సర్గ
మరుత్తుని పరాజయమూ దేవతలు పక్షులకు వరాలివ్వడమూ
ఉశీరబీజంలో మరుత్తుని యజ్ఞం, దేవతలు తిర్యగ్యోనులలో ప్రవేశించడం, రావణుని యుద్ధయాచన, సంవర్తుని నివారణ, రావణుని జయఘోష, నెమలికీ కాకికీ హంసకూ తొండకూ వరదానం
వేదవతి అగ్నిలో ప్రవేశించిన తరువాత రావణుడు పుష్పకవిమానాన్ని ఎక్కి మళ్ళీ భూమండలమంతా సంచరించాడు. పూర్వసర్గలోని సంఘటన అతని మనస్సులో ఏమాత్రం పశ్చాత్తాపాన్ని కలిగించలేదు; అతడు దిగ్విజయాన్నే కొనసాగిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత ఉశీరబీజం అనే దేశాన్ని చేరి, దేవతలతో కలిసి యజ్ఞం చేస్తున్న మరుత్తుడనే రాజును చూశాడు. అక్కడ బృహస్పతికి సాక్షాత్తు సోదరుడైన సంవర్తుడు అనే ధర్మజ్ఞుడైన బ్రహ్మర్షి, సమస్త దేవగణాలతో కూడి, అతనిచేత యజ్ఞం చేయిస్తున్నాడు. వరబలంతో జయింపరానివాడైన ఆ రాక్షసుని చూచి, అతనిచేత అవమానం జరుగుతుందేమోనని భయపడిన దేవతలు తిర్యగ్యోనులలో (పశుపక్ష్యాదుల రూపాలలో) ప్రవేశించారు. ఇంద్రుడు నెమలి అయ్యాడు, ధర్మరాజు (యముడు) కాకి అయ్యాడు, ధనాధ్యక్షుడైన కుబేరుడు తొండ అయ్యాడు, వరుణుడు హంస అయ్యాడు. ఇక్కడ దేవతల భయం విచిత్రమైనది — లోకపాలకులైనా బ్రహ్మవరం వల్ల రావణుని జయించలేరు, కాబట్టి పక్షిరూపాలలో దాగి ఉంటారు. ఈ ప్రసంగం ముందు వరదానానికి ఆధారమవుతుంది, ఎందుకంటే దేవతల రక్షణలో సహాయపడిన ప్రాణులు వారిచేత అనుగ్రహించబడతాయి. మరుత్తుడు ప్రసిద్ధుడైన యజ్ఞకర్త అయిన రాజు, అతని యజ్ఞానికి దేవతలు స్వయంగా వచ్చేవారు. సంవర్తుడు బృహస్పతి తమ్ముడు; అతడే అతని ఋత్విక్కు. ఇలా యజ్ఞవైభవాన్ని చూపి కవి రావణుని రాకచేత దానికి కలిగే విఘ్నాన్ని సూచిస్తున్నాడు. దేవతల రూపాంతరం పలాయనం వంటిదే — వారు యజ్ఞాన్ని విడిచిపెట్టరు, అదృశ్యులై అక్కడే ఉంటారు.
శత్రుసంహారకా రామా, ఇతర దేవతలు కూడా ఇలా వెళ్ళిపోగా, రావణుడు అపవిత్రమైన కుక్కలా యజ్ఞంలో ప్రవేశించాడు. కవి ఇక్కడ తీవ్రమైన ఉపమను ప్రయోగిస్తున్నాడు — కుక్క యజ్ఞభూమిని అపవిత్రం చేసినట్లే రావణుని ప్రవేశం యజ్ఞపు పవిత్రతను భంగపరుస్తుంది. ఆ రాక్షసాధిపుడు రాజును సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధం ఇవ్వు, లేదా ‘ఓడిపోయాను’ అని చెప్పు.’ ఇదే అంతటా అతని నియమం — యుద్ధమో పరాజయ అంగీకారమో. అప్పుడు మరుత్తమహారాజు అతనిని ‘మీరెవరు?’ అని అడిగాడు. రావణుడు ఎగతాళిగా నవ్వి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నీ కుతూహలరాహిత్యానికి నీపై ప్రీతుడనయ్యాను, ధనదుని తమ్ముడనైన రావణుడనైన నన్ను నీవు గుర్తించడం లేదు. ముల్లోకాలలో నా బలం తెలియనివాడు మరొకడెవడున్నాడు? సోదరుని జయించి ఈ విమానాన్ని తెచ్చినవాడను నేను.’ అతని వ్యంగ్యం స్పష్టమైనది — ‘ప్రీతోఽస్మి’ (ప్రీతుడనయ్యాను) అనే మాట నిజానికి కోపానికి ముసుగు. తన ఖ్యాతి అంతటా వ్యాపించిందని అతని దృఢవిశ్వాసం, కాబట్టి తనను ఎరుగకపోవడాన్ని కూడా అతడు అవమానంగా భావిస్తాడు. రావణుని ఆత్మస్తుతిని గమనించాలి — తన సోదరుని పరాజయాన్నే అతడు తన కీర్తికి ప్రమాణంగా భావిస్తాడు. పుష్పకవిమానం అతని విజయచిహ్నం. దీనిచేత అతనిలో ధర్మబుద్ధి లేకపోవడం కూడా వ్యక్తమవుతుంది.
అప్పుడు ఆ మరుత్తమహారాజు రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు నిజంగా ధన్యుడవు, పెద్దన్నను రణంలో జయించావు! నీ వంటి ప్రశంసనీయుడు ముల్లోకాలలో లేడు. పూర్వం ఏ ధర్మం ఆచరించి నీవు వరం పొందావు? నీవు స్వయంగా చెప్పుకుంటున్నటువంటిది నేను ఇంతకుముందెన్నడూ వినలేదు. దుర్మతీ, ఇప్పుడు నిలువు; నా నుండి ప్రాణాలతో తిరిగిపోవు. ఈరోజు వాడి బాణాలతో నిన్ను యమలోకానికి పంపుతాను.’ మరుత్తుని మాటలో తీక్ష్ణమైన పరిహాసం ఉంది — పెద్దన్నను ఓడించడం ప్రశంసనీయం కాదు, సిగ్గుచేటు అని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ఆ తరువాత ఆ నరాధిపుడు ధనుస్సునూ బాణాలనూ తీసుకొని కోపంతో యుద్ధానికి బయలుదేరాడు; కానీ సంవర్తుడు అతని దారికి అడ్డుగా నిలిచాడు. ఆ మహర్షి ప్రేమతో మరుత్తునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా మాట వినదలచుకుంటే, యుద్ధం నీకు తగదు. ఈ మాహేశ్వర సత్రయాగం అసంపూర్ణంగా మిగిలితే వంశాన్నే దహిస్తుంది. దీక్షలో ఉన్నవానికి యుద్ధమెక్కడ? దీక్షితునికి కోపమెక్కడ? జయం విషయంలో ఎప్పుడూ సందేహమే, ఈ రాక్షసుడు మిక్కిలి జయింపరానివాడు.’ గురువు మాటకు ఆ భూపతి మరుత్తుడు వెనుదిరిగాడు, బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును విడిచిపెట్టి స్వస్థచిత్తుడై యజ్ఞాభిముఖుడయ్యాడు. ఇక్కడ ధర్మపు సూక్ష్మత చూపబడింది — యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నవానికి కోపమూ యుద్ధమూ నిషిద్ధం; యజమానుని ప్రథమకర్తవ్యం యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేయడం, స్వాభిమానాన్ని కాపాడుకోవడం కాదు. మరుత్తుడు శూరుడైనా గురువు మాటను మన్నిస్తాడు; అతడు వెనుదిరగడం భయంతో కాదు, ధర్మంతో. సంవర్తుడు వ్యావహారికమైన కారణం కూడా చెబుతాడు — యుద్ధంలో జయం అనిశ్చితం, వరం పొందిన రాక్షసుడు జయింపరానివాడు. సంవర్తుని మాటలో మూడు హేతువులున్నాయి — మొదటిది యజ్ఞరక్షణ, రెండవది దీక్షాధర్మం, మూడవది యుద్ధపు అనిశ్చితత్వం. ఈ క్రమం ఋషి వివేకాన్ని చూపుతుంది — అతడు ధర్మాన్ని మొదట, వ్యవహారాన్ని తరువాత చెబుతాడు. మరుత్తుని ఆజ్ఞాపాలనం శిష్యునికి ఆదర్శం. రావణుడు మాత్రం ఈ వెనుదిరగడాన్ని పరాజయంగా భావిస్తాడు — ఇది అతని దృష్టి సంకుచితత్వాన్ని కూడా చూపుతుంది. ‘మాహేశ్వరం సత్రమ్’ (మాహేశ్వర సత్రయాగం) అనే పదంచేత యజ్ఞదేవత శివుడని తెలుస్తుంది; దాని భంగం గొప్ప అనర్థం.
అప్పుడు అతడు ఓడిపోయాడని భావించి శుకుడు ‘రావణుడు జయిస్తున్నాడు’ అని బిగ్గరగా ఘోషించాడు, ఆనందంతో నాదం చేశాడు. నిజానికి యుద్ధం జరగలేదు, అయినా వెనుదిరగడాన్నే పరాజయంగా భావించి రాక్షసులు జయఘోష చేస్తున్నారు. రావణుడు అక్కడ యజ్ఞానికి వచ్చి అక్కడే ఉన్న మహర్షులను భక్షించి, వారి రక్తంతో తృప్తుడై మళ్ళీ భూమిపై బయలుదేరాడు. ఇది అతని క్రౌర్యానికి పరాకాష్ఠ — యజ్ఞానికి వచ్చిన నిరపరాధులైన ఋషులు కూడా అతనికి ఆహారమయ్యారు. రావణుడు వెళ్ళిపోగానే ఇంద్రుడితో కూడిన స్వర్గవాసులైన దేవతలు తమ స్వరూపాలను తిరిగి పొంది ఆ ప్రాణులతో ఇలా అన్నారు. భయపు కాలం ముగిసింది, ఇప్పుడు కృతజ్ఞతా కాలం. శుకుని ఘోషణ రావణుని సేవకుల భజనపరత్వాన్ని సూచిస్తుంది. మహర్షి భక్షణ అతని రాక్షసస్వభావానికి జ్ఞాపిక — దిగ్విజయం కేవలం రాజనీతి కాదు, హింస కూడా.
మొదట ఇంద్రుడు ఆనందంతో నీలిపింఛం గల నెమలితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, నీపై ప్రీతుడనయ్యాను; నీకు పాము వల్ల భయం ఉండదు. నాకున్న ఈ వేయి కన్నులు నీ పింఛంలో ఉంటాయి. నేను వర్షించేటప్పుడు నీవు ప్రీతికి చిహ్నమైన ఆనందాన్ని పొందుతావు.’ ఇలా దేవేశ్వరుడైన ఇంద్రుడు నెమలికి వరం ఇచ్చాడు. నరాధిపా, పూర్వం నెమళ్ళ పింఛాలు నీలంగానే ఉండేవి; దేవాధిపుని నుండి వరం పొంది నెమళ్ళన్నీ అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయాయి. ఇక్కడ లోకప్రసిద్ధమైన విషయాలకు కారణకథ ఇవ్వబడింది — నెమలి ఈకలలోని చంద్రకాలు (కన్నుల వంటి గుర్తులు) ఇంద్రుని వేయి కన్నులకు అనుకరణ, వర్షాకాలంలో దాని నాట్యం ఇంద్రుని ప్రీతికి చిహ్నం, పాములను తినడం అతని వరపు ఫలం. 24వ శ్లోకం ఈ ముద్రణలో ఒక్క అర్ధభాగంతోనే కూర్చబడింది. ఇంద్రుడు మేఘాలకు స్వామి, కాబట్టి అతని వరం వర్షంతో ముడిపడి ఉంది. ‘ధర్మజ్ఞా’ అని పక్షిని సంబోధించడం విచిత్రమైనది — నెమలి దేవుని రక్షణలో సహాయపడింది, కాబట్టి గౌరవంతో ధర్మజ్ఞా అని పిలువబడింది. నెమలి నీలవర్ణం ముందే ఉండేది, చంద్రకాలు మాత్రం వరం వల్ల వచ్చాయి.
రామా, అప్పుడు ధర్మరాజు ప్రాగ్వంశంపై కూర్చున్న కాకితో ఇలా అన్నాడు — ‘పక్షీ, నీపై మిక్కిలి ప్రీతుడనయ్యాను; ప్రీతుడనైన నా మాట విను. ఇతర ప్రాణులను నేను రకరకాల రోగాలతో పీడించేటట్లు, ఆ రోగాలు నీపై ప్రభావం చూపవు, నేను ప్రీతుడనైనందువల్ల ఇందులో సందేహం లేదు. పక్షీ, నా వరం వల్ల నీకు మృత్యుభయం లేదు; మనుష్యులు నిన్ను చంపనంతవరకు నీవు జీవిస్తావు. నా రాజ్యంలో (యమలోకంలో) ఉండి ఆకలితో బాధపడే మనుష్యులు, నీవు భుజించినప్పుడు బంధువులతో సహా మిక్కిలి తృప్తులవుతారు.’ ప్రాగ్వంశం అంటే యజ్ఞశాల పూర్వభాగం అని ముద్రణలోని అధోజ్ఞాపికలో స్పష్టం చేయబడింది. ఇక్కడ శ్రాద్ధంలో కాకికి బలి పెట్టే ఆచారానికి మూలం చూపబడింది — పితృలోకంలో ఉన్న పితరులు కాకి భోజనంతో తృప్తి చెందుతారని. కాకి దీర్ఘాయుష్షు కూడా లోకంలో ప్రసిద్ధమైనది. యముడు రోగాలకూ మృత్యువుకూ స్వామి, కాబట్టి అతని వరం కూడా వాటికి సంబంధించినదే. కాకి భోజనంతో పితరుల తృప్తి అనే విశ్వాసం ఈనాటికీ లోకంలో ప్రచారంలో ఉంది.
వరుణుడు గంగాజలంలో విహరించే హంసతో ఇలా అన్నాడు — ‘పక్షిరాజా, ప్రీతితో కూడిన నా మాట విను. నీ వర్ణం మనోహరమైనదీ సౌమ్యమైనదీ, చంద్రబింబం వంటిదీ, స్వచ్ఛమైన నురుగు వంటి కాంతిగలదీ, ఉజ్జ్వలమైనదీ అవుతుంది. నా శరీరమైన జలాన్ని చేరి నీవు ఎల్లప్పుడూ కాంతిమంతంగా ఉంటావు, సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందుతావు — ఇదే నా ప్రీతికి చిహ్నం.’ రామా, పూర్వం హంసల వర్ణం పూర్తిగా తెల్లగా ఉండేది కాదు; వాటి రెక్కలు నీలపు కొనలతో కూడి ఉండేవి, వాటి వక్షస్థలాలు లేతగడ్డి కొనల్లా నిర్మలంగా ఉండేవి. ఆ తరువాత వైశ్రవణుడు పర్వతంపై ఉన్న తొండతో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రీతుడనై నీకు బంగారు వర్ణాన్ని ఇస్తున్నాను. నీ తల ఎల్లప్పుడూ ద్రవ్యంతో కూడి, అక్షయంగా ఉంటుంది; నా ప్రీతివల్ల ఈ కాంచనవర్ణం నీకు కలుగుతుంది.’ కుబేరుడు ధనాధ్యక్షుడు, కాబట్టి అతని వరం కూడా బంగారు రూపంలోనే ఉంది — ఈ సంగతిని గమనించాలి. ఇలా ఆ యజ్ఞోత్సవం ముగియగా ఆ దేవతలు వాటికి వరాలిచ్చి రాజుతో పాటు మళ్ళీ తమ భవనాలకు వెళ్ళారు. ఇలా ప్రతి దేవుడూ తన స్వభావానికి తగిన వరం ఇస్తాడు — మేఘస్వామి అయిన ఇంద్రుడు నెమలికి వర్షప్రీతిని, మృత్యుస్వామి అయిన యముడు కాకికి మృత్యుభయరాహిత్యాన్ని, జలస్వామి అయిన వరుణుడు హంసకు జలాశ్రితమైన కాంతిని, ధనస్వామి అయిన కుబేరుడు తొండకు బంగారు వర్ణాన్ని. సర్గ చివరలో మరుత్తుని యజ్ఞం కూడా ముగిసిందని సూచించబడింది — రావణుని ఉపద్రవం యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయలేకపోయింది. హంస తెల్లని వర్ణం వరుణుని వరం వల్ల — ఈ కథ కూడా లోకప్రసిద్ధమైన విషయానికి కారణాన్ని కల్పిస్తుంది. తొండ తలపై బంగారువర్ణం ఈనాటికీ కనిపిస్తుందని లోకంలో ప్రసిద్ధి. నాలుగు ప్రాణులకు వరదానంతో సర్గ ఉత్తరార్ధం చిన్నకథల రూపం దాల్చింది, పూర్వార్ధపు ఉగ్రతకు భిన్నంగా ప్రశాంతంగా ఉంది. రావణుని రాక భయాన్ని కలిగిస్తుంది, అతని పోక మాత్రం అనుగ్రహానికి అవకాశమిస్తుంది — ఈ వైరుధ్యం సర్గరచనకు సౌందర్యం. ‘సద్రవ్యం శిరః’ (ద్రవ్యంతో కూడిన తల) అనే మాట తొండ తలపై మణి వంటి ఏదో ద్రవ్యం ఉంటుందనే లోకవిశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥