॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 14వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

యక్షులతో రావణుని యుద్ధం

ఆరుగురు మంత్రులతో కైలాసయాత్ర, యక్షుల యుద్ధసన్నాహం, రావణుని పరాక్రమం, యక్షసేన వినాశం, సంయోధకంటకుడు మారీచుని పడగొట్టడం, ద్వారపాలకుడైన సూర్యభానుని వధ

పూర్వసర్గ చివరలో రావణుడు దూతను చంపి ధనేశ్వరుని వైపు బయలుదేరాడు. ఈ సర్గలో అగస్త్యుడు అతని యాత్రను వర్ణిస్తున్నాడు — ఎల్లప్పుడూ బలగర్వంతో ఉండే అతడు ఆరుగురు మంత్రులతో కలిసి బయలుదేరాడు — మహోదరుడు, ప్రహస్తుడు, మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, ఎల్లప్పుడూ యుద్ధాన్ని కోరే వీరుడైన ధూమ్రాక్షుడు. వారితో కూడి శ్రీమంతుడైన రావణుడు కోపంతో లోకాలను దహిస్తున్నాడా అన్నట్లు సాగిపోయాడు. అతడు పట్టణాలను, నదులను, పర్వతాలను, అడవులను, ఉపవనాలను క్షణంలో దాటి కైలాసపర్వతాన్ని చేరాడు. ఆ పర్వతంపై విడిదిచేసిన, యుద్ధాన్ని కోరే, ఉత్సాహంతో ఉన్న, దుష్టాత్ముడైన, మంత్రులతో కూడిన రాక్షసేంద్రుని గురించి విని యక్షులు ఆ రాక్షసుని ఎదుట నిలువలేకపోయారు. ‘ఇతడు రాజుగారి సోదరుడు’ అని తెలిసి వారు ధనేశ్వరుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళారు. వెళ్ళి అతని సోదరుడు చేయదలచినదంతా అతనికి విన్నవించారు. ధనదుని అనుమతి పొంది వారు ఉత్సాహంతో యుద్ధానికి బయలుదేరారు. అప్పుడు సముద్రంలా సైన్యాల కల్లోలం పెరిగింది, అది నైరృతరాజైన కుబేరుని పర్వతాన్ని కదిలిస్తున్నట్లుగా ఉంది. ఆ తరువాత యక్షులతో రాక్షసులతో నిండిన యుద్ధం జరిగింది, అందులో రాక్షసుని ఆ మంత్రులు వ్యథ చెందారు. ఇక్కడ యక్షుల ప్రవర్తనను గమనించాలి — దండెత్తి వచ్చినవాడు రాజుగారి సోదరుడు కాబట్టి వారు మొదట యుద్ధం ప్రారంభించరు; తమ స్వామి అనుమతి పొందిన తరువాతనే యుద్ధం చేస్తారు. ఇది సేవకధర్మం. ‘నైరృతరాజస్య’ (నైరృతుల రాజు యొక్క) అనే పదం కుబేరుని సూచిస్తుంది — యక్షులకూ రాక్షసులకూ అతడే స్వామి. యుద్ధం ఆరంభంలోనే రావణుని మంత్రులు వ్యథ చెందారనే వర్ణన యక్షుల బలాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ఆరుగురు మంత్రుల పేర్లను కవి జాగ్రత్తగా లెక్కిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే రావణుని యుద్ధాలన్నిటిలో వారే అతని సహచరులు. ‘క్రోధాల్లోకాన్దహన్నివ’ (కోపంతో లోకాలను దహిస్తున్నట్లు) అనే ఉపమ అతని ప్రస్థానపు వేగాన్నీ రోషాన్నీ చూపుతుంది — దారిలో ఉన్నదేదైనా, పట్టణమైనా నదైనా పర్వతమైనా అడవైనా, అన్నిటినీ అతడు క్షణంలో దాటిపోయాడు. ఇలా రావణుని మొదటి దిగ్విజయయాత్ర ఉత్తరదిక్కు వైపు, సోదరుడైన కుబేరుని రాజ్యం వైపు ప్రారంభమవుతుంది. ఇలా యాత్ర ఆరంభమే యుద్ధానికి పూర్వరూపం.

తన సైన్యపు అటువంటి దశను చూచి నిశాచరుడైన దశగ్రీవుడు అనేకసార్లు హర్షనాదాలు చేస్తూ కోపంతో ముందుకు దూకాడు. రాక్షసేంద్రునికి ఘోరపరాక్రములైన మంత్రులు ఎవరున్నారో, వారిలో ఒక్కొక్కడు వేయిమంది యక్షులతో పోరాడాడు. అప్పుడు గదలతో, రోకళ్ళతో, కత్తులతో, శక్తులతో, తోమరాలతో కొట్టబడుతూనే దశగ్రీవుడు ఆ సైన్యంలోకి చొచ్చుకుపోయాడు. అక్కడ దెబ్బలు తింటూ దశాననుడు ఊపిరి ఆడనివాడిలా అయ్యాడు; వర్షించే మేఘాల ధారలచేతలా అతడు ఆయుధధారలచేత అడ్డగించబడ్డాడు. అయినా యక్షుల ఆయుధాలచేత కొట్టబడిన అతడు, మేఘాల వందలాది ధారలచేత తడిసిన పర్వతంలా, ఏమాత్రం వ్యథ చెందలేదు. అప్పుడు ఆ మహాత్ముడు కాలదండం వంటి గదను ఎత్తి యక్షులను యమలోకానికి పంపుతూ సైన్యంలోకి ప్రవేశించాడు. విస్తారమైన గడ్డిమైదానాన్నీ కుప్పపోసిన ఎండిన కట్టెలనూ గాలిచేత ప్రజ్వరిల్లిన అగ్ని కాల్చినట్లు, అతడు ఆ యక్షసైన్యాన్ని దహించాడు. మహోదరుడు, శుకుడు మొదలైన ఆ మహామంత్రులు కూడా గాలులు మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు ఆ యక్షులను కొద్దిమందే మిగిలేలా చేశారు. కొందరు దెబ్బలు తిని విరిగిపోయి రణభూమిపై పడిపోయారు, కొందరు రణంలో కోపంతో వాడి పళ్ళతో పెదవులు కొరుక్కున్నారు. కొందరు అలసిపోయి, ఆయుధాలు జారిపోయి, రణాంగణంలో ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని, నీటిచేత ఒడ్డులు కూలినట్లు కూలిపోయారు. చచ్చి స్వర్గానికి వెళ్తున్నవారు, పోరాడుతున్నవారు, పరుగెత్తుతున్నవారు, చూస్తున్న ఋషిసంఘాలు — వీరందరి ఆధిక్యం వల్ల ఆకాశంలో కాసింత చోటు కూడా లేకపోయింది. ఈ భాగంలో కవి అనేక ఉపమలతో యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు — మేఘధారలకు చలించని పర్వతం, గాలిచేత ప్రజ్వరిల్లిన అగ్ని, గాలిచేత చెదరిన మేఘాలు, నీటిచేత కోసుకుపోయే ఒడ్డులు. రావణుని పరాక్రమం బ్రహ్మవరపు ఫలం — ఆయుధాలచేత కొట్టబడినా అతడు వ్యథ చెందడు. ‘న బభూవాంతరం దివి’ (ఆకాశంలో చోటు లేకపోయింది) అనే అతిశయోక్తితో చచ్చినవారి సంఖ్య సూచించబడింది — మరణించిన యక్షులు వీరగతిని పొంది స్వర్గానికి వెళ్తున్నారు, చూచే ఋషులు ఆకాశంలో నిలిచి ఉన్నారు. యుద్ధవర్ణన మూడు అంచెలుగా క్రమంగా పెరుగుతుంది. మొదట రావణుని మంత్రులు ఒక్కొక్కరు వేయిమంది యక్షులతో పోరాడుతారు, దీనిచేత రాక్షసుల వీర్యం సూచించబడుతుంది. రెండవది, రావణుడు స్వయంగా యక్షసేనలోకి ప్రవేశిస్తాడు, అక్కడ ఆయుధవర్షంతో కప్పబడినా గాయపడకుండా నిలుస్తాడు. మూడవది, అతడు గదనెత్తి యక్షులను దహిస్తాడు, మంత్రులు కూడా వారిని చెదరగొడతారు, చివరకు యక్షులు పూర్తిగా భగ్నమవుతారు. యక్షుల దశావర్ణన కూడా కరుణాజనకమైనది — కొందరు అంగాలు విరిగి పడిపోయారు, కొందరు కోపంతో పెదవులు కొరుకుతున్నారు, కొందరు అలసి ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని కూలిపోతున్నారు. ఈ వర్ణన యుద్ధపు భీషణత్వాన్నీ మానవీయమైన దుఃఖాన్నీ రెండిటినీ చూపుతుంది. ‘కూలా ఇవ జలేన’ (నీటిచేత ఒడ్డులు వలె) అనే ఉపమ — నదీవేగంచేత ఒడ్డులు మెల్లమెల్లగా కోసుకుపోయి కూలిపోయినట్లే యక్షులు కూలిపోయారు. కవి రావణుని శత్రువులను కూడా సహానుభూతితో చూస్తున్నాడు. ఈ భాగంలో రావణుని పరాక్రమం ఉత్కృష్టమైనదే, కానీ దానికి కారణం తపస్సుచేత పొందిన వరమే, ధర్మం కాదు. మంత్రుల వీర్యం కూడా ఆశ్చర్యకరమైనది — ఒక్కడే వేయిమంది యక్షులను అడ్డుకుంటాడు, ఇది రాక్షసబలపు గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది, కుబేరుని సేన శైథిల్యాన్ని చూపుతుంది.

మహాబలులైన ఆ యక్షశ్రేష్ఠులు భగ్నమవడం చూచి మహాబాహువైన ధనాధ్యక్షుడు ఇతర యక్షులను పంపాడు. రామా, ఈలోగా విస్తారమైన బలవాహనాలు గల సంయోధకంటకుడు అనే యక్షుడు పంపబడి వచ్చి విరుచుకుపడ్డాడు. అతని చక్రంచేత రణంలో కొట్టబడిన మారీచుడు, విష్ణువుచేత కొట్టబడినట్లుగా, పుణ్యం క్షీణించిన గ్రహంలా పర్వతం నుండి నేలపై పడిపోయాడు. క్షణంలో స్పృహ తెచ్చుకొని ఆ నిశాచరుడు కొంత విశ్రాంతి తీసుకొని మళ్ళీ ఆ యక్షునితో పోరాడాడు, ఆ యక్షుడు భగ్నుడై పారిపోయాడు. ‘విష్ణునేవ’ (విష్ణువుచేత వలె) అనే ఉపమను గమనించాలి — బాలకాండలో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో రాముడు మానవాస్త్రమనే బాణంతో మారీచుని దూరంగా సముద్రంలోకి విసిరివేశాడు; కాబట్టి పడిపోవడమే అతని భాగ్యం అన్నట్లుంది. ‘క్షీణపుణ్య ఇవ గ్రహః’ (పుణ్యం క్షీణించిన గ్రహం వలె) అనే ఉపమ జ్యోతిఃశాస్త్రం నుండి వచ్చినది — పుణ్యం క్షీణించగానే నక్షత్రాలు స్వర్గం నుండి రాలిపోతాయని లోకవిశ్వాసం. ఈ ప్రసంగం రావణుని మంత్రులు వరంచేత రక్షించబడినవారు కాదని చూపుతుంది, కాబట్టి యక్షులు వారిని పడగొట్టగలరు; మారీచుడు మళ్ళీ లేచి పోరాడుతాడు, యక్షుడు పారిపోతాడు. ‘విస్తీర్ణబలవాహనః’ (విస్తారమైన బలవాహనాలు గలవాడు) అనే విశేషణంతో అతని పెద్ద సేన సూచించబడింది.

అప్పుడు రావణుడు బంగారంతో చిత్రించిన అంగాలు గల, వైడూర్యాలతో వెండితో పొదిగిన, ద్వారపాలకుల సరిహద్దుగా ఉన్న తోరణం లోపలికి ప్రవేశించాడు. రాజా, ప్రవేశిస్తున్న ఆ నిశాచరుడైన దశగ్రీవుని సూర్యభానుడు అనే పేరుగల ద్వారపాలకుడు అడ్డగించాడు. యక్షుడు అడ్డగిస్తున్నా ఆ నిశాచరుడు లోపలికి ప్రవేశించాడు. రామా, అడ్డగించినా ఆ రాక్షసుడు ఆగనప్పుడు, ఆ యక్షుడు తోరణాన్ని పెకలించి దానితో అతనిని కొట్టాడు. రక్తం స్రవిస్తూ అతడు ధాతువులు స్రవించే పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. పర్వతశిఖరం వంటి తోరణంతో కొట్టబడినా ఆ వీరుడు స్వయంభువు (బ్రహ్మ) ఇచ్చిన వరం వల్ల ఏ హానీ పొందలేదు. అప్పుడు అదే తోరణంతో అతడు ఆ యక్షుని కొట్టాడు; అప్పుడు శరీరం భస్మమైపోయిన ఆ యక్షుడు కనిపించకుండా పోయాడు. ఆ రాక్షసపరాక్రమాన్ని చూచి యక్షులందరూ పారిపోయారు; భయపీడితులై, ఆయుధాలు విడిచిపెట్టి, అలసిపోయి, ముఖాలు వెలవెలబోయి వారు నదులలోకీ గుహలలోకీ దూరిపోయారు. ఈ చివరి శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ద్వారపాలకుని ధర్మనిష్ఠ ప్రశంసనీయమైనది — అతడు ప్రాణాలొడ్డి అయినా స్వామి ద్వారాన్ని రక్షిస్తాడు, రాజుగారి సోదరుని కూడా లోపలికి రానివ్వడు. రావణుడు అతని ఆయుధంతోనే అతనిని చంపుతాడు, ఇది అతని బలాధిక్యాన్ని చూపుతుంది. ‘వరదానాత్స్వయంభువః’ (స్వయంభువు వరదానం వల్ల) అనే మాటతో మళ్ళీ బ్రహ్మవరపు మహిమ గుర్తుచేయబడింది — సుపర్ణులు, నాగులు, యక్షులు, దైత్యులు, దానవుల చేత అవధ్యత్వాన్ని అతడు కోరుకున్నాడు, కాబట్టి యక్షుడు అతనిని చంపలేడు. యక్షులు పారిపోవడంతో కుబేరుని సేన ఓడిపోయింది; తరువాతి సర్గలో మాణిభద్రుడూ కుబేరుడూ స్వయంగా యుద్ధానికి వస్తారు. తోరణ వర్ణన — బంగారంతో చిత్రించిన అంగాలు, వైడూర్యాలతో వెండితో పొదిగినది — కుబేరుని నగర ఐశ్వర్యాన్ని సూచిస్తుంది; అది ‘ప్రతిహారాణాం మర్యాదా’ (ద్వారపాలకుల సరిహద్దు) అని చెప్పబడింది, అంటే దాని అవతల ద్వారపాలకుల అనుమతి లేకుండా ఎవరూ వెళ్ళరు. సూర్యభానుడు ఆ మర్యాదను రక్షించడానికి ప్రాణాలు విడుస్తాడు. స్వామిభక్తుడైన సేవకుడు వీరగతిని పొందుతాడు, దుష్టుడు మాత్రం వరబలంతో జయిస్తాడు — ఈ వైరుధ్యం ఇక్కడ కథకు కరుణస్వరాన్ని కల్పిస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి