సర్గ
అనరణ్యుని వధయూ రావణునికి శాపప్రాప్తియూ
రావణుడు రాజులను ఓడించడం, అయోధ్యలో అనరణ్యునితో ద్వంద్వయుద్ధం, సేనానాశం, అరచేతి దెబ్బతో అనరణ్యుని పతనం, ఇక్ష్వాకువంశంలో రాముడు పుడతాడనే శాపం
అగస్త్యుడు కొనసాగిస్తున్నాడు — మరుత్తుని జయించి ఆ రాక్షసాధిపుడైన దశాననుడు యుద్ధకాంక్షతో రాజుల నగరాలకు వెళ్ళాడు. మహేంద్రునితో వరుణునితో సమానులైన రాజేంద్రులను సమీపించి ఆ రాక్షసేంద్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాకు యుద్ధం ఇవ్వండి; లేదా ‘ఓడిపోయాము’ అని చెప్పండి — ఇదే నా దృఢనిశ్చయం. మరోవిధంగా చేసేవారికి విముక్తి లభించదు.’ అప్పుడు భయరహితులూ ప్రాజ్ఞులూ ధర్మనిశ్చయులూ మహాబలవంతులూ అయిన రాజులు ఒకరితో ఒకరు ఆలోచించుకొని, శత్రువు వరబలాన్ని తెలుసుకొని ‘ఓడిపోయాము’ అని చెప్పారు. దుష్యంతుడు, సురథుడు, గాధి, గయుడు, రాజు పురూరవుడు — ఈ రాజులందరూ, నాయనా, ‘ఓడిపోయాము’ అని చెప్పారు. ఇక్కడ కవి రాజుల వివేకాన్ని ప్రశంసిస్తున్నాడు — వారు పిరికివారు కారు, ప్రాజ్ఞులు; బ్రహ్మవరంచేత రక్షించబడిన శత్రువును యుద్ధంలో జయించడం అసాధ్యమని తెలుసుకొని వ్యర్థంగా ప్రజల నాశనాన్ని కోరరు. ‘ధర్మనిశ్చయాః’ (ధర్మనిశ్చయులు) అనే విశేషణంతో వారి నిర్ణయం కూడా ధర్మానుసారమైనదని సూచించబడింది. ప్రసిద్ధ రాజవంశాల పేర్లు తీసుకోవడం ద్వారా రావణుని ప్రభావవిస్తారం చూపబడింది — పౌరవవంశం (దుష్యంతుడు, పురూరవుడు), కాన్యకుబ్జం (గాధి), ఇతరులు. వీరికి విరుద్ధంగా ముందు ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన అనరణ్యుడు యుద్ధాన్నే ఎంచుకుంటాడు. ఆ తరువాత ఆ రాక్షసాధిపుడు రావణుడు అయోధ్యను చేరాడు. రావణుని నియమం రెండు విధాలు — యుద్ధమో పరాజయఘోషణో; మూడవ మార్గం లేదు. రాజుల మంత్రాంగాన్ని కూడా గమనించాలి — వారు ఒంటరిగా నిర్ణయించరు, ఒకరితో ఒకరు చర్చించుకొని నిర్ణయిస్తారు. ఇది రాజనీతి లక్షణం. వారి పరాజయ అంగీకారం సిగ్గుచేటు కాదు, ఎందుకంటే అది ప్రజల రక్షణ కోసం. రావణుడు కూడా వారిని హింసించడు, ఎందుకంటే అతని ఉద్దేశం కేవలం తన శ్రేష్ఠత్వాన్ని అంగీకరింపజేయడమే.
ఇంద్రునిచేత అమరావతి రక్షించబడినట్లు ఆ అయోధ్య అనరణ్యునిచేత సురక్షితంగా రక్షించబడుతోంది. బలంలో పురందరునితో సమానుడైన, పురుషశ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజును సమీపించి రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధం ఇవ్వు; లేదా ‘ఓడిపోయాను’ అని చెప్పు — ఇది నా శాసనం.’ పాపాత్ముడైన అతని మాట విని అయోధ్యాధిపతి అనరణ్యుడు మిక్కిలి క్రుద్ధుడై రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపతీ, నీకు ద్వంద్వయుద్ధం ఇస్తున్నాను. వెంటనే సన్నద్ధుడవై నిలువు; నేనూ అలాగే సిద్ధమవుతున్నాను.’ ఇక్కడ ఇక్ష్వాకువంశపు క్షాత్రతేజం వెల్లడైంది — ఇతర రాజులు వరం గురించి తెలిసి తలవంచారు, కానీ అనరణ్యుడు అవమానాన్ని సహించడు. ‘శాసనమ్’ అనే రావణుని పదం అతని దర్పాన్ని సూచిస్తుంది; అతడు స్వతంత్రుడైన రాజుకు కూడా ఆజ్ఞాపిస్తున్నాడు. అమరావతితో అయోధ్యను పోల్చడం రాముని నగర గౌరవాన్ని పెంచుతుంది — ఇది మనుష్యులకు స్వర్గపురి వంటిది. అనరణ్యుని సమాధానం క్లుప్తమైనదీ వీరోచితమైనదీ — అతడు వాదించడు, భయాన్నీ చూపడు, కేవలం యుద్ధాహ్వానాన్ని స్వీకరిస్తాడు. అనరణ్యుడు అయోధ్యాధిపతి, రాముని పూర్వీకుడు — కాబట్టి ఈ ప్రసంగానికి రామునికి సంబంధించి విశేష ప్రాముఖ్యం ఉంది.
అప్పుడు రావణుని వృత్తాంతాన్ని ముందే విన్న రాజు సిద్ధం చేసిన మహాసైన్యం రాక్షసవధకు ఉద్యుక్తమై నగరం నుండి బయలుదేరింది. పదివేల ఏనుగులు, లక్ష గుర్రాలు, అనేక వేల రథాలు, లెక్కలేనంతమంది కాల్బలం — నరోత్తమా, కాల్బలంతో రథాలతో కూడిన ఆ సేన భూమిని కప్పివేస్తూ రణానికి బయలుదేరింది. యుద్ధవిశారదా రామా, అప్పుడు అనరణ్యమహారాజుకూ రాక్షసేంద్రునికీ అద్భుతమైన మహాయుద్ధం ప్రారంభమైంది. కానీ ఆ భూపతి సైన్యం రావణుని సైన్యాన్ని ఎదుర్కొని, అప్పుడు అగ్నిలో వేసిన హవిస్సులా పూర్తిగా నశించిపోయింది. ఆ సైన్యం చాలాకాలం పోరాడి, ఉత్తమ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించినా, జ్వలిస్తున్న ఆ రావణుని ఎదుర్కొని అగ్నిలోకి మిడతలు గుంపులుగా దూకినట్లు త్వరలోనే కొద్దిమందే మిగిలింది. మహాసముద్రాన్ని చేరి వందలాది అడవి నదులు అందులో లీనమైపోయినట్లు, తన మహాసైన్యం నశించిపోవడం ఆ నరేంద్రుడు చూశాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమలు క్రమంగా సేనానాశాన్ని చూపుతాయి — అగ్నిలో హవిస్సు, దీపంలో మిడతలు, సముద్రంలో నదులు. ప్రతి ఉపమా అనివార్యమైన విలయాన్ని సూచిస్తుంది — అందులో సేన దోషం లేదు, రావణుని వరబలపు ప్రాబల్యమే. సేన పరాక్రమం కూడా ప్రశంసించబడింది — ‘కృత్వా విక్రమముత్తమమ్’ (ఉత్తమ పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించి) అని. సేన సంఖ్యావర్ణన కూడా ఇక్ష్వాకురాజ్య సమృద్ధిని చూపుతుంది. మిడతల ఉపమను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — మిడతలు తమంతట తామే అగ్నిలోకి దూకుతాయి, అలాగే సైనికులు కూడా మరణం తెలిసినా రణం నుండి వెనుదిరగలేదు. ‘అథ పూర్వం శ్రుతార్థేన’ (ముందే విషయం విన్న) అనే పదంతో రాజు దూరదృష్టి సూచించబడింది — అతడు రావణుని రాకను ముందే విని సేనను సిద్ధం చేశాడు. అతడు అప్రమత్తంగా పట్టుబడలేదు. అయినా వరబలం ఎదుట సన్నాహం కూడా నిష్ఫలమైంది. ఇక్కడ కవి విధి ప్రాబల్యాన్ని చూపుతున్నాడు — మనుష్యుని ప్రయత్నం ఎంతదైనా కాలవిధానాన్ని అతిక్రమించదు. ఇదే భావం ముందు అనరణ్యుని మాటలో స్పష్టంగా వెల్లడవుతుంది.
అప్పుడు క్రోధంతో ఉద్రేకించిన నరేంద్రుడు స్వయంగా ఇంద్రధనుస్సు వంటి ధనుస్సును టంకారం చేస్తూ ఆ రావణుని సమీపించాడు. అనరణ్యునిచేత కొట్టబడిన మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, ప్రహస్తుడు అనే మంత్రులు భగ్నులై లేళ్ళలా పారిపోయారు. ఇది రాజు శౌర్యం — రావణుని ప్రసిద్ధ మంత్రులు కూడా అతని ఎదుట నిలువలేకపోయారు. అప్పుడు ఇక్ష్వాకువంశానందనుడైన ఆ రాజు ఆ రాక్షసరాజు తలపై ఎనిమిది వందల బాణాలను కురిపించాడు. కానీ మేఘాల నుండి కురిసే జలధారలు పర్వతశిఖరానికి ఏమీ చేయనట్లు, ఆ బాణాలు పడుతూ అతనికి ఎక్కడా గాయం చేయలేదు. ఇక్కడ వరప్రభావం స్పష్టమవుతుంది — మనుష్యుని ఆయుధాలు అతనిని బాధించవు; అతడు మనుష్యులను గడ్డిపోచల్లా భావించి వారి నుండి అవధ్యత్వం కోరకపోయినా, అతని దేహం దృఢమైనదే. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన రాక్షసరాజు అరచేతితో తలపై కొట్టగా ఆ రాజు రథం నుండి పడిపోయాడు. అడవిలో పిడుగుపాటుకు కాలిపోయిన సాలవృక్షం కూలినట్లు ఆ రాజు విహ్వలుడై వణుకుతూ నేలపై పడిపోయాడు. ఒక్క అరచేతి దెబ్బతోనే రాజు పతనం — దీనిచేత రావణుని అతిమానుషబలం చూపబడింది; అతడు ఆయుధాన్ని కూడా చేపట్టడు. సాలవృక్షపు ఉపమ రాజు ఔన్నత్యాన్నీ స్థైర్యాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది — పడిపోయినా అతడు మహాత్ముడే. అనరణ్యుని ఒంటరి యుద్ధం అతని వీరత్వాన్ని చూపుతుంది — సేన నశించినా అతడు పారిపోడు. ఒక్కని తలపైనే ఎనిమిది వందల బాణాలు — ఇది అతని ధనుర్విద్యకు ప్రశంస. పర్వతపు ఉపమ రావణుని అచలత్వాన్ని సూచిస్తుంది; వర్షం పర్వతాన్ని కదిలించదు, కేవలం దాని ఉపరితలంపై ప్రవహిస్తుంది.
రావణుడు నవ్వి ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన ఆ భూపతితో ఇలా అన్నాడు — ‘నాతో యుద్ధం చేసి ఇప్పుడు నీవు ఏ ఫలం పొందావు? నరాధిపా, ముల్లోకాలలో నాకు ద్వంద్వయుద్ధం ఇవ్వగలవాడెవడూ లేడు. నీవు భోగాలలో మునిగి నా బలం గురించి వినలేదని అనుకుంటాను.’ ఇలా మాట్లాడుతున్న అతని మాట విని, ప్రాణాలు క్షీణిస్తున్న ఆ రాజు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇక్కడ ఏమి చేయగలం? కాలం అతిక్రమింపరానిది కదా. రాక్షసా, ఆత్మప్రశంస చేసుకునే నీచేత నేను జయించబడలేదు; కాలం చేతనే నేను ఈ ఆపదను పొందాను, నీవు మాత్రం నా పతనానికి నిమిత్తమాత్రుడవు. ప్రాణాలు క్షీణిస్తున్న ఈ సమయంలో నేనేమి చేయగలను? రాక్షసా, నేను వెనుదిరగలేదు, యుద్ధం చేస్తూనే నీచేత చంపబడ్డాను.’ అనరణ్యుని మాటలో గంభీరమైన తత్త్వం ఉంది — అందరి నాశనానికీ కారణం కాలమే; జయించినవాడు కేవలం నిమిత్తం. దీనిచేత రావణుని దర్పం ఖండించబడింది — అతడు తనను విజేతగా భావిస్తాడు, కానీ రాజు దృష్టిలో అతడు కాలానికి సాధనమాత్రుడు. ‘విముఖీ న’ (వెనుదిరగలేదు) అనే మాటతో క్షత్రియుని గౌరవం వ్యక్తమవుతుంది — రణంలో వెనుదిరగకుండా మరణించడం స్వర్గాన్నిస్తుంది. ఇదే భావం గీతలో కూడా కనిపిస్తుంది — ‘నిమిత్తమాత్రం భవ’ (నిమిత్తమాత్రుడవై ఉండు) అని. మరణించబోతున్నా రాజు మాట ధైర్యంతో నిండి ఉంది; అతడు దీనునిలా యాచించడు, సత్యాన్ని చెబుతాడు. రావణుని ప్రశ్నకు అతడు సమాధానం ఇవ్వలేదు, ఆ ప్రశ్నకు ఆధారాన్నే నిరాకరించాడు.
రాజు మళ్ళీ చెబుతున్నాడు — ‘రాక్షసా, ఇక్ష్వాకులను తిరస్కరించడం ద్వారా నీవు ఇక్ష్వాకులను అవమానించావు, కాబట్టి ఒక మాట చెబుతాను. నేను దానం చేసి ఉంటే, హోమం చేసి ఉంటే, నా తపస్సు సుకృతమైతే, నేను ప్రజలను చక్కగా రక్షించి ఉంటే, నా మాట సత్యమగుగాక. మహాత్ములైన ఇక్ష్వాకుల ఈ వంశంలోనే దశరథుని కుమారుడు రాముడు అనేవాడు పుడతాడు; అతడు నీ ప్రాణాలను హరిస్తాడు.’ ఆ శాపం పలకగానే మేఘగర్జన వంటి ఉచ్చస్వరంతో దేవదుందుభి మ్రోగింది, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. రాజేంద్రా, ఆ తరువాత ఆ రాజు స్వర్గలోకానికి వెళ్ళాడు; ఆ రాజు స్వర్గస్థుడు కాగానే ఆ రాక్షసుడు అక్కడి నుండి తొలగిపోయాడు. ఇక్కడ సత్యక్రియ రూపం కనిపిస్తుంది — రాజు తన దాన, హోమ, తపస్సు, ప్రజాపాలనల పుణ్యాన్ని సాక్షిగా ఆహ్వానిస్తున్నాడు. వేదవతి శాపం వలెనే ఈ శాపానికి కూడా లక్ష్యం రాముడే — రెండు శాపాలు రావణవధకు కారణాలవుతాయి. ఇలా రామకథకు పూర్వసూచన మళ్ళీ దృఢమైంది. దేవతల దుందుభినాదమూ పుష్పవృష్టీ శాపపు అంగీకారాన్ని సూచిస్తాయి. తన వంశపు భావివీరుని చూచినట్లుగా రాజు ప్రశాంతంగా స్వర్గానికి వెళ్తాడు — అతని పరాజయం కూడా వంశపు భావివిజయానికి బీజం. 29వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — సత్యక్రియ మూడు అంశాలు అందులో సంగ్రహించబడ్డాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥