సర్గ
నారదోపదేశమూ రావణుని యమలోకగమనమూ
మేఘాల మధ్య నారదుని దర్శనం, మర్త్యలోకాన్ని క్లేశపెట్టడం మాని యముని జయించమనే ఉపదేశం, రావణుని ప్రతిజ్ఞ, దక్షిణదిశకు ప్రస్థానం, నారదుని కుతూహలమూ ఆలోచనా
అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — అప్పుడు భూమిపై మనుష్యులను భయపెడుతూ ఉన్న రాక్షసాధిపుడు దట్టమైన మేఘాల మధ్య మునిశ్రేష్ఠుడైన నారదుని కలిశాడు. నిశాచరుడైన దశగ్రీవుడు ఆయనకు నమస్కరించి, క్షేమం అడిగి, వచ్చిన కారణాన్ని కూడా అడిగాడు. రావణునికి కూడా ఋషుల పట్ల శిష్టాచారం తెలుసు — నారదుని ప్రభావం అంతటా మాన్యమైనది. అప్పుడు మేఘాలపై నిలిచిన, మహాతేజస్వీ అపారకాంతిమంతుడూ అయిన దేవర్షి నారదుడు పుష్పకంలో ఉన్న రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపతీ, సౌమ్యా, విశ్రవసుని కుమారా, ఆగు. సద్వంశంలో పుట్టినవాడా, నీ ఉజ్జ్వలమైన పరాక్రమాలకు ప్రీతుడనయ్యాను. విష్ణువు చేసిన దైత్యసంహారాలచేతా, గంధర్వులనూ ఉరగులనూ అణచివేయడాలచేతా నేను ఎలా సంతోషించానో, అలాగే నీవు చేసిన విధ్వంసాలచేత కూడా మిక్కిలి సంతోషించాను.’ నారదుని మాటలో గూఢమైన అభిప్రాయం ఉంది — ఆయన కలహప్రియుడని ప్రసిద్ధి; ఆయన ప్రశంస రావణుని అహంకారాన్ని పెంచి, తరువాత అతనిని కొత్త యుద్ధం వైపు ప్రేరేపించడానికే. విష్ణువు దైత్యవధతో రావణుని విజయాలను పోల్చడం కూడా వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — విష్ణువు ధర్మరక్షణ కోసం యుద్ధం చేస్తాడు, రావణుడు మాత్రం దర్పంతో. ‘సౌమ్యా’ అనే సంబోధన కూడా శాంతపరచడానికే — నారదుడు రావణుని క్రుద్ధుని చేయదలచుకోలేదు. నారదుడు మేఘాలపై, రావణుడు పుష్పకంలో — ఇద్దరి సంవాదమూ ఆకాశంలోనే జరుగుతుంది. ఈ దృశ్యం కథాగతిని సూచిస్తుంది — ఇకనుండి రావణుని విజయయాత్ర లోకపాలకుల లోకాలలో, భూమిపై కాదు. ముని ప్రశంస రావణుని చెవులకు మధురంగా ఉంది, కాబట్టి అతడు ఆయన ఉపదేశాన్ని వినడానికి సిద్ధమవుతాడు.
నారదుడు చెబుతున్నాడు — ‘కొంత చెబుతాను; వినదలచుకుంటే విను. నాయనా, నేను చెప్పే మాట వినడానికి మనస్సు నిలుపు. నాయనా, దేవతలచేత అవధ్యుడవైన నీవు ఈ లోకాన్ని ఎందుకు వధిస్తున్నావు? ఈ లోకం మృత్యువుకు వశమైనప్పుడే చచ్చినదే కదా. దేవతలు, దానవులు, దైత్యులు, యక్షులు, గంధర్వులు, రాక్షసుల చేత అవధ్యుడవైన నీవు మానవలోకాన్ని క్లేశపెట్టడం తగదు. ఎల్లప్పుడూ తనకు శ్రేయస్కరమైనదేదో తెలియక మూఢమై, గొప్ప వ్యసనాలతో చుట్టుముట్టబడి, వందలాది వార్ధక్యాలతో వ్యాధులతో కూడిన అటువంటి లోకాన్ని ఎవడు చంపుతాడు? ఎక్కడ చూసినా ఆ యా అనిష్టాలు వచ్చిపడుతూ నిరంతరం పీడించబడుతున్న మానవలోకంపై ఏ బుద్ధిమంతుడు యుద్ధంతో ఆసక్తి చూపుతాడు? దైవంచేత దెబ్బతిన్న, ఆకలి దప్పిక వార్ధక్యం మొదలైనవాటిచేత క్షీణిస్తున్న, విషాదశోకాలతో మూఢమైన లోకాన్ని నీవు నాశనం చేయకు. మహాబాహూ, రాక్షసేశ్వరా, ఒకసారి చూడు — ఈ మానవలోకం మూఢమైనది, ఇలా విచిత్రమైన స్వభావం గలది, దాని గతి ఎవరికీ తెలియదు. ఒకచోట ఆనందించే జనులు వాద్యాలతో నృత్యాలతో వినోదిస్తారు, మరొకచోట ఆర్తులైనవారు కన్నీటిధారలు కారే కన్నులతో ముఖాలతో ఏడుస్తారు. తల్లిదండ్రుల, పుత్రుల ప్రేమలచేతా భార్యాబంధువుల ఆకర్షణలచేతా మోహితులైన ఈ జనులు నశిస్తూ కూడా తమ క్లేశాన్ని గ్రహించరు. ఇలా మోహంచేతనే దెబ్బతిన్న లోకాన్ని క్లేశపెట్టి ఏమిటి లాభం? సౌమ్యా, నీవు మర్త్యలోకాన్ని జయించినట్లే, సందేహం లేదు.’ ఇక్కడ నారదుని ఉపదేశంలో సంసారపు దుఃఖస్వభావ వర్ణన ఉంది — వార్ధక్యం, వ్యాధి, ఆకలి, శోకం, మోహం మనుష్యులను నిరంతరం పీడిస్తాయి. సుఖదుఃఖాల మిశ్రణం కూడా చూపబడింది — ఒకచోట నృత్యం, మరొకచోట రోదనం. ప్రేమబంధాలే మనుష్యుని మోహానికి కారణం, దానివల్ల అతడు తన దుఃఖాన్ని కూడా తెలుసుకోడు. ఈ తర్కం నుండి నారదుడు నిర్ణయం చెబుతాడు — తనంతట తానే నశించేవాని వధలో శౌర్యం లేదు. ఈ ఉపదేశం కరుణాపూర్ణమైనట్లు కనిపిస్తుంది, కానీ దాని లక్ష్యం రావణుని మర్త్యలోకం నుండి దూరంగా యముని వైపు తీసుకువెళ్ళడం. నిజానికి నారదుడు మానవులను రక్షిస్తూనే రావణుని వినాశనానికి కూడా దారి తెరుస్తున్నాడు. ‘మా క్షపయస్వ’ (నాశనం చేయకు) అనేది స్పష్టమైన నిషేధం — ఇదే ఉపదేశానికి కేంద్రం. మర్త్యలోకం దుఃఖపూర్ణమైనది, కాబట్టి దానిని వధించడం పౌరుషం కాదు, దుర్బలుని పీడించడమే అని నారదుని తాత్పర్యం. నారదుని వాక్యాలలో వైరాగ్యస్వరం స్పష్టంగా ఉంది — సంసారం స్వప్నంలా అనిత్యం, అక్కడ యుద్ధంచేత కీర్తి లభించదు. ‘హత ఏవ హ్యయం లోకో యదా మృత్యువశం గతః’ (ఈ లోకం మృత్యువుకు వశమైనప్పుడే చచ్చినదే) అనే వాక్యం ఉపదేశమంతటికీ సూత్రం — మృత్యువుకు అధీనుడైనవాడు ముందే చచ్చినవాడితో సమానం. ఈ తర్కానికి సహజమైన నిర్ణయం — మృత్యువుకు స్వామి అయిన యముడే నిజమైన ప్రతిద్వంద్వి. ఇలా నారదుడు చతురతతో రావణుని దృష్టిని మనుష్యుల నుండి యముని వైపు మళ్ళిస్తాడు. ‘శ్రోష్యసే యది’ (వినదలచుకుంటే) అనే సందేహంతో కూడిన మాట, రావణుని స్వభావం తెలిసిన ముని జాగ్రత్తను చూపుతుంది.
నారదుడు ముగిస్తున్నాడు — ‘వీరందరూ తప్పకుండా యమసదనానికి వెళ్ళవలసినవారే. పౌలస్త్యా, శత్రుపురాలను జయించేవాడా, కాబట్టి యముని నిగ్రహించు; అతనిని జయిస్తే సర్వమూ జయించినట్లే, సందేహం లేదు.’ ఈ తర్కం కౌశలపూర్ణమైనది — ప్రాణులందరూ చివరకు యముని వశమవుతారు, కాబట్టి యముని జయించినవాడు అందరినీ జయించినవాడు. ఇలా చెప్పబడిన, తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న లంకేశ్వరుడు నారదునికి నమస్కరించి, నవ్వి అక్కడ ఇలా అన్నాడు — ‘దేవగంధర్వలోకాలలో విహరించేవాడా, యుద్ధప్రియుడా, మహర్షీ, నేను విజయం కోసం రసాతలానికి వెళ్ళడానికి సిద్ధమయ్యాను. ఆ తరువాత మూడు లోకాలనూ జయించి, నాగులనూ దేవతలనూ వశంలో ఉంచుకొని, అమృతం కోసం రసాలకు నిలయమైన సముద్రాన్ని మథిస్తాను.’ ‘సమరప్రియా’ (యుద్ధప్రియుడా) అనే సంబోధన నారదుని స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది — ఆయనకు యుద్ధాలు చూడడం ఇష్టం. రావణుని ప్రణాళిక గొప్పది — రసాతల విజయం, ముల్లోకాలను వశపరచుకోవడం, అమృతప్రాప్తి. అతని అమృతమథన కోరిక దేవతల అమృతప్రాప్తికి అనుకరణ, దానివల్ల అతడు కూడా అమరుడవ్వాలని. రావణుడు నారదుని మాటను పూర్తిగా స్వీకరించడు; తన ముందే నిశ్చయించుకున్న ప్రణాళికను చెబుతాడు. కానీ అతని ప్రణాళికలో కూడా యముని విజయం అంతర్భాగమే, ఎందుకంటే రసాతలానికి దారి యమపురం గుండానే వెళ్తుంది. అతని నవ్వు నారదుని ఉపదేశాన్ని తేలికగా భావిస్తున్నట్లుంది. ‘దేవగంధర్వవిహార’ అనే సంబోధనతో రావణుడు నారదుని సర్వత్ర సంచారాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఆయన దేవలోకాలలో కూడా స్వేచ్ఛగా విహరిస్తాడు. ఈ విశేషణాలు రావణుని కుటిలబుద్ధిని కూడా సూచిస్తాయి — అతడు మునికి ప్రియమైన మాటలు చెబుతున్నాడు.
అప్పుడు భగవానుడైన నారదర్షి దశగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఇప్పుడు నీవు ఇక్కడ నుండి మరొక దారిలో ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఎదిరింపరానివాడా, శత్రుసంహారకా, ఈ మిక్కిలి దుర్గమమైన మార్గం ప్రేతరాజైన యముని పురానికే వెళ్తుంది కదా.’ నారదుడు సూక్ష్మంగా సూచిస్తున్నాడు — రసాతలానికి దారి యమపురం గుండానే వెళ్తుంది. ఆ దశాననుడు శరత్కాలమేఘం వంటి నవ్వు నవ్వి ‘సరే, అయిపోయింది’ అని, ఈ మాట కూడా అన్నాడు — ‘బ్రహ్మర్షీ, కాబట్టి నేను వైవస్వతుని (యముని) వధించడానికి ఉద్యుక్తుడనై, సూర్యపుత్రుడైన రాజు యముడు ఉన్న ఆ దక్షిణదిక్కుకు వెళ్తున్నాను. భగవాన్, యుద్ధాన్ని కోరే నేను కోపంతో ప్రతిజ్ఞ చేశాను — నలుగురు లోకపాలకులనూ జయిస్తానని. ప్రభూ, కాబట్టి ఇక్కడ నుండి పితృరాజు పురానికి బయలుదేరుతున్నాను; ప్రాణులను క్లేశపెట్టే యముని మృత్యువుతో కలుపుతాను.’ ఇలా చెప్పి దశగ్రీవుడు ఆ మునికి నమస్కరించి మంత్రులతో కలిసి దక్షిణదిక్కులో ప్రవేశించి సాగిపోయాడు. రావణుని మాటలో విరోధాభాసం ఉంది — స్వయంగా ప్రాణులను క్లేశపెట్టేవాడు యముని ‘ప్రాణులను క్లేశపెట్టేవాడు’ అని నిందిస్తున్నాడు. ‘మృత్యువుతో కలుపుతాను’ అనే మాట విచిత్రమైనది — మృత్యువుకు స్వామినే మృత్యువుతో చంపాలనే కోరిక. శరత్కాలమేఘపు ఉపమ అతని నవ్వులోని తెల్లదనాన్నీ గాంభీర్యాన్నీ సూచిస్తుంది. ‘కృతమ్’ (సరే, అయిపోయింది) అనే ఒక్క పదంతో అతడు నారదుని సూచనను స్వీకరిస్తాడు, తన నిశ్చయాన్ని కూడా ప్రకటిస్తాడు. లోకపాలవిజయ ప్రతిజ్ఞ ముందు కుబేరవిజయంతో ప్రారంభమైంది, ఇప్పుడు యముడు రెండవ లక్ష్యం, తరువాత వరుణుడూ ఇంద్రుడూ. ‘యత్ర సూర్యాత్మజః నృపః’ (సూర్యపుత్రుడైన రాజు ఉన్నచోట) అనే పదంతో యముని రాజత్వం అంగీకరించబడింది; రావణుడు అతనిని ఒక రాజును జయించినట్లు జయించడానికి వెళ్తున్నాడు. యముని నగరం దక్షిణదిక్కులో ఉందనే పురాణప్రసిద్ధి ఇక్కడ అనుసరించబడింది. మంత్రులతో కలిసి ప్రయాణించడం అతని రాజోచిత వైభవాన్ని చూపుతుంది — అతడు ఒంటరిగా కాదు, సేనతో కలిసి వెళ్తాడు. తన ప్రతిజ్ఞ కోపంతో చేసినదని అతడే స్వయంగా అంగీకరించాడు — ‘క్రోధాత్ ప్రతిజ్ఞాతమ్’ (కోపంతో ప్రతిజ్ఞ చేశాను); కాబట్టి అతని కర్మలకు మూలం వివేకం కాదు, క్రోధం. ఇదే అతని పతనానికి కూడా కారణమవుతుంది.
రావణుడు వెళ్ళిపోగా మహాతేజస్వి అయిన నారదుడు క్షణకాలం ధ్యానంలో నిలిచి, పొగలేని అగ్నిలా ప్రకాశిస్తూ, ఆ విప్రశ్రేష్ఠుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఆయువు క్షీణించినప్పుడు ఎవనిచేత ఇంద్రునితో సహా ముల్లోకాలూ, చరాచరాలతో సహా, ధర్మబద్ధంగా క్లేశపెట్టబడుతున్నాయో, ఆ కాలుడు ఎలా జయించబడతాడు? ప్రాణులు ఇచ్చినదానికీ చేసినదానికీ సాక్షి అయినవాడు, రెండవ అగ్నివంటివాడు, ఏ మహాత్ముని ప్రభావంచేత లోకాలు స్పృహ పొంది చేష్టిస్తున్నాయో, ఎవని భయంతో పీడితులై ముల్లోకాలూ నిత్యం పారిపోతున్నాయో, ఆయన దగ్గరికి ఈ రాక్షసేంద్రుడు స్వయంగా ఎలా వెళ్తాడు? విధాతా ధాతా అయినవాడు, సుకృతానికీ దుష్కృతానికీ ఫలమిచ్చేవాడు, ముల్లోకాలనూ జయించినవాడు అయిన ఆయనను ఇతడు ఎలా జయిస్తాడు? మరే ఉపాయం చేసి ఇతడు దీనిని సాధిస్తాడు? నాకు కుతూహలం పుట్టింది; ఈ యముడికీ రాక్షసునికీ జరిగే సంఘర్షణను చూడడానికి నేనే స్వయంగా యమసదనానికి వెళ్తాను.’ నారదుని ఆలోచనలో యముని స్వరూపం వర్ణించబడింది — ఆయన కేవలం మృత్యుదేవుడు కాదు, ధర్మానికి నియంత, కర్మఫలదాత, అందరికీ సాక్షి. కాబట్టి ఆయనను జయించడం అసాధ్యమైనట్లే. అయినా నారదునికి ఫలితం తెలియదు, కాబట్టి కుతూహలం. ఈ సర్గ చివరలో కథకు కొత్త ప్రసంగం తెరవబడింది — తరువాతి సర్గలో యమలోకంలో యుద్ధం వర్ణించబడుతుంది. ‘విధూమః పావకః ఇవ’ (పొగలేని అగ్ని వలె) అనే ఉపమ నారదుని ధ్యాన నిర్మలత్వాన్ని చూపుతుంది. ముద్రణలో ‘కౌతూహలమ్’ అనే పదంతో పాటు ‘సముత్పన్నో’ అనే పుంలింగరూపం కనిపిస్తుంది, దానిని ముద్రించినట్లే ఉంచాము — నారదుడే స్వయంగా కుతూహలంతో కూడినవాడయ్యాడు అనే అర్థం కూడా సాధ్యమే. నారదుని ప్రశ్నలు మూడు — కాలుడు ఎలా జయించబడతాడు, రాక్షసుడు స్వయంగా ఆయన దగ్గరికి ఎలా వెళ్తాడు, ఏ ఉపాయంతో ఆయనను జయిస్తాడు. ఈ ప్రశ్నలు పాఠకుని మనస్సులో కూడా కుతూహలాన్ని కలిగిస్తాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥