃఖం నుండి సుఖం వైపు సాగుతుంది, దానిచేత పాఠకుని మనస్సులో ధర్మఫలపు స్పష్టచిత్రం ఏర్పడుతుంది. పాపుల యాతనలు వివిధమైనవి — పురుగుల కాటు, కుక్కల కాటు, నదిని దాటడం, కాలుతున్న ఇసుక, కత్తులతో చీలడం, క్షారజలం, కత్తి అంచులు, ఆకలి, దప్పిక. ప్రతి యాతనా ఏదో ఒక పాపవిశేషాన్ని సూచిస్తుందని పురాణాలు చెబుతాయి. పుణ్యాత్ముల భోగాలు కూడా మూడు విధాలు — గోరసం, అన్నం, గృహం, వీటిని వారు దానరూపంలో ఇచ్చారు. దీనిచేత దానమహిమ వెల్లడైంది. రావణుడు ఇదంతా దారిలో చూస్తూ వెళ్తున్నాడు — అతని మనస్సులో ఏమి జరుగుతోందో కవి చెప్పడు, కానీ అతని తరువాతి కర్మ అతని భావాన్ని సూచిస్తుంది. పుణ్యాత్ముల తేజస్సు ‘స్వతేజసా దీప్యమానాన్’ (తమ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నవారిని) అనే పదంతో చూపబడింది — వారి కాంతి వారి కర్మల వల్లనే.

మహాబాహువైన రాక్షసాధిపుడు రావణుడు వీరిని చూచి, తమ దుష్కర్మలచేత చీల్చబడుతున్న ప్రాణులను పరాక్రమంతో బలవంతంగా విడిపించాడు; ఆ రాక్షసుడైన దశగ్రీవునిచేత ఆ ప్రాణులు విముక్తులయ్యారు. ఇక్కడ రావణుని కర్మ దయతో పుట్టినది కాదు, యముని అధికారానికి అవమానం — అతడు యముని నియమాన్ని భంగపరచాలనుకుంటున్నాడు. మహాకాయుడైన ఆ రాక్షసుడు ప్రేతలను విడిపిస్తుండగా వారు క్షణకాలం ఊహించని, ఆలోచించని సుఖాన్ని పొందారు. కానీ ఆ సుఖం క్షణికం — కర్మఫల నియమం అతిక్రమింపరానిది. అప్పుడు మిక్కిలి క్రుద్ధులైన ప్రేతరక్షకులు రాక్షసేంద్రునిపై దాడిచేశారు; అన్ని దిక్కుల నుండి పరుగెత్తుకు వస్తున్న ధర్మరాజు శూరయోధుల కోలాహలధ్వని చెలరేగింది. ఆ శూరులు లక్షలాదిగా ప్రాసాలతో, పరిఘలతో, శూలాలతో, రోకళ్ళతో, శక్తులతో, తోమరాలతో పుష్పకాన్ని దెబ్బతీశారు; తేనెటీగల్లా దాని ఆసనాలనూ మేడలనూ వేదికలనూ తోరణాలనూ వేగంగా విరగ్గొట్టారు. తేనెటీగల ఉపమ వారి సంఖ్యనూ వేగాన్నీ చూపుతుంది — తుమ్మెదలు పువ్వును అన్నివైపులా కప్పివేసినట్లు. కానీ దేవతలకు ఆశ్రయమైన ఆ పుష్పకవిమానం యుద్ధంలో విరగ్గొట్టబడుతున్నా బ్రహ్మతేజస్సు వల్ల అలాగే అక్షయంగా ఉండిపోయింది. పుష్పకం బ్రహ్మచేత నిర్మించబడినది, కాబట్టి నాశనం లేనిది. మహాత్ముడైన ఆ యముని సేన లెక్కలేనంత, అతి విశాలమైనది, అందులో ముందు నడిచే శూరులు వందలు వేలుగా ఉన్నారు. రావణుని ఈ కర్మకు రెండు విధాల వ్యాఖ్య సాధ్యం — కొందరు అందులో కరుణను చూస్తారు, మరికొందరు యముని అవమానాన్ని. ముద్రణలోని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పరాక్రమంతో బలవంతంగా విడిపించాడు’ అని కేవలం సంఘటనను చెబుతుంది. కానీ ప్రేతల సుఖం ‘అతర్కితమ్’ (ఊహించనిది) అనే పదం వారి విముక్తి ధర్మానుసారమైనది కాదు, బలాత్కారంగా జరిగినదని సూచిస్తుంది. కాబట్టి యముని యోధులు క్రుద్ధులయ్యారు — తమ స్వామి న్యాయం భగ్నమైంది. యుద్ధారంభం ఇక్కడే — ప్రేతరక్షకుల కోలాహలం అన్ని దిక్కులా వ్యాపించింది. పుష్పకభంగం కూడా దాని అక్షయత్వం వల్ల నిష్ఫలమైంది — ఇది పూర్వసర్గలలో వర్ణించిన దాని దివ్యత్వాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. బ్రహ్మతేజస్సు ఇక్కడ కూడా రావణునికి రక్షకం, అతని వరం వలెనే. యముని సేన అసంఖ్యాకత్వం ఆయన రాజ్య విశాలత్వాన్ని చూపుతుంది — మరణించినవారందరికీ ఆయనే స్వామి.

అప్పుడు మహావీరులైన రావణుని ఆ మంత్రులు తమ ఇష్టానుసారం, తమ బలానుసారం చెట్లతో, బండలతో, వందలాది మేడలతో యుద్ధం చేశారు; ఆ రాజు దశాననుడు కూడా యుద్ధం చేశాడు. యమలోకపు మేడలే వారికి ఆయుధాలయ్యాయి — దీనిచేత యుద్ధపు ఉగ్రత సూచించబడింది. రక్తంతో తడిసిన అంగాలతో, సమస్త ఆయుధాలచేత కొట్టబడిన రాక్షసేంద్రుని ఆ మంత్రులు మహాయుద్ధం చేశారు. మహాబాహూ రామా, యముని, రావణుని మహాభాగులైన ఆ మంత్రులు ఒకరినొకరు ఆయుధాలతో తీవ్రంగా కొట్టుకున్నారు. అప్పుడు మహాబలులైన యమయోధులు ఆ మంత్రులను విడిచిపెట్టి శూలవర్షంతో దశాననుని మీదికే దూకారు. వారి యుద్ధనీతి చతురమైనది — నాయకుడే ముఖ్యలక్ష్యం. అప్పుడు రక్తంతో తడిసిన అంగాలతో, దెబ్బలచేత జర్జరితుడైన రాక్షసాధిపుడు పుష్పకంలో పూచిన అశోకవృక్షంలా ప్రకాశించాడు. రక్తసిక్తుడైన రావణుని పూచిన అశోకంతో పోల్చడం విచిత్రమైనది — అశోకపు ఎర్రని పువ్వుల్లా అతని రక్తస్రావాలు. ఇక్కడ మొదటిసారిగా రావణుడు స్వయంగా గాయపడినట్లు కనిపిస్తాడు — యమయోధులు అతనిని జర్జరితుని చేయగలిగారు. మంత్రుల యుద్ధంలో చెట్లూ బండలూ మేడలూ ఆయుధాలు — ఇది దొరికినదంతా ఆయుధంగా చేసుకునే రాక్షసుల యుద్ధశైలికి పరిచయం. రెండు పక్షాల మంత్రులనూ కవి ‘మహాభాగులు’ అంటాడు — శత్రువులూ వీరులే అనే గౌరవం. రావణునిపై శూలవర్షం యమయోధుల సంఘటిత యుద్ధకౌశలాన్ని చూపుతుంది. రావణుడు ఇక్కడ పారిపోడు, పుష్పకంలోనే నిలిచి దెబ్బలను సహిస్తాడు. యముని మంత్రులు కూడా రావణుని మంత్రులతో సమానబలులనడం యుద్ధపు దీర్ఘతను సూచిస్తుంది. అశోకపు ఉపమ కూడా వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — ‘అశోకం’ అనే పేరు శోకరాహిత్యాన్ని సూచిస్తుంది, కానీ రావణుని స్థితి శోచనీయమైనది.

ఆ బలవంతుడు అస్త్రబలంతో శూలాలనూ గదలనూ ప్రాసాలనూ, శక్తులనూ తోమరాలనూ బాణాలనూ, రోకళ్ళనూ బండలనూ చెట్లనూ ప్రయోగించాడు. చెట్ల, బండల, ఆయుధాల ఆ అతి దారుణమైన వర్షం భూతలంపై యమసైన్యాల మీద పడింది. కానీ ఆ యమయోధులందరూ వాటన్నిటినీ ఛేదించి, ఆ అస్త్రాన్ని తొలగించి, ఒంటరి ఘోరరాక్షసుని లక్షలాదిగా కొట్టారు. మేఘసమూహాలు పర్వతాన్ని చుట్టుముట్టినట్లు వారందరూ అతనిని చుట్టుముట్టి భిందిపాలాలతో శూలాలతో ఊపిరి ఆడకుండా బాదారు — అతనికి శ్వాస తీసుకునే అవకాశం కూడా ఇవ్వలేదు. అప్పుడు కవచం ఊడిపోయి, క్రుద్ధుడై, రక్తస్రావాలతో తడిసిన అతడు పుష్పకాన్ని విడిచిపెట్టి భూమిపై నిలిచాడు. ఆ తరువాత క్షణంలో స్పృహ తెచ్చుకొని, ధనుస్సూ బాణాలూ ధరించి అతడు యుద్ధంలో విజృంభించాడు, క్రుద్ధుడైన అంతకునిలా నిలిచాడు. ఇక్కడ రావణుని క్షణిక పరాజయం — కవచం భగ్నమైంది, విమానం విడువబడింది; కానీ అతడు స్పృహ పొంది మళ్ళీ లేస్తాడు. ‘యథాంతకః’ (అంతకుని వలె) అనే ఉపమ విచిత్రమైనది — యమలోకంలోనే అతడు అంతకునిలా నిలిచాడు. యమయోధుల సామర్థ్యాన్ని గమనించాలి — వారు రావణుని అస్త్రాలను కూడా నివారిస్తారు, ఇది ఇంతకుముందు ఎవరూ చేయలేదు. ‘ఏకం ఘోరం రాక్షసం శతసహస్రశః’ (ఒంటరి ఘోరరాక్షసుని లక్షలాదిగా) — ఒక్కనికి వ్యతిరేకంగా లక్షలమంది. మేఘాలచేత చుట్టుముట్టబడిన పర్వతపు ఉపమ రావణుని స్థైర్యాన్నీ యమయోధుల ఆధిక్యాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. కవచనాశమూ పుష్పకత్యాగమూ రావణుని సంకటానికి పరాకాష్ఠ. కానీ క్షణంలోనే అతడు స్పృహ పొంది మళ్ళీ సన్నద్ధుడవుతాడు — ఇది అతని దృఢస్వభావం. ‘కార్ముకీ బాణీ’ (ధనుస్సు ధరించినవాడు, బాణాలు ధరించినవాడు) అనే రెండు విశేషణాలు అతని పునఃసన్నద్ధతను సూచిస్తాయి.

అప్పుడు అతడు ధనుస్సుపై దివ్యమైన పాశుపతాస్త్రాన్ని సంధించి, ‘నిలువండి, నిలువండి’ అని వారితో అంటూ ఆ ధనుస్సును లాగాడు. ఇంద్రశత్రువైన అతడు యుద్ధంలో చెవి వరకు ధనుస్సును లాగి, త్రిపురాలపై శంకరుడు విడిచినట్లు, కోపంతో ఆ బాణాన్ని విడిచాడు. పాశుపతాస్త్రం శివుని అస్త్రం; కాబట్టి త్రిపురదహనపు ఉపమ పూర్తిగా సముచితమైనది. ఆ బాణపు రూపం, వేసవిలో వనాన్ని దహించబోతూ విజృంభించే దావాగ్నిలా, పొగతో జ్వాలలతో కూడిన మండలంలా ఉంది. జ్వాలామాలలతో కూడిన ఆ బాణం, మాంసభక్షకులైన జంతువులు వెంటబడగా, రణంలో విడువబడి పొదలనూ చెట్లనూ భస్మం చేస్తూ పరుగెత్తింది. మాంసభక్షక జంతువులు బాణాన్ని అనుసరిస్తున్నాయి — అది ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడ శవాలు ఉంటాయని తెలిసి. దాని తేజస్సుచేత దహించబడిన వైవస్వతుని సైన్యాలు ఆ రణంలో ఇంద్రధ్వజాల్లా కూలిపోయాయి. ఇంద్రధ్వజ ఉత్సవం ముగియగానే ధ్వజాన్ని పడవేసినట్లు వారు పడిపోయారు. అప్పుడు భయంకరపరాక్రముడైన ఆ రాక్షసుడు మంత్రులతో కలిసి భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా మహానాదం చేశాడు. సర్గ చివరలో రావణుని విజయం కనిపిస్తున్నట్లుంది, కానీ యముడు స్వయంగా ఇంకా రణానికి రాలేదు — ఆయన రాక తరువాతి సర్గలో. ఇలా కవి కథలో ఉత్కంఠను పెంచుతున్నాడు. సైన్యనాశం యముని క్రోధానికి కారణమవుతుంది. రావణుడు శివభక్తుడని ప్రసిద్ధి; అతనికి పాశుపతాస్త్రం లభించడం కూడా దానితో పొసగుతుంది. అస్త్రప్రభావం వనదహనంతో పోల్చబడింది — అది కేవలం శత్రువులనే కాక పొదలనూ చెట్లనూ కూడా దహిస్తుంది. ‘తిష్ఠ తిష్ఠ’ (నిలువండి, నిలువండి) అనే మాట యోధుని ఆహ్వానం; రావణుడు పారిపోతున్నవారిని కూడా అడ్డగిస్తాడు. యమసైన్యనాశంతో తరువాతి సర్గలో యముడు స్వయంగా రణానికి రావడానికి కారణం సిద్ధమైంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి