॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 15వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

కుబేరుని పరాజయమూ పుష్పకాపహరణమూ

మాణిభద్రుని యుద్ధం, అతడు పార్శ్వమౌళి కావడం, కుబేరుని రాకా ధర్మోపదేశమూ, కుబేర రావణుల ద్వంద్వయుద్ధం, రావణుని మాయ, కుబేరుని పతనం, పుష్పకవిమాన అపహరణమూ వర్ణనమూ

అగస్త్యుడు కథను కొనసాగిస్తున్నాడు — అప్పుడు వేలాది యక్షశ్రేష్ఠులు భయపడిపోవడం చూచి ధనాధ్యక్షుడైన కుబేరుడు మాణిభద్రుడు అనే మహాయక్షునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యక్షేంద్రా, దుర్వృత్తుడూ పాపబుద్ధీ అయిన రావణుని సంహరించు; యుద్ధంలో నేర్పరులైన వీరయక్షులకు శరణ్యుడవై ఉండు.’ ఇలా చెప్పబడిన మహాబాహువు, జయించరానివాడు అయిన మాణిభద్రుడు నాలుగు వేల యక్షులతో కూడి యుద్ధం చేశాడు. ఆ యక్షులు గదలతో, రోకళ్ళతో, ప్రాసాలతో, శక్తులతో, తోమరాలతో, ముద్గరాలతో రాక్షసులను కొడుతూ వారిపై విరుచుకుపడ్డారు. డేగల్లా చురుకుగా సంచరిస్తూ, తుములయుద్ధం చేస్తూ వారు ‘సరే’, ‘ఇవ్వు’, ‘నాకు వద్దు’, ‘ఇవ్వండి’ అని పలుకుతూ ఉన్నారు — ఇవి యుద్ధపు కోలాహలంలో యోధులు ఒకరినొకరు పిలుచుకోవడాలూ ప్రత్యుత్తరాలూ. ఆ తుములయుద్ధాన్ని చూచి దేవతలు, గంధర్వులు, బ్రహ్మవాదులైన ఋషులు మిక్కిలి ఆశ్చర్యపోయారు. అప్పుడు ప్రహస్తుడు రణంలో వేయిమంది యక్షులను చంపాడు, మహోదరుడు మరొక వేయిమంది నిర్దోషులైన యక్షులను చంపాడు. రాజా, క్రుద్ధుడై యుద్ధాన్ని కోరే మారీచుడు రెప్పపాటు కాలంలో రెండు వేలమందిని పడగొట్టాడు. అగస్త్యుడు కారణాన్ని కూడా చెబుతున్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, యక్షుల ఋజువైన యుద్ధం ఎక్కడ, మాయాబలాన్ని ఆశ్రయించే రాక్షసుల యుద్ధం ఎక్కడ! ఆ కారణం చేతనే రాక్షసులు యుద్ధంలో పైచేయి సాధించారు.’ ఇక్కడ కవి యుద్ధనీతిలోని భేదాన్ని చూపుతున్నాడు — యక్షులు ఋజుమార్గంలో ధర్మయుద్ధం చేస్తారు, రాక్షసులు మాత్రం మాయతో, మోసంతో చేస్తారు. కాబట్టి సంఖ్యలోనూ బలంలోనూ తక్కువైనా రాక్షసులు జయిస్తారు. ఈ భేదం రామాయణమంతటా కనిపిస్తుంది — ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యయుద్ధం, మారీచుని మాయామృగం. మాణిభద్రుని పేరు తరువాత కూడా యక్షసేనాపతిగా ప్రసిద్ధమైనది. కుబేరుడు స్వయంగా మొదట యుద్ధం చేయడు, సేనాపతిని పంపుతాడు — ఇది రాజు అనుసరించే క్రమం. యుద్ధంలో ‘బాఢం ప్రయచ్ఛ నేచ్ఛామి దీయతామ్’ (సరే, ఇవ్వు, నాకు వద్దు, ఇవ్వండి) అనే నాలుగు మాటల కూర్పుతో కవి యుద్ధభూమికి సజీవచిత్రాన్ని రచిస్తున్నాడు, అక్కడ ఒకడు దెబ్బను కోరతాడు, ఒకడు వెనుదిరగడానికి ఇష్టపడడు, ఒకడు ఆయుధం కోసం వెదకుతాడు. ప్రహస్తుడు, మహోదరుడు, మారీచుల పరాక్రమం ఒక్కొక్కటిగా లెక్కించబడుతోంది — వేయి, వేయి, రెండు వేలు. ఈ సర్గలో కుబేరుని పక్షం మొదట వీలైనంతవరకు సేనతోనే యుద్ధం చేస్తుంది, చివరకే అతడు స్వయంగా వస్తాడు — ఈ క్రమం పూర్వసర్గకు కొనసాగింపు. దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషుల ఆశ్చర్యం యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్ని సూచిస్తుంది; పూర్వసర్గలో కూడా చెప్పినట్లు వారు ఆకాశంలో నిలిచి చూస్తున్నారు. యక్షుల సంఖ్య నాలుగు వేలు, రాక్షసుల మంత్రులు కొద్దిమందే, అయినా కొద్దిమంది చేతనే చాలామంది చంపబడ్డారు — ఇది మాయ యొక్క శక్తి.

మహారణంలో ధూమ్రాక్షునితో తలపడి, అతడు కోపంతో రోకలితో రొమ్ముపై కొట్టినా మాణిభద్రుడు చలించలేదు. అప్పుడు మాణిభద్రుడు గదను గిరగిర తిప్పి తలపై కొట్టగా రాక్షసుడైన ధూమ్రాక్షుడు విహ్వలుడై పడిపోయాడు. ధూమ్రాక్షుడు కొట్టబడి రక్తంతో తడిసి పడిపోవడం చూచి దశాననుడు యుద్ధంలో మాణిభద్రుని మీదికి దూకాడు. మిక్కిలి క్రుద్ధుడై తనపైకి దూకుతున్న దశాననుని యక్షశ్రేష్ఠుడైన మాణిభద్రుడు మూడు శక్తులతో కొట్టాడు. కొట్టబడిన రావణుడు రణంలో మాణిభద్రుని కిరీటంపై దెబ్బ కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు అతని కిరీటం ఒక పక్కకు ఒరిగిపోయింది. అప్పటినుండి ఆ యక్షుడు ‘పార్శ్వమౌళి’ (కిరీటం ఒక పక్కకు ఒరిగినవాడు) అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడట. మహాత్ముడైన ఆ మాణిభద్రుడు వెనుదిరగగా, రాజా, ఆ పర్వతంపై రాక్షసుల మహానాదం పెల్లుబికింది — ఈ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ఇక్కడ మళ్ళీ నామనిరుక్తి కనిపిస్తుంది — పన్నెండవ సర్గలో సరమ విషయంలో వలెనే ఇక్కడ పార్శ్వమౌళి విషయంలోనూ. కిరీటం పక్కకు ఒరగడం పరాజయానికి చిహ్నం, కానీ దానితో పాటు యక్షునికి కొత్త పేరు కూడా లభించింది. మాణిభద్రుడు ధూమ్రాక్షుని జయిస్తాడు, కానీ రావణుని ఎదుట నిలువలేడు — బ్రహ్మవరంచేత రక్షించబడిన రావణుడు యక్షులచేత అవధ్యుడని ముందే చెప్పబడింది. ధూమ్రాక్షుని పతనం రావణుని కోపాన్ని పెంచుతుంది, తన మంత్రిని రక్షించడానికి అతడు స్వయంగా పరుగెత్తుతాడు. దీనిచేత రావణునికి తన మంత్రులపై గల ప్రేమ కూడా సూచించబడుతుంది. మాణిభద్రుడు మూడు శక్తులతో కొట్టినా రావణునికి బాధ కలగదు; రావణుని ఒక్క దెబ్బే అతనిని ఓడిస్తుంది. ఇక్కడ బ్రహ్మవరపు ప్రభావం మళ్ళీ స్పష్టమవుతుంది. ఇలా కుబేరుని ప్రధాన సేనాపతి కూడా ఓడిపోయాడు, కాబట్టి కుబేరుడు స్వయంగా రావడం అనివార్యమైంది.

అప్పుడు శుక్రుడు, ప్రౌష్ఠపదుడు అనే మంత్రులతో, పద్మం, శంఖం అనే నిధులతో కూడి గదాధరుడైన ధనాధ్యక్షుడు దూరం నుండి కనిపించాడు. ఆ బుద్ధిమంతుడు శాపం వల్ల గౌరవబుద్ధిని కోల్పోయిన సోదరుని యుద్ధంలో చూచి, పితామహుని వంశానికి తగిన మాట ఇలా అన్నాడు — ‘దుర్మతీ, నేను వారిస్తున్నా నీవు గ్రహించడం లేదు, దాని ఫలాన్ని తరువాత పొంది నరకానికి వెళ్ళినప్పుడు తెలుసుకుంటావు. మోహంతో విషం తాగి దానిని గ్రహించని దుర్మతి, పరిణామం చివరలో ఆ కర్మ ఫలాన్ని తెలుసుకుంటాడు. నీవు ఎటువంటి ధర్మయుక్తమైన కర్మ చేసినా దేవతలు సంతోషించరు, దానివల్లనే నీవు ఈ స్థితికి తేబడ్డావు; అది కూడా నీవు గ్రహించడం లేదు. తల్లిని, తండ్రిని, బ్రాహ్మణుని, ఆచార్యుని అవమానించేవాడు ప్రేతరాజైన యముని వశమై దాని ఫలాన్ని చూస్తాడు. అస్థిరమైన ఈ శరీరంలో ఉండగా తపస్సును ఆర్జించనివాడు, మూఢుడై మరణించి తనకు పట్టే గతిని పొంది తరువాత పరితపిస్తాడు. ధర్మం వల్ల రాజ్యం, ధనం, సౌఖ్యం కలుగుతాయి, అధర్మం వల్ల దుఃఖమే; కాబట్టి సుఖం కోసం ధర్మం చేయాలి, పాపాన్ని విడిచిపెట్టాలి. పాపఫలం దుఃఖం, దానిని ఇక్కడ తానే అనుభవించాలి; కాబట్టి పాపం చేసే మూఢుడు తనను తాను నాశనం చేసుకోవడానికే చేస్తాడు. ఏ దుర్బుద్ధికీ తనంతట తానుగా సద్బుద్ధి పుట్టదు; ఎటువంటి కర్మ చేస్తాడో అటువంటి ఫలాన్నే అనుభవిస్తాడు. సంపదను, రూపాన్ని, బలాన్ని, పుత్రులను, ధనాన్ని, శౌర్యాన్ని మనుష్యులు లోకంలో పుణ్యకర్మలచేత సంపాదించినప్పుడే పొందుతారు. ఇలా ఇటువంటి బుద్ధి గల నీవు నరకానికి పోయేవాడవు. నేను నీతో మాట్లాడను; దుర్వృత్తుల విషయంలో ఇదే నిర్ణయం.’ కుబేరుని ఈ ఉపదేశం ధర్మశాస్త్రపు సారసంగ్రహం వంటిది — కర్మఫలపు అనివార్యత, విషపానపు దృష్టాంతం, పెద్దలను అవమానించడపు ఫలం, శరీరపు అనిత్యత, తపస్సు ఆవశ్యకత, ధర్మాధర్మాల ఫలభేదం. ముఖ్యంగా ‘ధర్మాత్ రాజ్యం ధనం సౌఖ్యమ్’ (ధర్మం వల్ల రాజ్యం, ధనం, సౌఖ్యం) అనే శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది నీతివాక్యంగా ప్రసిద్ధమైనది. చివరలో ‘దుర్వృత్తులతో మాట్లాడరాదు’ అనే శాస్త్రనిర్ణయాన్ని స్మరించి కుబేరుడు సంభాషణను ముగిస్తాడు — ఇదే అతని చివరి మాట, ఆ తరువాత యుద్ధమే. కుబేరుడు రావణుని ‘శాపాద్విభ్రష్టగౌరవమ్’ (శాపం వల్ల గౌరవబుద్ధిని కోల్పోయినవాడు) అని చూస్తాడు — తండ్రి శాపం వల్ల అతనిలో పెద్దలపట్ల గౌరవబుద్ధి నశించిందని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వివరిస్తుంది. కాబట్టి అతని మాటలలో కోపం కంటే కరుణ, దుఃఖం ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. యుద్ధానికి ముందు ధర్మంతో బోధించడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తాడు, ఇది అతని ధర్మశీలతకు తగినది. కుబేరుని సహచరులు కూడా విశేషమైనవారు — శుక్రుడూ ప్రౌష్ఠపదుడూ మంత్రులు, పద్మమూ శంఖమూ నిధిదేవతలు; హిందీ వ్యాఖ్యానం వీరిని ‘శంఖమూ పద్మమూ అనే పేర్లు గల ధనానికి అధిష్ఠానదేవతలు’ అని వివరిస్తుంది. ఇలా ధనేశ్వరుడు తన సంపదకు మూర్తులైనవారితో కలిసి యుద్ధానికి వస్తాడు. ఉపదేశపు భాషను కూడా గమనించాలి — ‘దుర్మతీ’ అనే సంబోధన, ‘నరకానికి వెళ్ళి తెలుసుకుంటావు’ అనే భవిష్యవాణి, ‘నీతో మాట్లాడను’ అనే సంబంధత్యాగం. ఒక పెద్దన్న ప్రేమ క్రమంగా నిరాశగా మారుతుంది. ముఖ్యంగా ‘మాతరం పితరం విప్రమాచార్యం చావమన్యతే’ (తల్లిని, తండ్రిని, బ్రాహ్మణుని, ఆచార్యుని అవమానించేవాడు) అనే శ్లోకం రావణుని దోషాన్ని నేరుగా సూచిస్తుంది — అతడు తండ్రి విశ్రవసుని మాటను కూడా, పెద్దన్నను కూడా అవమానించేవాడు. ‘యాదృశం కురుతే కర్మ తాదృశం ఫలమశ్నుతే’ (ఎటువంటి కర్మ చేస్తాడో అటువంటి ఫలాన్నే అనుభవిస్తాడు) అనే అర్ధశ్లోకం లోకంలో సుభాషితంగా ప్రచారంలో ఉంది.

ఇలా అతడు మాట్లాడిన తరువాత, మారీచుడు మొదలైన రావణుని మంత్రులు అందరూ కుబేరునిచేత కొట్టబడి వెనుదిరిగి పారిపోయారు. అప్పుడు మహాత్ముడైన యక్షేంద్రుడు కుబేరుడు గదతో తలపై కొట్టినా దశగ్రీవుడు తన స్థానం నుండి చలించలేదు. రామా, అప్పుడు ఆ యక్షుడూ రాక్షసుడూ మహాయుద్ధంలో ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటూ విహ్వలులు కాలేదు, అలసిపోనూ లేదు. ధనదుడు అతనిపై ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు; రాక్షసేంద్రుడు వారుణాస్త్రంతో ఆ అస్త్రాన్ని నివారించాడు. అప్పుడు ఆ రాక్షసేశ్వరుడు రాక్షసమాయలో ప్రవేశించి, కుబేరుని వినాశం కోసం లక్షలాది రూపాలను ధరించాడు. పులి, వరాహం, మేఘం, పర్వతం, సముద్రం, వృక్షం, యక్షుడు, దైత్యుడు — ఈ రూపాలలో ఆ దశాననుడు కనిపించాడు. అతడు అనేక రూపాలను ధరిస్తూ ఉన్నాడు; అవి కనిపిస్తున్నాయి, కానీ అతడు స్వయంగా కనిపించడం లేదు. రామా, అప్పుడు దశాననుడు ఒక మహాస్త్రాన్ని గ్రహించి, పెద్ద గదను గిరగిర తిప్పి ధనదుని తలపై కొట్టాడు. ఇలా అతనిచేత కొట్టబడి విహ్వలుడై రక్తంతో తడిసిన ధనాధిపుడు వేరు తెగిన అశోకవృక్షంలా కూలిపోయాడు. అప్పుడు పద్మం మొదలైన నిధులు అతనిని చుట్టుముట్టి నందనవనానికి తీసుకువెళ్ళి సేదదీర్చారు — అంటే మళ్ళీ స్పృహలోకి తెచ్చారు. ఇక్కడ యుద్ధానికి మూడు అంచెలున్నాయి — మొదటిది గదాయుద్ధం, అందులో ఇద్దరూ సమానులు; రెండవది అస్త్రయుద్ధం, అందులో ఆగ్నేయాస్త్రం వారుణాస్త్రంచేత శమిస్తుంది; మూడవది మాయాయుద్ధం, అందులో రావణుడు జయిస్తాడు. అగస్త్యుని పూర్వవచనం మళ్ళీ సత్యమవుతుంది — మాయాబలాన్ని ఆశ్రయించే రాక్షసులు ఋజుయుద్ధం చేసేవారికంటే పైచేయి సాధిస్తారు. పదవ సర్గలో పొందిన రావణుని కామరూపిత్వ వరం ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రయోగించబడినట్లు కనిపిస్తుంది. ‘కృత్తమూల ఇవాశోకః’ (వేరు తెగిన అశోకం వలె) అనే ఉపమ కుబేరుని పతనపు ఆకస్మికతను సూచిస్తుంది — వేరు తెగిన చెట్టు హఠాత్తుగా కూలిపోతుంది. నిధులే అతనికి రక్షకులు — ధనేశ్వరుని సేవకులు ధనాలే. కుబేరుడు గదాధరుడని ముందే చెప్పబడింది, అతని గదాఘాతం రావణుని తన స్థానం నుండి కూడా కదిలించదు. అస్త్రయుద్ధంలో ఆగ్నేయ వారుణాస్త్రాల వైరుధ్యం ప్రసిద్ధమైనది — అగ్ని నీటిచేత చల్లారుతుంది. రావణుని మాయారూపాల జాబితా — పులి, వరాహం, మేఘం, పర్వతం, సముద్రం, వృక్షం, యక్షుడు, దైత్యుడు — అన్నీ భయంకరమైనవీ విశాలమైనవీ, వాటిచేత శత్రువు భ్రాంతి చెందుతాడు. చివరలో ‘మహదస్త్రం ప్రతిగృహ్య’ (మహాస్త్రాన్ని గ్రహించి) అనే పదం, తరువాత ఇంద్రజిత్తు చేయబోయినట్లే, రావణుడు అదృశ్యంగా ఉంటూనే దెబ్బ కొడుతున్నాడని సూచిస్తుంది. కుబేరుడు చంపబడలేదు, కేవలం మూర్ఛపోయాడు — ఎందుకంటే ముందు కూడా అతని కథ కొనసాగుతుంది. నందనవనంలో అతడు మళ్ళీ తేరుకోవడం దేవతలకు అతనిపై గల ప్రేమను సూచిస్తుంది. ఇలా ధర్మోపదేశం చేసిన కుబేరుడు మాయచేత ఓడిపోయాడు — ఇది ధర్మానికి తాత్కాలిక పరాజయం, దానికి ప్రతీకారం రాముని చేత జరుగుతుంది.

సంతోషించిన మనస్సుతో రాక్షసేంద్రుడు ఆ ధనదుని జయించి, అతని జయచిహ్నమైన పుష్పకవిమానాన్ని గ్రహించాడు. ఆ విమానం బంగారు స్తంభాలతో కూడి, వైడూర్యమణులతో చేసిన తోరణాలతో, ముత్యాల జాలాలతో కప్పబడి, అన్ని కాలాలలోనూ ఫలించే వృక్షాలతో కూడి ఉండేది. అది మనోవేగం గలది, కోరిన చోటికి వెళ్ళేది, కోరిన రూపం ధరించేది, ఆకాశంలో సంచరించేది; దాని మెట్లు మణులతో బంగారంతో చేసినవి, వేదికలు పుటం పెట్టిన బంగారంతో చేసినవి. అది దేవతల వాహనం, నశించనిది, ఎల్లప్పుడూ కంటికీ మనస్సుకూ సుఖాన్నిచ్చేది, అనేక ఆశ్చర్యాలతో కూడినది, అనేక చిత్రరచనలతో అలంకరించినది, బ్రహ్మచేత నిర్మించబడినది. సమస్త కోరికలకూ తగినట్లు నిర్మించినది, మనోహరమైనది, సాటిలేనిది, చల్లగానూ లేని వేడిగానూ లేని, అన్ని ఋతువులలోనూ సుఖాన్నిచ్చే శుభకరమైనది అది. పరాక్రమంతో జయించిన, కోరిన చోటికి వెళ్ళే ఆ విమానాన్ని ఎక్కి, మిక్కిలి దుర్బుద్ధి అయిన రాజు రావణుడు దర్పపు ఉద్రేకంతో ‘మూడు లోకాలనూ జయించాను’ అని భావించాడు. ఇలా దేవుడైన వైశ్రవణుని జయించి అతడు కైలాసం నుండి దిగివచ్చాడు. తన తేజస్సుతో ఆ గొప్ప విజయాన్ని పొంది, ప్రతాపవంతుడై, నిర్మలమైన కిరీటాన్నీ హారాలనూ ధరించిన ఆ నిశాచరుడు శ్రేష్ఠమైన విమానంలో కూర్చొని, యజ్ఞసదస్సులోని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు — ఈ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తమైన రుచిరా ఛందస్సులో కూర్చబడింది. పుష్పకపు ఈ వర్ణన సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూచిన పుష్పక వర్ణనను గుర్తుచేస్తుంది. ఇదే విమానాన్ని యుద్ధానంతరం రాముడు అయోధ్యకు వెళ్ళడానికి ఎక్కుతాడు, తరువాత కుబేరునికి తిరిగి ఇచ్చివేస్తాడు — కాబట్టి దీని అపహరణ కథలోని ఒక దీర్ఘసూత్రానికి ఆరంభం. ‘జితం త్రిభువనం మేనే’ (మూడు లోకాలనూ జయించినట్లు భావించాడు) అనే వాక్యంలో కవి రావణుని దర్పాన్ని వ్యంగ్యంగా చూపుతున్నాడు — ఒక్క సోదరుని ఓడించి అతడు మూడు లోకాలనూ జయించినట్లు భావిస్తున్నాడు. అయినప్పటికీ పుష్పకం జయచిహ్నమే, అతని ఐశ్వర్యానికి ప్రతీక. ఈ విమానం నుండే తరువాతి సర్గలో నందీశ్వరుని ప్రసంగం ప్రారంభమవుతుంది, అక్కడ విమానపు గమనం ఆగిపోతుంది. పుష్పకపు విశేషణాలలో ‘మనోజవం’, ‘కామగం’, ‘కామరూపం’ అనే మూడు దాని దివ్యత్వాన్ని చూపుతాయి — మనోవేగంతో వెళ్తుంది, కోరిన చోటికి వెళ్తుంది, కోరిన రూపం ధరిస్తుంది. ఇలా కుబేరుని లంకా, ఆ తరువాత పుష్పకమూ రావణునిచేత అపహరించబడ్డాయి. దానితో రావణుని ఐశ్వర్యం పరిపూర్ణమైంది, దర్పం కూడా పెరిగింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి