॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 16వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

నందీశ్వర శాపమూ రావణనామ లాభమూ

శరవణంలో పుష్పకపు గమనం ఆగిపోవడం, నందీశ్వరుని నివారణ, వానరముఖాన్ని ఎగతాళి చేయడం, వానరులచేత కులనాశమనే శాపం, కైలాసాన్ని ఎత్తడం, మహాదేవుని కాలి బొటనవ్రేలి ఒత్తిడి, రావణుని ఆర్తనాదమూ స్తుతీ, ‘రావణ’ అనే పేరు, చంద్రహాస లాభం, క్షత్రియపీడనం

అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — రామా, సోదరుడైన ధనదుని జయించి ఆ రాక్షసాధిపుడు మహాసేనుడైన కార్తికేయుని జన్మస్థానమైన విశాలమైన శరవణానికి (రెల్లువనానికి) వెళ్ళాడు. అక్కడ దశగ్రీవుడు కిరణజాలాలతో కప్పబడి, రెండవ సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తున్న బంగారువన్నెగల విశాలమైన శరవణాన్ని చూశాడు. అతడు రమ్యమైన వనాల నడుమ ఉన్న ఒక పర్వతాన్ని ఎక్కి, అక్కడ పుష్పకం స్తంభించిపోవడం చూశాడు. మంత్రులతో కూడిన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘కోరిన చోటికి వెళ్ళేలా చేయబడిన ఈ విమానం ఎందుకు స్తంభించిపోయింది? ఎందుకు ముందుకు సాగలేదు? ఏ కారణంగా ఈ పుష్పకం నా ఇచ్ఛానుసారం వెళ్ళడం లేదు? ఈ పని పర్వతం పైన ఉన్న ఎవరిదో అయి ఉండాలి.’ రామా, అప్పుడు బుద్ధికుశలుడైన మారీచుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఈ పుష్పకం వెళ్ళకపోవడం నిష్కారణం కాదు. లేదా ఈ పుష్పకం ధనదుడు తప్ప మరొకరికి వాహనం కాదేమో; కాబట్టి ధనాధ్యక్షుడు లేకపోవడంతో ఇది నిశ్చలమైపోయింది.’ ఇక్కడ మారీచుడు రెండు కారణాలను వికల్పంగా చెబుతున్నాడు — పర్వతంపై ఉన్న ఎవరిదో ప్రభావం, లేదా విమానపు స్వామిభక్తి. రెండవ కారణం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది అందమైనది కూడా — బలవంతంగా అపహరించబడిన దివ్యవిమానం కొత్త యజమానిని అంగీకరించడానికి ఇష్టపడనట్లు. కానీ అసలు కారణం మొదటిదే — ముందు నంది దానిని వెల్లడిస్తాడు. శరవణం శివుని పుత్రుడైన కార్తికేయుని జన్మస్థలం; కాబట్టి ఆ స్థానం శివుని క్రీడాభూమి. ‘రౌక్మం’ (బంగారువన్నెది), ‘ద్వితీయమివ భాస్కరమ్’ (రెండవ సూర్యుని వలె) అనే విశేషణాలతో దాని దివ్యత్వం సూచించబడింది. ‘కామగం కృతమ్’ (కోరిన చోటికి వెళ్ళేలా చేయబడినది) అనే రావణుని ఆలోచన అతని ఆశ్చర్యాన్ని చూపుతుంది — స్వామి ఇచ్ఛానుసారం ఎక్కడికైనా వెళ్ళే విమానం హఠాత్తుగా నిశ్చలమైపోయింది. పూర్వసర్గ చివరలో అతడు పుష్పకాన్ని ఎక్కి మూడు లోకాలనూ జయించినట్లు భావించాడు; ఈ సర్గ ఆరంభంలోనే అతని దర్పానికి మొదటి దెబ్బ తగులుతుంది. మారీచుడు ‘బుద్ధికోవిదుడు’ అని విశేషించబడ్డాడు — రావణుని మంత్రులలో దూరదృష్టి గలవాడు అతడే, తరువాత అరణ్యకాండలో కూడా రావణుని రాముని నుండి నివారించడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తాడు.

ఈ మాట చెబుతుండగానే భయంకరుడూ, నలుపు పింగళ వర్ణాలు గలవాడూ, పొట్టివాడూ, వికృతరూపుడూ, ముండితశిరస్కుడూ, పొట్టి చేతులు గలవాడూ, బలవంతుడూ, భవుని (శివుని) అనుచరుడూ అయిన నంది దగ్గరికి వచ్చి, ఏమాత్రం జంకకుండా రాక్షసేంద్రునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశగ్రీవా, వెనుదిరుగు; ఈ పర్వతంపై శంకరుడు క్రీడిస్తున్నాడు. సుపర్ణులకు, నాగులకు, యక్షులకు, దేవతలకు, గంధర్వులకు, రాక్షసులకు — సమస్త ప్రాణులకూ ఈ పర్వతం ప్రవేశింపరానిదిగా చేయబడింది.’ నంది ఈ మాట విని కోపంతో కుండలాలు కదులుతుండగా, రోషంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా, అతడు పుష్పకం నుండి దిగి ‘ఎవడీ శంకరుడు?’ అంటూ పర్వతపు అడుగుకు వచ్చాడు. అక్కడ అతడు దేవునికి సమీపంలో నిలిచి, ప్రకాశించే శూలాన్ని ఆనుకొని నిలిచిన, రెండవ శంకరుని వంటి నందిని చూశాడు. వానరముఖుడైన అతనిని చూచి ఆ రాక్షసుడు తిరస్కారంతో, నీటితో నిండిన మేఘంలా పెద్దగా గర్జిస్తూ నవ్వాడు. అప్పుడు శంకరుని మరొక శరీరమైన భగవాన్ నంది కోపించి, ఎదుట నిలిచిన ఆ రాక్షసుడైన దశాననునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దశాననా, వానరరూపుడనైన నన్ను తిరస్కరించి నీవు పిడుగుపాటు వంటి పరిహాసాన్ని విడిచావు కాబట్టి, నా వీర్యంతో కూడిన, రూపంలోనూ తేజస్సులోనూ నాతో సమానులైన వానరులు నీ కులాన్ని వధించడానికి పుడతారు. క్రూరుడా, వారి గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలవుతాయి, వారు మనోవేగం గలవారు, యుద్ధోన్మత్తులు, బలంతో ఉప్పొంగేవారు, కదిలే పర్వతాల వంటివారు అవుతారు. వారు కలిసికట్టుగా మంత్రులతో పుత్రులతో కూడిన నీ ప్రబలమైన దర్పాన్నీ నానావిధమైన నీ ఔన్నత్యాన్నీ తొలగిస్తారు. నిశాచరా, ఇప్పుడే నిన్ను చంపడం నాకు సాధ్యం కాదా? కానీ నీవు చంపదగినవాడవు కావు, ఎందుకంటే నీ కర్మలచేత నీవు ముందే చచ్చినవాడవు.’ మహాత్ముడైన ఆ దేవుడు ఈ మాట పలకగానే దేవదుందుభులు మ్రోగాయి, ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి కురిసింది. ఈ శాపం రామాయణపు మూలబీజాలలో ఒకటి — రావణుని కులనాశం వానరులచేత జరుగుతుందని ముందే నిశ్చయమైంది. నంది శివుని ‘అపరా తనుః’ (మరొక శరీరం) అని చెప్పబడ్డాడు; అతని వానరముఖత్వం కూడా అర్థవంతమైనది — శివాంశుడైన హనుమంతుడు కూడా వానరుడే అని సంప్రదాయం. రావణుని దోషం రెండు విధాలు — మొదట శంకరుని తిరస్కారం (‘ఎవడీ శంకరుడు?’), తరువాత నంది రూపాన్ని ఎగతాళి చేయడం. పదవ సర్గలో అతడు మనుష్యులను గడ్డిపోచల్లా భావించి అవధ్యత్వ జాబితాలో లెక్కించలేదు; ఇక్కడ వానరులను కూడా ఎగతాళి చేస్తున్నాడు; ఈ రెండూ అతని వినాశకారణాలవుతాయి. ‘స్వకర్మభిః పూర్వమేవ హతః’ (నీ కర్మలచేత ముందే చచ్చినవాడవు) అనే వాక్యం కర్మసిద్ధాంతపు సారాన్ని చెబుతుంది — పాపి తన పాపంచేతనే మరణిస్తాడు, బయటి హంతకుడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడు. దేవతల దుందుభినాదమూ పుష్పవృష్టీ శాపపు సత్యతను సమర్థిస్తాయి. ఈ భాగంలోని పదిహేడు, పద్దెనిమిది, పందొమ్మిదవ శ్లోకాలు — వానరుల వర్ణన — సమీక్షిత సంస్కరణలో క్లుప్తంగా, వల్గేట్ పాఠంలో విస్తృతంగా ఉన్నాయి. నంది రూపవర్ణన వల్గేట్‌లో విస్తృతంగా ఉంది — భయంకరుడు, నలుపు పింగళ వర్ణుడు, పొట్టివాడు, వికృతుడు, ముండితుడు, పొట్టి చేతులవాడు, బలవంతుడు అనే ఏడు విశేషణాలు. ఇవి బాహ్యరూపంలో కురూపిగా, కానీ లోపల శివునితో సమానమైన తేజస్విగా అతనిని చూపుతాయి; కాబట్టి రావణుని ఎగతాళి బాహ్యరూపాన్ని మాత్రమే చూచే మూఢుని లక్షణం. సమీక్షిత పాఠంలోని ‘మౌర్ఖ్యాత్’ (మూర్ఖత్వం వల్ల) అనే పదం కూడా ఇదే సూచిస్తుంది. నంది నివారణ కూడా సౌమ్యమైనదే — అతడు కేవలం నియమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు, ‘సమస్త ప్రాణులకూ ప్రవేశింపరానిది’ అని; అందులో రావణునికి ప్రత్యేకమైన అవమానమేమీ లేదు. కానీ ‘ఎవడీ శంకరుడు?’ అనే ప్రశ్నతో రావణుడే స్వయంగా సంఘర్షణను ప్రారంభిస్తాడు. శాపవర్ణనలో వానరుల గుణాలు క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — వీర్యం, రూపం, తేజస్సు, గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలుగా ఉండడం, మనోవేగం, యుద్ధోన్మాదం, బలం, పర్వతం వంటి శరీరం. ఇవన్నీ కిష్కింధాకాండలో, సుందరకాండలో, యుద్ధకాండలో వానరుల వర్ణనలలో మళ్ళీ కనిపిస్తాయి — సుగ్రీవుని సేన, హనుమంతుని వేగం, అంగదుని బలం. ‘సహామాత్యసుతస్య’ (మంత్రులతో పుత్రులతో కూడిన) అనే పదం రావణుని మంత్రుల, పుత్రుల వినాశాన్ని కూడా ముందుగానే సూచిస్తుంది — ప్రహస్తుడు, ఇంద్రజిత్తు, అక్షుడు మొదలైనవారందరూ యుద్ధంలో చంపబడతారు. నంది రావణుని చంపగల సమర్థుడైనా చంపడు — ధర్మాత్ములు దుష్టుని నాశనాన్ని కాలానికి వదిలివేస్తారు, తాము కోపంలో ఉన్నా సంయమాన్ని కాపాడుకుంటారు.

అప్పుడు మహాబలుడైన దశాననుడు నంది మాటను లెక్కచేయకుండా పర్వతాన్ని సమీపించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘గోపతీ (పశువుల పతీ), వెళ్తున్న నా పుష్పకపు గమనం దేని కారణంగా ఆగిపోయిందో, ఆ నీ పర్వతాన్ని వేళ్ళతో సహా పెకలించివేస్తాను. ఏ ప్రభావంతో భవుడు ఎల్లప్పుడూ రాజులా ఇక్కడ క్రీడిస్తున్నాడు? తెలుసుకోవలసిన భయస్థానం ఎదుట వచ్చి నిలిచిందని అతడు ఎరుగడు.’ రామా, ఇలా పలికి అతడు పర్వతం క్రిందికి చేతులు చొప్పించి దానిని వేగంగా పైకెత్తాడు, ఆ పర్వతం కంపించింది. పర్వతం కదలడంతో దేవుని గణాలు వణికిపోయారు, పార్వతి కూడా చలించి అప్పుడు మహేశ్వరుని కౌగిలించుకుంది. రామా, అప్పుడు దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన హరుడు, మహాదేవుడు లీలగా తన కాలి బొటనవ్రేలితో ఆ పర్వతాన్ని నొక్కాడు. అప్పుడు పర్వతస్తంభాల వంటి అతని చేతులు నలిగిపోయాయి; అక్కడ ఆ రాక్షసుని మంత్రులు విస్మితులయ్యారు. రోషంతోనూ చేతులు నలిగిన బాధతోనూ ఆ రాక్షసుడు హఠాత్తుగా ఆర్తనాదం చేశాడు, దానిచేత ముల్లోకాలూ కంపించాయి. అతని మంత్రులు దానిని యుగాంతంలో వజ్రపు పిడుగుపాటుగా భావించారు; అప్పుడు ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు తమ మార్గాలలో చలించిపోయారు. సముద్రాలు అల్లకల్లోలమయ్యాయి, పర్వతాలు కదిలాయి; యక్షులు, విద్యాధరులు, సిద్ధులు ‘ఏమిటిది?’ అని అడిగారు. ఈ ప్రసంగంలో బలపు రెండు రూపాల వైరుధ్యం కనిపిస్తుంది — రావణుడు సర్వబలంతో చేతులతో పర్వతాన్ని పైకెత్తుతాడు, శివుడు మాత్రం కేవలం కాలి బొటనవ్రేలితో, లీలగా, దానిని మళ్ళీ యథాస్థానంలో ఉంచుతాడు. ‘లీలయా’ (లీలగా) అనే పదం శివుని అనాయాసతను సూచిస్తుంది. రావణుడు శివుని ‘గోపతీ’ అని, పశుపతి అనే అవమానార్థంలో సంబోధిస్తాడు; ‘రాజులా క్రీడిస్తున్నాడు’ అంటూ అతడు శివుని ఐశ్వర్యాన్ని సహించలేకపోతున్నాడు. భయంతో పార్వతి మహేశ్వరుని కౌగిలించుకోవడం కవులకు ప్రియమైన ప్రసంగం. రావణుని ఆర్తనాదమే అతని పేరుకు నిమిత్తమవుతుంది — కాబట్టి దాని ముల్లోకవ్యాప్తమైన ప్రభావం విస్తారంగా వర్ణించబడింది: మంత్రులు ప్రళయమని భావిస్తారు, దేవతలు మార్గాలలో చలిస్తారు, సముద్రాలూ పర్వతాలూ క్షోభిస్తాయి. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మానుషాః శబ్దవిత్రస్తా మేనిరే లోకసంక్షయమ్’ (శబ్దానికి భయపడిన మనుష్యులు లోకక్షయమని భావించారు) అని, వల్గేట్‌లో ‘మేనిరే వజ్రనిష్పేషం తస్యామాత్యా యుగక్షయే’ (అతని మంత్రులు యుగాంతపు వజ్రపాతంగా భావించారు) అని భిన్నపాఠం ఉంది. రావణుని ఈ ప్రయత్నం అతని స్వభావానికి ప్రతీక — తన దారిలో అడ్డువచ్చినదేదైనా, అది దేవస్థానమైనా, అతడు పెకలించివేయాలని కోరుకుంటాడు. కానీ శివుని లీల అతనిని క్షణంలో నిగ్రహిస్తుంది. ఈ ప్రసంగం శిల్పాలలో ‘రావణానుగ్రహమూర్తి’గా ప్రసిద్ధమైనది. మంత్రుల విస్మయం, దేవతల చలనం, సిద్ధుల ప్రశ్న — ఇవన్నీ అతని ఆర్తనాదపు వ్యాప్తిని చూపుతాయి. ఇలా పర్వతాన్ని పెకలించాలని కోరినవాడే దాని క్రింద నలిగిపోయాడు — దర్పపు ఫలం వెంటనే లభించింది.

అప్పుడు మంత్రులు ఇలా అన్నారు — ‘దశాననా, నీలకంఠుడూ ఉమాపతీ అయిన మహాదేవుని సంతోషపెట్టు; ఆయన తప్ప మరొక శరణ్యాన్ని మేము ఇక్కడ చూడడం లేదు. స్తుతులతో వినమ్రుడవై ఆయననే శరణు వేడు; కృపాళువైన శంకరుడు సంతుష్టుడై నీకు అనుగ్రహం చూపుతాడు.’ మంత్రులు ఇలా చెప్పగా ఆ దశాననుడు నమస్కరించి వివిధ సామగానాలతో, స్తోత్రాలతో వృషభధ్వజుని స్తుతించాడు; ఇలా ఏడుస్తూ ఉండగా ఆ రాక్షసునికి వేయి సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి — ఈ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. అప్పుడు పర్వతశిఖరంపై నిలిచిన ప్రభువైన మహాదేవుడు ప్రీతుడై, రామా, అతని చేతులను విడిచిపెట్టి దశాననునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశాననా, వీరుడవైన నీ శౌర్యానికి ప్రీతుడనయ్యాను. పర్వతం క్రింద చిక్కుకున్న నీవు విడిచిన అతి దారుణమైన రావం (అరుపు) చేత ఈ మూడు లోకాలూ ఆక్రోశించాయి, భయపడ్డాయి; కాబట్టి రాజా, నీవు పేరుచేత రావణుడవవుతావు. దేవతలు, మనుష్యులు, యక్షులు, భూతలంపై ఉన్న ఇతరులు — వారందరూ లోకాలను ఏడిపించే నిన్ను ‘రావణుడు’ అని ఇలాగే పిలుస్తారు. పౌలస్త్యా, నీవు కోరిన దారిలో నిర్భయంగా వెళ్ళు; రాక్షసాధిపా, నా అనుమతితో వెళ్ళు.’ ఇక్కడ ‘రావణ’ అనే పేరుకు నిరుక్తి — ‘రు’ అనే ధాతువు నుండి, రావం చేయడం వల్ల, లోకాలను ఏడిపించేవాడు కాబట్టి రావణుడు. అందరికీ తెలిసిన ఈ పేరు పుట్టుక ఒక పరాజయం నుండి, విజయం నుండి కాదు — ఈ విడంబనం కవి సూక్ష్మదృష్టి. మంత్రుల సలహా కూడా బుద్ధిమంతమైనదే — బలంతో సాధించలేనిది భక్తితో సాధించవచ్చు. శివుని కృపాళుత్వం ప్రసిద్ధమైనది; ఆయన శత్రువునైనా స్తుతిచేత ప్రసన్నుడై అనుగ్రహిస్తాడు. ‘రుదతః’ (ఏడుస్తున్న) అనే పదం రావణ నామార్థాన్ని కూడా సమర్థిస్తుంది — అతడు వేయి సంవత్సరాలు ఏడ్చాడు. శివుడు అతని ‘శౌటీర్యాన్ని’ (శౌర్యాన్ని, ఆత్మాభిమానాన్ని) ప్రశంసిస్తాడు — ఓడిపోయినవాని వీరత్వాన్ని కూడా ఆయన అంగీకరించాడు. ఆయన ‘గచ్ఛ పౌలస్త్య విస్రబ్ధమ్’ (పౌలస్త్యా, నిర్భయంగా వెళ్ళు) అనే మాట పుష్పకపు గమనావరోధం ముగిసిందని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రసంగం శివునికీ రావణునికీ మధ్య సంబంధానికి ఆరంభం — ఎందుకంటే రావణుడు తరువాత గొప్ప శివభక్తుడిగా ప్రసిద్ధుడయ్యాడు.

శంభువు ఇలా చెప్పగా లంకేశ్వరుడు స్వయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘మహాదేవా, నీవు ప్రీతుడవైతే, యాచిస్తున్న నాకు వరం ఇవ్వు. దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు, రాక్షసులు, గుహ్యకులు, నాగులు, ఇంకా బలవంతులైన ఇతరులు — వీరిచేత అవధ్యత్వాన్ని నేను పొందాను. దేవా, మనుష్యులను నేను లెక్కచేయను; వారు అల్పులని నా అభిప్రాయం. త్రిపురాంతకా, బ్రహ్మ నుండి దీర్ఘాయువు కూడా నేను పొందాను; ఆ ఆయువులో మిగిలినది నాకు కావాలి, నీవు నాకు ఒక శస్త్రాన్ని కూడా ఇవ్వు.’ రావణుడు ఇలా అడగగా ఆ శంకరుడు అతనికి చంద్రహాసం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించే ఖడ్గాన్ని ఇచ్చాడు, ఆయువులో మిగిలినదాన్ని కూడా భూతపతి అప్పుడు ఇచ్చాడు. ఇచ్చిన తరువాత శంభువు ఇలా అన్నాడు — ‘దీనిని నీవు అవమానించకూడదు; ఒకవేళ నీవు దీనిని అవమానిస్తే ఇది నిస్సందేహంగా మళ్ళీ నా దగ్గరికే వచ్చేస్తుంది.’ ఇలా మహేశ్వరుని చేతనే పేరు పెట్టబడిన ఆ రావణుడు మహాదేవునికి నమస్కరించి పుష్పకాన్ని ఎక్కాడు. రామా, ఆ తరువాత అతడు మహాపరాక్రమవంతులైన క్షత్రియులను అక్కడక్కడ బాధిస్తూ భూమండలమంతా సంచరించాడు. తేజస్వులూ శూరులూ యుద్ధగర్వితులూ అయిన కొందరు క్షత్రియులు అతని ఆజ్ఞను పాటించక తమ పరివారంతో సహా నశించారు. ప్రాజ్ఞులని పేరుపొందిన మరికొందరు ఆ రాక్షసుడు జయింపరానివాడని తెలిసి, బలగర్వితుడైన ఆ రాక్షసునితో ‘మేము ఓడిపోయాము’ అని చెప్పారు. ఇక్కడ రావణుని మాటలో మళ్ళీ అదే దోషం — ‘మానుషాన్న గణే’ (మనుష్యులను లెక్కచేయను); పదవ సర్గలో బ్రహ్మ విషయంలో వలెనే ఇక్కడ శివుని ఎదుట కూడా అతడు మనుష్యులను తుచ్ఛులుగా భావిస్తున్నాడు. చంద్రహాస ఖడ్గం రావణుని ప్రసిద్ధ ఆయుధం; శివుని షరతు — ‘నావజ్ఞేయమిదమ్’ (దీనిని అవమానించకూడదు) — కూడా గమనించదగినది, ఎందుకంటే అవమానిస్తే ఆయుధం తన స్వామి వద్దకు తిరిగి వెళ్ళిపోతుంది. ‘ఆయుషశ్చావశేషమ్’ (ఆయువులో మిగిలినది) — వేయి సంవత్సరాల స్తుతిలో ఖర్చయిన ఆయువును కూడా శివుడు తిరిగి ఇస్తున్నాడని హిందీ వ్యాఖ్యానం. చివరలో రావణుని భూవిజయయాత్ర ప్రారంభమవుతుంది — క్షత్రియుల ప్రతిస్పందన రెండు విధాలు: శూరులు యుద్ధం చేసి నశిస్తారు, ప్రాజ్ఞులు పరాజయాన్ని అంగీకరిస్తారు. ఈ ఉపక్రమం తరువాతి సర్గలలో విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది — వేదవతి ప్రసంగం, మరుత్తుని యజ్ఞం, అనరణ్యుని శాపం మొదలైనవి. ఇలా పదహారవ సర్గలో రావణునికి పేరూ, ఖడ్గమూ, శాపమూ — ఈ మూడూ ఒకేచోట లభించాయి. రావణుని యాచనలో అతని జాగ్రత్త కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు అవధ్యత్వపు జాబితాను మళ్ళీ లెక్కిస్తాడు, దీర్ఘాయువు బ్రహ్మ నుండి పొందినదని గుర్తుచేస్తాడు, ఆ తరువాతనే కొత్తది అడుగుతాడు; ఇలా బ్రహ్మ ముందే ఇచ్చినదాన్ని అతడు శివుని నుండి కోరడు. ఇలా శివుని అనుగ్రహం కూడా అతని గర్వాన్ని పెంచుతుందే గానీ శమింపజేయదు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి