సర్గ
వేదవతి శాపమూ అగ్నిప్రవేశమూ సీతారూపంలో పునర్జన్మమూ
హిమవత్పర్వత వనంలో తపస్విని వేదవతి దర్శనం, ఆమె వృత్తాంతం, రావణుని దౌర్జన్యం, శాపమూ అగ్నిప్రవేశమూ, పద్మంలో పునర్జన్మ, సీతారూపంలో జనకవంశంలో ఆవిర్భావం
అగస్త్యుడు కథను మళ్ళీ ప్రారంభిస్తున్నాడు — ‘రాజా, ఆ తరువాత మహాబాహువైన రావణుడు భూతలంపై సంచరిస్తూ హిమవత్పర్వతపు వనాన్ని చేరి అందులో తిరిగాడు.’ అక్కడ అతడు కృష్ణాజినాన్నీ జటలనూ ధరించి, ఋషుల విధానంలో తపస్సులో నిమగ్నమై, దేవతలా ప్రకాశిస్తున్న ఒక కన్యను చూశాడు. రూపసంపన్నురాలూ మహావ్రతధారిణీ అయిన ఆమెను చూచి అతడు కామమోహంతో నిండిన మనస్సు గలవాడయ్యాడు, నవ్వుతున్నట్లుగా ఇలా అడిగాడు — ‘భద్రే, యౌవనానికి విరుద్ధమైన ఈ ఆచరణ ఏమిటి? ఇటువంటి రూపానికి ఈ ప్రతిక్రియ తగదు. భీరూ, నీ రూపం సాటిలేనిది, పురుషులకు కామోన్మాదం కలిగించేది; కాబట్టి నీవు తపస్సులో ఉండడం తగదని నా నిర్ణయం.’ ఇక్కడ కవి రావణుని దృష్టిని చూపుతున్నాడు — అతని దృష్టిలో తపస్సు రూపాన్ని వ్యర్థంగా వెచ్చించడమే. అతని మాటలలో వినయపు ఆభాస ఉంది, కానీ ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అనే పదం అతనిలోని దర్పాన్నీ కామాన్నీ సూచిస్తుంది. తపస్విని ప్రశాంత రూపం ఎదుట రాక్షసుని చంచలమైన మనస్సు — ఇదే ఈ సర్గకు మూలవైరుధ్యం. హిమవంతుని పవిత్రవనం తపస్సుకు స్థానం, అక్కడ కూడా రావణుని కామం ప్రవేశిస్తుంది — ఇది కథారంభంలోనే సూచించబడింది. అగస్త్యుడు ఈ కథను రామునికి చెబుతున్నాడు, కాబట్టి ‘రాజా’ అనే సంబోధన. రావణుని దిగ్విజయం పూర్వసర్గలో ప్రారంభమైంది; ఇక్కడ అతని కామపు మొదటి ఫలం కనిపిస్తుంది. కృష్ణాజినమూ జటలూ ఆమె వైరాగ్యానికి చిహ్నాలు.
రావణుడు మళ్ళీ అడుగుతున్నాడు — ‘సుందరముఖీ, నీవు ఎవరి కుమార్తెవు? నీ భర్త ఎవరు? నీతో కలిసి సుఖించే పురుషుడు భూమిపై పుణ్యాత్ముడు. ఈ శ్రమ ఏ కారణం కోసం? అంతా నాకు చెప్పు.’ ఇలా అడగబడిన ఆ యశస్విని, తపోధన అయిన కన్య విధిపూర్వకంగా అతనికి ఆతిథ్యమిచ్చి ఇలా అన్నది. ఇక్కడ ఆమె శీలాన్ని గమనించాలి — రాక్షసుడైనా అతిథికి సత్కారం చేయడాన్ని ఆమె మానదు. ఆమె చెబుతోంది — ‘నా తండ్రి కుశధ్వజుడు అనే అపారతేజస్సు గల బ్రహ్మర్షి, బృహస్పతి కుమారుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతితోనే సమానుడు. నిత్యం వేదాభ్యాసం చేసే ఆ మహాత్మునికి నేను వాఙ్మయి (వాక్కు నుండి పుట్టిన) కన్యగా పుట్టాను, వేదవతి అనే పేరుతో పిలువబడుతున్నాను.’ వేదాభ్యాసం నుండి పుట్టింది కాబట్టి ఆమె పేరు కూడా సార్థకమైనది — వేదమే ఆమె జన్మకు మూలం. ఆ తరువాత ఆమె చెబుతోంది — ‘దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పన్నగులు నా తండ్రి దగ్గరికి వెళ్ళి నన్ను వరించాలని కోరుకునేవారు.’ అన్ని లోకాలలోనూ ఆమె ఖ్యాతి ఉండేదని దీనిచేత సూచించబడుతుంది. ‘పుణ్యభాక్’ (పుణ్యాత్ముడు) అనే రావణుని మాట అతని మనోగతాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — అతడు ఆమె భర్తపట్ల అసూయ పెంచుకుంటున్నాడు. కన్య మాటలలో గర్వం లేదు, కేవలం సత్యకథనం. ఆమె తన వంశాన్ని వర్ణించి రావణుని ప్రశ్నలకు క్రమంగా సమాధానమిస్తుంది — ఎవరి కుమార్తె, తపస్సు ఎందుకు అని.
‘రాక్షసేశ్వరా, నా తండ్రి నన్ను వారికి ఇవ్వలేదు. దానికి కారణం చెబుతాను, మహాబాహూ, విను. నా తండ్రి కోరుకున్న అల్లుడు ముల్లోకాలకూ ప్రభువూ దేవేశ్వరుడూ అయిన విష్ణువు; కాబట్టి అతడు నన్ను మరొకరికి ఇవ్వడానికి ఇష్టపడలేదు. అది విని బలగర్వితుడైన దైత్యరాజు శంభుడు కోపించాడు, ఆ పాపి రాత్రివేళ నిద్రిస్తున్న నా తండ్రిని చంపాడు. ఆ తరువాత దీనురాలూ మహాభాగ్యవతీ అయిన నా తల్లి తండ్రి శరీరాన్ని కౌగిలించుకొని అగ్నిలో ప్రవేశించింది.’ ఇలా ఆమె అనాథ అయింది. ‘అప్పటినుండి నారాయణుని గురించి తండ్రికి ఉన్న మనోరథాన్ని సత్యం చేస్తానని, ఆయననే నేను హృదయంలో పతిగా ధరిస్తున్నాను. ఈ ప్రతిజ్ఞను పూని గొప్ప తపస్సు చేస్తున్నాను. రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఇదంతా నేను నీకు చెప్పాను. నారాయణుడే నా భర్త, పురుషోత్తముడు తప్ప మరొకడు కాదు; నారాయణుని పొందాలనే కోరికతో ఘోరమైన నియమాన్ని ఆశ్రయించాను.’ చివరలో ఆమె రావణునితో స్పష్టంగా చెబుతుంది — ‘రాజా, పౌలస్త్యనందనా, నీవెవరో నాకు తెలుసు; వెళ్ళు. ముల్లోకాలలో ఏది జరుగుతున్నా అదంతా తపస్సుచేత నేను తెలుసుకుంటాను.’ దీనిచేత ఆమె తపోబలం వెల్లడైంది — పరిచయం లేని అతిథి స్వరూపాన్ని కూడా ఆమె తెలుసుకుంటుంది. తండ్రి కోరికను కుమార్తె తన తపస్సుచేత నెరవేర్చాలనుకుంటోంది; ఈ పితృభక్తియే ఆమె వ్రతానికి మూలం. శంభుని దుష్కృత్యం కూడా ఒక పూర్వసూచన — కామం నుండి క్రోధం, క్రోధం నుండి వధ అనే క్రమం రావణుని కథలో కూడా మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ మూడు దుఃఖాలు ఒకదాని తరువాత ఒకటి వచ్చాయి — తండ్రి వధ, తల్లి అగ్నిప్రవేశం, తన ఒంటరితనం. అయినా ఆమె విలపించదు, తండ్రి మనోరథాన్ని తన కర్తవ్యంగా భావించి తపస్సులో నిశ్చలంగా నిలుస్తుంది. శంభుడు అనేవాడు దైత్యుడు, శివుడు కాదు, దైత్యుల రాజు అని గమనించాలి. అతని కోపానికి కారణం తనకు జరిగిన అవమానం — వేదవతి తండ్రి ఆమెను తనకు ఇవ్వలేదని. ‘నారాయణో మమ పతిః’ (నారాయణుడే నా భర్త) అనే వాక్యం ఆమె నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది — వివాహానికి ముందే ఆమె విష్ణువునే పతిగా భావిస్తుంది. ‘విజ్ఞాతస్త్వమ్’ (నీవెవరో నాకు తెలుసు) అనే మాటతో ఆమె రావణుని స్వరూపం తెలిసే అతనిని నివారిస్తోంది, అజ్ఞానంతో కాదు. ‘గచ్ఛ’ (వెళ్ళు) అనే ఒక్క పదంతో ఆతిథ్యం ముగిసిందని స్పష్టంగా సూచించబడింది — అతిథిసత్కారం జరిగింది, ఇక సంభాషణ లేదు. తపస్సుచేత ముల్లోకాల జ్ఞానం అనే మాటతో ఆమె తపస్సు మహత్త్వం కూడా చూపబడింది.
అప్పుడు మన్మథబాణాలచేత పీడితుడైన రావణుడు విమానాగ్రం నుండి దిగి, మహావ్రతధారిణి అయిన ఆ కన్యతో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘సుందరీ, ఇటువంటి బుద్ధి గల నీవు గర్విష్ఠురాలవు. లేడికూన కన్నులదానా, పుణ్యసంచయం వృద్ధస్త్రీలకే శోభిస్తుంది. నీవు సర్వగుణసంపన్నవు, ముల్లోకసుందరివి; ఇలా మాట్లాడడం నీకు తగదు; భీరూ, నీ యౌవనం దాటిపోతోంది. భద్రే, నేను లంకాపతిని, దశగ్రీవుడనని ప్రసిద్ధుడను; నాకు భార్యవై యథేచ్ఛగా భోగాలను అనుభవించు. నీవు విష్ణువు అని చెబుతున్న ఆ వ్యక్తి ఎవడు? నీవు కోరుకుంటున్న అతడు వీర్యంలో, తపస్సులో, భోగంలో, బలంలో నాతో సమానుడు కాడు.’ రావణుని మాటలో అతని అహంకారం స్పష్టమవుతుంది — అతడు తనను అందరికంటే శ్రేష్ఠునిగా భావిస్తాడు. అతడు ఇలా అనగా వేదవతి ఆ నిశాచరునితో అన్నది — ‘వద్దు, వద్దు, ఇలా అనకు. ముల్లోకాలకు అధిపతీ, సమస్త లోకాలచేత నమస్కరించబడేవాడూ అయిన విష్ణువును నీవు తప్ప ఏ బుద్ధిమంతుడు అవమానిస్తాడు?’ ఈ సంవాదం తరువాతి కాలంలో జరిగే రామరావణ యుద్ధానికి బీజం వంటిది — రావణుడు ఇక్కడ నిందిస్తున్న విష్ణువే రామరూపంలో అతనిని చంపుతాడు. రావణుని తర్కం ఇది — పుణ్యసంచయం వృద్ధుల పని, యౌవనంలో భోగమే ఉచితం. అతడు ఆమెను ‘గర్విష్ఠురాలు’ అని నిందిస్తాడు, ఎందుకంటే ఆమె నిశ్చయం తన కోరికకు విరుద్ధం. అతడు తన రాజ్యాన్నీ పేరునూ బలాన్నీ ముందుంచి ఆమెను లోభపెట్టాలని చూస్తాడు. తన శ్రేష్ఠత్వాన్ని చూపుకోవడానికి విష్ణువు తెలియనివాడిలా ‘అతడెవడు?’ అని అడుగుతాడు. వేదవతి సమాధానం క్లుప్తమైనదీ దృఢమైనదీ — ‘మా మైవమ్’ (వద్దు, వద్దు, ఇలా అనకు) అనే ద్విరుక్తి ఆమె నిషేధపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ఆమె విష్ణువు మహిమను గుర్తుచేస్తుంది — ఆయన ముల్లోకాలకు అధిపతి, సర్వలోకాలచేత నమస్కరించబడేవాడు; ఆయనను ఏ బుద్ధిమంతుడు అవమానిస్తాడు? దీనిచేత రావణుని బుద్ధిహీనత కూడా ధ్వనించబడింది. ప్రలోభం విఫలమైంది, కాబట్టి తరువాత బలాత్కార ప్రయత్నం. రావణుడు తన పరిచయం ఇస్తాడు — ‘నేను లంకాపతిని, దశగ్రీవుడను’ — తన పేరే చాలినంత కారణమైనట్లుగా. అతని దృష్టిలో స్త్రీ భోగవస్తువు, స్వతంత్రంగా వ్రతాన్ని ధరించే వ్యక్తి కాదు. వేదవతి దృష్టిలో మాత్రం వ్రతమే జీవితసారం. ఈ రెండు దృక్కోణాలు ఇక్కడ ఎదురెదురుగా నిలిచాయి, వాటి సంఘర్షణే తరువాతి సంఘటనల క్రమానికి కారణం.
ఆమె ఇలా అనగా ఆ నిశాచరుడు చేతివ్రేళ్ళతో ఆమె జుట్టును పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు క్రుద్ధురాలైన వేదవతి చేతితో తన జుట్టును తెంచివేసింది — ఆమె చేయి కత్తియై జుట్టును తెగగొట్టింది. ఆమె రోషంతో జ్వలిస్తున్నట్లుగా, నిశాచరుని దహిస్తున్నట్లుగా, మరణానికి త్వరపడుతూ అగ్నిని రగిల్చి ఇలా అన్నది — ‘అనార్యా, నీచేత అవమానించబడిన నాకు జీవించడం ఇష్టం లేదు; రాక్షసా, కాబట్టి నీవు చూస్తుండగానే అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను. పాపాత్ముడవైన నీచేత వనంలో నేను అవమానించబడ్డాను కాబట్టి, నిన్ను వధించడానికి మళ్ళీ పుడతాను. పాపనిశ్చయుడైన పురుషుని స్త్రీ చంపలేదు; నీపై శాపం విడిస్తే నా తపస్సు వ్యయమవుతుంది. నేను ఏదైనా సత్కర్మ చేసి ఉంటే, దానం ఇచ్చి ఉంటే, హోమం చేసి ఉంటే, దాని ఫలంగా నేను అయోనిజనై, సాధ్విగా, ధర్మాత్ముని కుమార్తెగా పుట్టుదునుగాక.’ ఇలా చెప్పి ఆమె జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో ప్రవేశించింది, ఆకాశం నుండి దివ్యమైన పుష్పవృష్టి అన్నివైపులా కురిసింది. ఆమె నిర్ణయాన్ని గమనించాలి — శాపంచేత తపస్సును వ్యయం చేయకూడదు, భావిజన్మచేతనే వైరానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలి. ఇక్కడ దేహత్యాగం పరాజయం కాదు, ప్రతిజ్ఞకు ఆరంభం. ఇక్కడ జుట్టు పట్టుకోవడం పరమావమానానికి చిహ్నం. ఆమె చేయి కత్తియై జుట్టును తెంచిందనడం తపస్సు ప్రభావం — ఆమె ఆయుధం లేకుండానే ఆత్మరక్షణ చేసుకుంటుంది. స్త్రీ బలంతో పాపిని చంపలేదనీ, శాపంచేత తపస్సు క్షీణిస్తుందనీ ఆమెకు తెలుసు; కాబట్టి ఆమె మూడవ మార్గాన్ని స్వీకరిస్తుంది — తన పుణ్యబలంతో అయోనిజజన్మ. ‘ధర్మాత్ముని కుమార్తెగా’ అనే ప్రార్థన జనకునిలో సఫలమవుతుంది. దేవతల పుష్పవృష్టి ఆమె ఆత్మత్యాగానికి ఆమోదం. ‘రక్షః’ (రాక్షసా) అనే సంబోధన ఆమె ఏవగింపును సూచిస్తుంది. రాక్షసుడు చూస్తుండగానే ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశిస్తుంది, తద్వారా అతడు తన కర్మఫలాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడాలి. ఈ దృశ్యం రావణుని మనస్సులో భయానికి బీజం కూడా నాటుతుంది.
ఆమె మళ్ళీ పద్మకాంతితో పద్మంలో పుట్టింది. అక్కడ నుండి కూడా మునుపటిలాగే ఆ రాక్షసుడు ఆమెను పొందాడు; కమలగర్భం వంటి కాంతిగల ఆ కన్యను తీసుకొని అతడు తన ఇంటికి వెళ్ళి మంత్రికి చూపించాడు. లక్షణాలు తెలిసిన మంత్రి ఆమెను చూడగానే రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ సుందరి ఇంట్లో ఉంటే నీ వధకే కారణమవుతుందని కనిపిస్తోంది.’ అది విని రావణుడు ఆమెను సముద్రంలోకి విసిరివేశాడు. ఆమె భూమిని చేరి, యజ్ఞభూమి మధ్యలో ఉండి, రాజు నాగలి కొనచేత దున్నబడి మళ్ళీ పైకి వచ్చింది. అగస్త్యుడు ముగిస్తున్నాడు — ‘ప్రభూ, ఈమే జనకమహారాజు కుమార్తెగా పుట్టింది, మహాబాహూ, నీ భార్య; నీవు సనాతనుడైన విష్ణువువే కదా. పర్వతం వంటి ఆ శత్రువు పూర్వమే ఆమె క్రోధంచేత హతుడయ్యాడు, ఇప్పుడు నీ అమానుష పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి ఆమెచేత చంపబడ్డాడు. ఇలా ఈ మహాభాగ మనుష్యులలో మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతుంది, నాగలి కొనచేత దున్నబడిన పొలంలో, వేదికపై అగ్నిశిఖలా. ఈమె కృతయుగంలో వేదవతి అనే పేరుతో ఉంది; త్రేతాయుగం రాగానే ఆ రాక్షసుని వధించడానికి మిథిలావంశంలో మహాత్ముడైన జనకునికి పుట్టింది; సీత (నాగటిచాలు) నుండి పుట్టింది కాబట్టి మనుష్యులు ఈమెను సీత అని పిలుస్తారు.’ ఇక్కడ సీత అనే పదానికి నిరుక్తి కూడా ఇవ్వబడింది — నాగలి గీసిన చాలు సీత, దాని నుండి పుట్టింది కాబట్టి సీత. పద్మజన్మమూ సముద్రంలోకి విసరడమూ వల్గేట్ పాఠపు విశేషాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ శ్లోకాలు లేవు. ఇలా రామాయణపు మూలకథ — సీతాపహరణమూ రావణవధయూ — ఈ పూర్వజన్మ వృత్తాంతంలో కారణంగా ముడివేయబడింది. మంత్రి మాట లక్షణశాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించినది — కన్య లక్షణాలు ఇంటి యజమాని నాశనాన్ని సూచిస్తున్నాయని. రావణుడు భయపడి ఆమెను సముద్రంలో విసిరివేస్తాడు, కానీ విధిని నివారించలేకపోతాడు. 41వ శ్లోకంలో ‘పూర్వం క్రోధహతః’ (పూర్వమే క్రోధంచేత హతుడైనవాడు) అని ఉంది — వేదవతి క్రోధంచేత అతడు ముందే చచ్చినట్లుగా ఉన్నాడు, రాముని పరాక్రమంచేత ఇప్పుడు చంపబడ్డాడు అని భావం; ఆమె శాపం రామునిలో ఫలించింది. ‘మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతుంది’ అనే మాటచేత సీత ప్రతియుగంలోనూ విష్ణువుతో పాటు అవతరించే సనాతనురాలైన లక్ష్మి వంటిదని సూచించబడుతోంది. ఇలా రాముడు తన భార్య పూర్వవృత్తాంతాన్ని విని రావణవధకు గల గూఢమైన కారణాన్ని కూడా తెలుసుకుంటాడు — అది కేవలం సీతాపహరణానికి దండన మాత్రమే కాదు, వేదవతి ప్రతిజ్ఞకు పూర్తి కూడా. ‘యజ్ఞాయతనమధ్యగా’ (యజ్ఞభూమి మధ్యలో ఉన్నది) అనే పదంచేత ఆమె పవిత్రత సూచించబడింది — ఆమె ఎవరి గర్భంలోనూ కాక యజ్ఞభూమిలోనే ప్రకటమైంది. ‘వేద్యామగ్నిశిఖోపమా’ (వేదికపై అగ్నిశిఖ వంటిది) అనే ఉపమ కూడా ఆమె అగ్నిప్రవేశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అగ్నిలో ప్రవేశించినదే అగ్నిశిఖలా మళ్ళీ పైకి లేచింది. కృతయుగంలో వేదవతి, త్రేతాయుగంలో సీత — ఒకే దేవి రెండు రూపాలని అగస్త్యుని ఉపదేశం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥