సర్గ
కుంభకర్ణుని శయనమూ కుబేరుని దూత వధయూ
కుంభకర్ణునికి శయనాగార నిర్మాణం, రావణుని అత్యాచారాలు, కుబేరుడు దూతను పంపడం, కుబేరుని రుద్రసఖ్యకథ, రావణుని క్రోధం, దూతవధ, దిగ్విజయానికి ప్రస్థానం
అగస్త్యుడు చెబుతున్నాడు — కొంతకాలం తరువాత లోకేశ్వరుడైన బ్రహ్మ విడిచిపెట్టిన తీవ్రమైన నిద్ర రూపం దాల్చి కుంభకర్ణుని శరీరంలో ప్రవేశించింది. పదవ సర్గలో సరస్వతి ప్రేరణతో అతడు కోరుకున్న వరానికి ఫలం ఇప్పుడు బయటపడింది. అప్పుడు కుంభకర్ణుడు కూర్చొని ఉన్న అన్న రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నిద్ర నన్ను బాధిస్తోంది; నాకు ఒక నివాసాన్ని కట్టించు.’ అప్పుడు రాజైన రావణుడు విశ్వకర్మతో సమానులైన శిల్పులను నియమించాడు. వారు కుంభకర్ణుని కోసం ఒక యోజనం వెడల్పూ దానికి రెట్టింపు పొడవూ గల, నునుపైన, చూడముచ్చటైన, ఏ ఆటంకమూ లేని ఇంటిని నిర్మించారు. అది స్ఫటికాలతో, బంగారంతో, చిత్రమైన స్తంభాలతో అంతటా శోభిల్లుతూ ఉండేది. దాని మెట్లు వైడూర్యాలతో చేయబడినవి, అంతటా చిరుగంటల జాలాలు, తోరణాలు దంతంతో చేసినవి, వేదికలు వజ్రాలతో స్ఫటికాలతో కూర్చినవి. ఇలా మనోహరమైన, సమస్త సుఖాలతో కూడిన, అన్నివిధాలా ఎల్లప్పుడూ సుఖాన్నిచ్చే ఆ గృహాన్ని, మేరుపర్వతపు పుణ్యగుహ వంటిదానిని, రాక్షసుడైన రావణుడు కట్టించాడు. అక్కడ నిద్రావశుడైన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు అనేక వేల సంవత్సరాలు నిద్రిస్తూ మేల్కొనలేదు. ఈ గృహ వర్ణనలో కవి రాక్షసుల వైభవాన్ని చూపుతున్నాడు — ఒక్కని నిద్ర కోసమే రెండు యోజనాల పొడవైన భవనం. కుంభకర్ణుని విశాలమైన శరీరానికి తగినట్లే అది విస్తారమైనది. ‘మేరోః పుణ్యాం గుహామివ’ (మేరువు పుణ్యగుహ వలె) అనే ఉపమచేత ఆ స్థానపు ప్రశాంతతా సుఖమూ సూచించబడుతున్నాయి. రావణుని భ్రాతృప్రేమ కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — తమ్ముని ఒక్క విన్నపం కోసం అతడు ఇంతటి భవనాన్ని నిర్మింపజేస్తాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కైలాససమమ్ ఆలయమ్’ (కైలాసంతో సమానమైన నివాసం) అనే ఒక అర్ధశ్లోకం అదనంగా ఉంది, ఈ ముద్రణలో అది లేదు; ఇక్కడ ‘దర్శనీయం నిరాబాధం కుంభకర్ణస్య చక్రిరే’ అని మాత్రమే ఉంది. నిద్ర ‘రూపిణీ’ (రూపం దాల్చినది) అని చెప్పబడింది — అంటే అది ఒక దేవత వలె మూర్తిమంతమై అతని శరీరంలో ప్రవేశించింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఆవలింత మొదలైన రూపాలలో మూర్తీభవించినది’ అని వివరిస్తుంది. ఈ విధంగా వరం శాపంలా ఫలించింది — తాను స్వయంగా కోరుకున్నదే అతనికి బంధనమైంది.
కుంభకర్ణుడు నిద్రకు లొంగిపోగా దశాననుడు అంకుశం లేనివాడై దేవతలను, ఋషులను, యక్షులను, గంధర్వులను చంపసాగాడు. దేవతలకు నందనం మొదలైన విచిత్రమైన ఉద్యానవనాలు ఏవేవి ఉన్నాయో, వాటి వద్దకు వెళ్ళి మిక్కిలి క్రుద్ధుడై వాటిని ధ్వంసం చేశాడు. ఆ రాక్షసుడు నదిలో ఏనుగులా క్రీడిస్తూ, గాలిలా చెట్లను విసిరివేస్తూ, ప్రయోగించిన వజ్రాయుధంలా పర్వతాలను పడగొడుతూ సంచరించాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమలతో అతని మూడు విధాల వినాశనం వర్ణించబడుతోంది — ఏనుగు నదిని కలచివేస్తుంది, గాలి చెట్లను పెకలిస్తుంది, వజ్రం పర్వతాలను భేదిస్తుంది. ‘నిరంకుశః’ (అంకుశం లేనివాడు) అనే పదం ఏనుగు రూపకాన్నే కొనసాగిస్తుంది — అంకుశం లేని మదపుటేనుగులా అతడున్నాడు. కుంభకర్ణుని నిద్రతోనే రావణుని నిరంకుశత్వం ఆరంభమవడం విశేషం — కుంభకర్ణుడు మేల్కొని ఉన్నంతకాలం అతడు ఋషులను భక్షించేవాడు; ఇప్పుడు అతడు నిద్రిస్తున్నాడు, రావణుడు మాత్రం వినాశనం చేస్తున్నాడు.
దశగ్రీవుని అటువంటి నడవడిని తెలుసుకొని, ధర్మజ్ఞుడైన ధనేశ్వరుడు (కుబేరుడు) తన వంశానికి తగిన తన ప్రవర్తనను స్మరించుకొని, సోదరప్రేమను చూపడానికి, దశగ్రీవునికి హితం చెప్పడానికి లంకకు ఒక దూతను పంపాడు. ఆ దూత లంకానగరానికి వెళ్ళి మొదట విభీషణుని కలిశాడు. విభీషణుడు అతనిని ధర్మబద్ధంగా సత్కరించి, వచ్చిన కారణాన్ని అడిగాడు. విభీషణుడు రాజైన కుబేరుని, బంధువుల క్షేమాన్ని అడిగి, సభలో కూర్చొని ఉన్న దశాననుని అతనికి చూపించాడు. ఆ దూత అక్కడ తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న రాజును చూచి ‘జయం’ అనే మాటతో పూజించి మౌనంగా నిలిచాడు. అప్పుడు శ్రేష్ఠమైన పరుపులతో శోభిస్తున్న ఉత్తమ పర్యంకంపై కూర్చున్న దశగ్రీవునితో దూత ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాజా, నీ సోదరుడు చెప్పినదంతా నీకు చెబుతాను; వీరా, అది మీ ఇద్దరి నడవడికీ వంశానికీ తగినది. ఇంతవరకు చేసినది చాలు, అది తగినంత; ఇకనైనా సచ్ఛీలాన్ని అలవరచుకో; వీలైతే ధర్మంలో స్థిరపడు. నందనవనం ధ్వంసమవడం నేను చూశాను, ఋషులు చంపబడ్డారని విన్నాను; రాజా, నీ కారణంగా దేవతలు యుద్ధానికి సన్నద్ధమవుతున్నారని కూడా విన్నాను.’ ఇక్కడ విభీషణుని ప్రవర్తనను ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — అతడు దూతను ధర్మబద్ధంగా సత్కరిస్తాడు, పెద్దన్న క్షేమాన్ని అడుగుతాడు, ఆ తరువాతనే రాజసభకు తీసుకువెళతాడు. ఇలా అతడు కుబేరునికీ రావణునికీ మధ్య వారధిలా నిలుస్తాడు. కుబేరుని సందేశం కూడా మృదువైనది — అతడు బెదిరించడు, కేవలం ‘చాలు’ అంటాడు, దేవతల కోపాన్ని సూచిస్తాడు. ‘యది శక్యతే’ (వీలైతే) అనే పదంతో, రావణుని స్వభావం తెలిసి కూడా అతడు ఆశను వదలడం లేదని తెలుస్తుంది. దూత ఆచరణ కూడా ఆదర్శప్రాయమైనది — అతడు మొదట రాజు తేజస్సును చూచి ‘జయం’ అంటాడు, మౌనంగా నిలుస్తాడు, రాజు కూర్చున్న తరువాతనే మాట్లాడడం ప్రారంభిస్తాడు. కుబేరుని సందేశంలో మూడు భాగాలున్నాయి — మొదటిది ‘చాలు’ అనే నివారణ, రెండవది ‘ధర్మంలో స్థిరపడు’ అనే ఉపదేశం, మూడవది ‘దేవతల సన్నాహం’ అనే భయసూచన. ఈ క్రమం సామనీతికి అనుగుణమైనది — మొదట ప్రేమతో, తరువాత హితంతో, చివరకు భయంతో మేల్కొలపడం. ‘ఉభయోః సదృశం… వృత్తస్య చ కులస్య చ’ (మీ ఇద్దరి నడవడికీ వంశానికీ తగినది) అనే వాక్యంలో కుబేరుడు ఇద్దరికీ ఒకటే వంశమని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఇద్దరూ పులస్త్యుని వంశజులే, కాబట్టి ఇద్దరి ఆచరణ కూడా అలాగే ఉండాలి. దూత మొదట విభీషణుని కలవడం కూడా సూచనాత్మకమే — లంకలో ధర్మబుద్ధి గలవాడు విభీషణుడొక్కడే అని కుబేరునికి తెలుసు.
దూత కుబేరుని మాటలను కొనసాగిస్తున్నాడు — ‘రాక్షసాధిపా, నీవు నన్ను ఎన్నోసార్లు తిరస్కరించావు; అయినా అపరాధం చేసిన బాలుడైనా తన బంధువులచేత రక్షించబడవలసినవాడే. నేను ధర్మాన్ని ఉపాసించడానికి హిమవత్పర్వతపు శిఖరానికి వెళ్ళి, రౌద్రవ్రతాన్ని స్వీకరించి నియమవంతుడనై ఇంద్రియనిగ్రహంతో ఉన్నాను. అక్కడ ఉమతో కూడిన ప్రభువు, దేవుడు అయిన మహేశ్వరుని చూశాను. దైవవశాత్తు అక్కడ నా ఎడమ కన్ను దేవిపై పడింది — మహారాజా, ‘ఈమె ఎవరు?’ అని తెలుసుకోవడానికే, మరే కారణం చేతనూ కాదు. అప్పుడు రుద్రాణి సాటిలేని రూపం ధరించి అక్కడ ఉండింది. దేవి దివ్యప్రభావంచేత నా ఎడమ కన్ను కాలిపోయింది, ఆ కన్ను ధూళిచేత కప్పబడిన జ్యోతిలా పింగళవర్ణాన్ని (గోరోజన రంగును) పొందింది. అప్పుడు నేను ఆ పర్వతపు మరొక విశాలమైన తటానికి వెళ్ళి మౌనంగా ఎనిమిది వందల సంవత్సరాలు మహావ్రతాన్ని ధరించాను. ఆ నియమం ముగిసినప్పుడు అక్కడ ప్రభువైన మహేశ్వరుడు ప్రసన్నమైన మనస్సుతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, సువ్రతా, ఈ తపస్సుకు నీపై ప్రీతుడనయ్యాను. ధనాధిపా, ఈ వ్రతాన్ని నేనూ ఆచరించాను, నీవూ ఆచరించావు; ఇటువంటి వ్రతాన్ని ఆచరించే మూడవ పురుషుడు లేడు; అతి దుష్కరమైన ఈ వ్రతాన్ని పూర్వం నేనే సృష్టించాను. కాబట్టి సౌమ్యా, ధనేశ్వరా, నాతో స్నేహాన్ని ఇష్టపడు; అనఘా, తపస్సుచేత నేను జయించబడ్డాను, నాకు సఖుడవై ఉండు. దేవి ప్రభావంచేత నీ ఎడమ కన్ను కాలిపోయిందో, దేవి రూపాన్ని చూచినందువల్ల పింగళత్వాన్ని పొందిందో, దానిచేత ‘ఏకాక్షపింగళి’ (ఒక కన్ను పింగళవర్ణం గలవాడు) అనే నీ పేరు శాశ్వతంగా నిలిచిపోతుంది.’ ఈ విధంగా శంకరుని స్నేహాన్నీ అనుమతినీ పొంది తిరిగి వచ్చిన నేను నీ పాపనిశ్చయాన్ని విన్నాను. కాబట్టి అధర్మిష్ఠులతో కలయిక నుండీ వంశానికి కళంకం తెచ్చే పనుల నుండీ విరమించు.’ ఇక్కడ కుబేరుడు తన కథను ఎందుకు చెబుతున్నాడు? ఒకవైపు అతడు తన దోషాన్ని ఒప్పుకుంటున్నాడు — దేవిపై దృష్టి నిలపడం అవివేకం, దానికి శిక్ష కూడా పొందాడు; మరొకవైపు తపస్సుచేత దోషం కూడా అనుగ్రహంగా పరిణమిస్తుందని చూపుతున్నాడు. అతని పరోక్ష ఉపదేశం ఇది — ‘నేను కూడా దోషం చేసి తపస్సుచేత శుద్ధుడనయ్యాను, నీవూ విరమించు.’ అంతేకాక మహేశ్వరుని స్నేహమే తన బలమని సూచిస్తున్నాడు. కుబేరుని కథా వివరణలో కొన్ని సూక్ష్మాంశాలున్నాయి. ‘న ఖల్వన్యేన హేతునా’ (మరే కారణం చేతనూ కాదు) అని అతడు రెండుసార్లు చెప్పినట్లుగా తన నిర్దోషత్వాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు — అతని చూపు కామంతో కాదు, కేవలం జిజ్ఞాసతోనే. అయినా దేవి తేజస్సు అతనిని శిక్షిస్తుంది; దీనిచేత మహాత్ముల విషయంలో అవివేకం కూడా ఫలాన్నిస్తుందని సూచించబడుతోంది. మహేశ్వరుడు అతనిని ‘తృతీయః పురుషో నాస్తి’ (మూడవ పురుషుడు లేడు) అని ప్రశంసిస్తాడు — ఈ వ్రతాన్ని శివుడూ కుబేరుడూ మాత్రమే ఆచరించారు. ‘తపసా నిర్జితః’ (తపస్సుచేత జయించబడ్డాను) అనే శివుని మాట తపస్సు సామర్థ్యాన్ని చూపుతుంది — దేవుడు కూడా తపస్విచేత జయించబడతాడు. ‘ఏకాక్షపింగళి’ అనే పేరు ఒకవైపు దోషానికి జ్ఞాపిక, మరొకవైపు శివసఖ్యానికి చిహ్నం. దీనంతటి ఉద్దేశం రావణునికి ఒక ఉదాహరణ చూపడమే — తన దోషాన్ని ఒప్పుకొని తపస్సుచేత శుద్ధి పొందడం సాధ్యమే, నీవూ అధర్మం నుండి విరమించు. కానీ రావణుడు ఈ ఉదాహరణలో కేవలం అన్న గర్వాన్నే చూస్తాడు. ‘సాపరాధుడైన బాలుడైనా రక్షించబడవలసినవాడే’ అనే వాక్యంతో కుబేరుడు రావణుని బాలునిగా, తనను పెద్దవాడైన రక్షకునిగా భావిస్తున్నాడు; ఈ ప్రేమే రావణుని గర్వాన్ని మరింత రెచ్చగొడుతుంది.
దూత చివరగా అన్నాడు — ‘ఋషిసంఘాలతో కూడిన దేవతలు నిన్ను వధించే ఉపాయాన్ని ఆలోచిస్తున్నారు.’ ఇలా చెప్పబడిన దశగ్రీవుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో, చేతులనూ పళ్ళనూ నలుపుతూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘దూతా, నీవు చెబుతున్న మాట నాకు అర్థమైంది. ఈరోజు నీవూ బ్రతకవు, నిన్ను పంపిన ఆ అన్నా బ్రతకడు. ఆ ధనరక్షకుడు చెప్పేది నాకు హితం కాదు. ఆ మూఢుడు మహేశ్వరునితో తన స్నేహాన్ని నాకు వినిపిస్తున్నాడట! నీవు ఇప్పుడు చెప్పినది నేను సహించదగినది కాదు. దూతా, ఇంతకాలం అతనిని నేను సహించానంటే, ‘పెద్దవాడు గురువు, చంపదగినవాడు కాడు’ అని భావించే. ఇప్పుడు మాత్రం అతని మాట విని నేను ఈ నిశ్చయం చేసుకున్నాను — నా బాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి మూడు లోకాలనూ జయిస్తాను. అతనొక్కని కారణంగా ఈ క్షణంలోనే ఆ నలుగురు లోకపాలకులనూ యమలోకానికి పంపిస్తాను.’ ఇలా పలికి లంకేశ్వరుడు దూతను కత్తితో చంపి, దుష్టులైన రాక్షసులకు భక్షించడానికి అతనిని ఇచ్చాడు. ఆ తరువాత స్వస్తివాచనం చేయించుకొని రావణుడు రథమెక్కి, ముల్లోకాలనూ జయించాలనే కోరికతో, ధనేశ్వరుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. దూతవధ రాజధర్మానికి విరుద్ధమైన మహాపరాధం — దూత అవధ్యుడు అన్నది నీతి; సుందరకాండలో విభీషణుడే ఈ నీతిని రావణునికి గుర్తుచేస్తాడు. ఇక్కడ రావణుని కోపానికి మూలం కుబేరుని ఉపదేశం కాదు, ‘మహేశ్వరసఖిత్వం’ — దానిని అతడు తనకు బెదిరింపుగా భావిస్తున్నాడు. ఇలా కుబేరుని హితవచనమే రావణుని దిగ్విజయానికి కారణమైంది. నలుగురు లోకపాలకుల ప్రస్తావన — కుబేరుడు వారిలో ఒకడు, కాబట్టి అతని కారణంగా అందరినీ చంపుతానన్నది అతని గర్వం. ఈ సర్గ చివరలో రావణుని యుద్ధయాత్ర ప్రారంభమవుతుంది, దాని వర్ణన తరువాతి సర్గలలో ఉంటుంది. రావణుడు తన కోపాన్ని సమర్థించుకుంటాడు కూడా — ‘ఇంతకాలం సహించినది పెద్దవాడనే కారణంతోనే’ అని. అతని మాటలలోని ‘మూఢుడు’, ‘ధనరక్షకుడు’ అనే ఎగతాళి పదాలు కుబేరుని పట్ల అతని తిరస్కారాన్ని చూపుతాయి. ‘తస్యైకస్య కృతే’ (అతనొక్కని కారణంగా) అనే వాక్యంలో అతని ప్రతీకారబుద్ధి స్పష్టమవుతుంది — ఒక్క అన్న దోషానికి లోకపాలకులందరినీ దండిస్తానని. దూత దేహాన్ని రాక్షసులకు భక్షణకై ఇవ్వడం క్రౌర్యానికి పరాకాష్ఠ, ఇది రాక్షసస్వభావాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥