సర్గ
రాక్షసుల వివాహాలు, మేఘనాదుని జననం
విద్యుజ్జిహ్వునితో శూర్పణఖ వివాహం, మయుని దర్శనం, అతని వృత్తాంతం, రావణుడు మండోదరిని పాణిగ్రహణం చేయడం, అమోఘమైన శక్తి, కుంభకర్ణ విభీషణుల వివాహాలు, సరమ పేరుకు నిర్వచనం, మేఘనాదుని జననం
అగస్త్యుడు కథను మళ్ళీ ప్రారంభిస్తాడు — లంకలో అభిషేకించబడిన రాక్షసేంద్రుడు సోదరులతో కలిసి అప్పుడు మొదట తన సోదరి అయిన రాక్షసిని కన్యాదానం చేయడం గురించి ఆలోచించాడు. తండ్రి లేనప్పుడు సోదరి వివాహ బాధ్యత పెద్దన్నదేనని అతనికి తెలుసు. తరువాత ఆ రాక్షసుడు శూర్పణఖ అనే తన సోదరి అయిన రాక్షసిని కాలకేయుడైన దానవేంద్రుడు విద్యుజ్జిహ్వునికి ఇచ్చాడు. ఈ విద్యుజ్జిహ్వుడు కాలకేయవంశపు దానవుడు; అతని వధ తరువాతి సర్గలలో రావణుని చేతనే జరుగుతుంది, అదే శూర్పణఖ వైధవ్యానికి కారణం. సోదరిని ఇచ్చిన తరువాత రాక్షసుడైన దశగ్రీవుడు స్వయంగా వేటకు వెళ్ళాడు. రామా, అక్కడ అడవిలో అతడు దితి కుమారుడైన మయుడనే దానవుని చూచాడు. మయుడు ఒక కన్యతో కలిసి ఉన్నాడు. కన్యతో కూడి ఉన్న అతనిని చూచి నిశాచరుడైన దశగ్రీవుడు అడిగాడు — ‘మనుష్యులూ మృగాలూ లేని ఈ అడవిలో తమరెవరు? ఒంటరిగా ఎందుకు సంచరిస్తున్నారు? లేడికూన కన్నుల వంటి కన్నులు గల ఈమెతో కలిసి ఎందుకు ఉన్నారు?’ అప్పుడు మయుడు అడుగుతున్న ఆ నిశాచరునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ రావణుని ప్రశ్నలో కుతూహలం కనిపిస్తుంది — మనుష్యులూ మృగాలూ లేని అలాంటి అడవిలో ఒంటరి తండ్రి అందమైన కుమార్తెతో ఎందుకు ఉంటాడు? ‘మృగశావాక్షీ’ (లేడికూన కన్నుల వంటి కన్నులు గలది) అనే విశేషణంతో కవి కన్య సౌందర్యాన్నీ, రావణుని ఆకర్షణనూ సూచిస్తాడు. శూర్పణఖ వివాహం సంక్షిప్తంగా వర్ణించబడింది, మయుని దర్శనం విస్తారంగా — కవి దృష్టి మండోదరి సందర్భంపైనే కేంద్రీకృతమైంది.
మయుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, విను; జరిగినదంతా యథాతథంగా నీకు చెబుతాను. హేమ అనే అప్సరస గురించి నీవు ఇంతకుముందు వినే ఉంటావు; పౌలోమి అయిన శచీదేవి శతక్రతువైన ఇంద్రునికి ఇవ్వబడినట్లు, ఆమె దేవతలచేత నాకు ఇవ్వబడింది. ఆమెపై ఆసక్తమైన మనస్సుతో నేను వేయి సంవత్సరాలు నివసించాను. ఆమె దేవకార్యం మీద వెళ్ళిపోయింది; ఆ తరువాత పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచాయి. ఆ హేమ కోసం నేను మాయతో పూర్తిగా బంగారుమయమైన, వజ్రాలతోనూ వైడూర్యాలతోనూ చిత్రించబడిన ఒక పురాన్ని నిర్మించాను. అక్కడ ఆమె లేకుండా దీనుడనై మిక్కిలి దుఃఖంతో నివసించాను. ఆ పురం నుండి కుమార్తెను వెంటబెట్టుకొని నేను అడవికి వచ్చాను. రాజా, ఈమె నా కుమార్తె, ఆ హేమ గర్భంలో పెరిగినది. ఈమెకు భర్తను వెదకడానికి ఈమెతో కలిసి వచ్చాను. గౌరవాన్ని కోరుకునే వారందరికీ కన్యకు తండ్రి కావడం దుఃఖమే; కన్య ఎప్పుడూ రెండు వంశాలను సంశయంలో ఉంచుతూ ఉంటుంది. ఈ భార్యయందు నాకు ఇద్దరు కుమారులు కూడా పుట్టారు — మొదటివాడు మాయావి, అతని తరువాత దుందుభి. నాయనా, అడుగుతున్న నీకు నేను అంతా యథార్థంగా చెప్పాను. ఇప్పుడు నిన్ను ఎలా తెలుసుకోవాలి — తమరెవరు?’ ఇలా అడగబడిన ఆ రాక్షసుడు వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘నేను పౌలస్త్యుని కుమారుడను, పేరు దశగ్రీవుడు; బ్రహ్మ నుండి మూడవ తరం వాడైన విశ్రవసమునికి కుమారుడను.’ మయుని మాటలో తొమ్మిదవ సర్గలోని సుమాలి మాటే ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ‘కన్యాపితృత్వం దుఃఖం హి సర్వేషాం మానకాంక్షిణామ్’ (గౌరవాన్ని కోరుకునే వారందరికీ కన్యకు తండ్రి కావడం దుఃఖమే) అనే అర్ధశ్లోకం రెండుచోట్లా అక్షరశః సమానమైనది. ఇక్కడ మళ్ళీ ఒక తండ్రి కుమార్తె వరుని కోసం చింతిస్తున్నాడు, అతడు కూడా కులీనుడైన వరుని వెదకుతున్నాడు. మయుని కుమారులు మాయావి, దుందుభి కిష్కింధాకాండలో వాలిచేత చంపబడ్డారని ప్రసిద్ధి — ఈ విధంగా కథాసూత్రాలు పరస్పరం ముడిపడుతున్నాయి. రావణుని ఆత్మపరిచయంలో ‘వినీతమ్’ (వినయంగా) అనే పదాన్ని గమనించాలి — స్వార్థం ఉన్నప్పుడు అతడు వినయాన్ని కూడా చూపగలడు. అతడు తన వంశగౌరవాన్ని బ్రహ్మవంశంతో ప్రతిష్ఠిస్తాడు, రాక్షసి అయిన తల్లి వంశంతో కాదు. మయుడు ప్రసిద్ధుడైన దానవశిల్పి, మాయతో నగరాలను నిర్మించగలవాడు; కాబట్టి అతని బంగారుపురం వజ్రవైడూర్యాలతో చిత్రించబడిందనే వర్ణన అతని నైపుణ్యానికి తగినది. కిష్కింధాకాండలో ఋక్షబిలంలో వానరులు చూచిన, స్వయంప్రభచేత రక్షించబడుతున్న బంగారువనం కూడా మయుడు నిర్మించినదనీ హేమకు చెందినదనీ చెప్పబడింది — కాబట్టి ఈ సందర్భం ఆ కథకు పూర్వభాగం వంటిది. హేమ దేవకార్యం మీద వెళ్ళిపోయింది, మయుడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు ఆమె విరహంలో దీనుడై నివసించాడు — దీనితో భార్యపై అతని ప్రేమా, ఒంటరితనపు దుఃఖమూ ప్రకటమయ్యాయి. భార్య లేనప్పుడు అతడే కుమార్తెకు పాలకుడు, కాబట్టి వరాన్వేషణ భారం కూడా అతనిదే.
రామా, రాక్షసేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా దానవుడైన మయుడు అతనిని మహర్షి కుమారునిగా తెలుసుకొని సంతోషించి, అక్కడికక్కడే అతనికి కుమార్తెను ఇవ్వాలని ఇష్టపడ్డాడు. అప్పుడు మయుడు ఆమె చేతిని అతని చేతికి అందించి, నవ్వుతూ రాక్షసేంద్రునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాజా, ఈమె నా కుమార్తె, అప్సరస హేమ గర్భంలో ధరించబడినది, మండోదరి అనే కన్య; భార్యగా ఈమెను స్వీకరించు.’ రామా, దశగ్రీవుడు అతనితో ‘బాఢమ్’ (సరే) అని మాత్రమే అన్నాడు. తరువాత అక్కడే అగ్నిని రగిల్చి అతడు పాణిగ్రహణం చేశాడు. తపోధనుడైన విశ్రవసుని శాపం మయునికి తెలుసు — అతని కుమారుడు దారుణప్రకృతి గలవాడవుతాడని; అయినా అతని తాతగారి వంశాన్ని తెలుసుకొని అతడు ఆమెను ఇచ్చాడు. అంతేకాక, అతడు గొప్ప తపస్సుతో పొందిన పరమాద్భుతమైన అమోఘశక్తిని రావణునికి ప్రసాదించాడు; దానితోనే అతడు తరువాత లక్ష్మణుని కొట్టాడు. ఈ విధంగా వివాహం చేసుకొని అతడు లంకకు ఈశ్వరుడూ ప్రభువూ అయ్యాడు. ఇక్కడ కవి భావికథ సూత్రాన్ని కలుపుతాడు — యుద్ధకాండలో రావణుడు లక్ష్మణునిపై విడిచిన శక్తి మయుడు ఇచ్చిన ఈ అమోఘశక్తియే. మయుని నిర్ణయంలో వంశానికి ప్రాధాన్యం కనిపిస్తుంది — స్వభావదోషం తెలిసినా అతడు బ్రహ్మవంశాన్ని ఆలోచించి కన్యను ఇస్తాడు. మండోదరి తరువాత పతివ్రతగా, ధర్మజ్ఞురాలిగా, రావణునికి అనేకవిధాలుగా హితం చెప్పేదిగా ప్రసిద్ధి పొందింది; ఆమె జననం దానవుని నుండీ అప్సరస నుండీ. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనే పదం మయుని సంతోషాన్ని సూచిస్తుంది — చాలాకాలంగా వెదకుతున్న వరుడు అకస్మాత్తుగా లభించాడు. వివాహం సరళమైనది — చేతిని అందించడం, అగ్నిని రగిల్చడం, పాణిగ్రహణం; ఏ మహోత్సవమూ లేదు, అడవిలోనే అది జరిగింది. శక్తిదానం కూడా కన్యాదానంలో ఒక అంగం వంటిదే — మామగారు అల్లునికి అమూల్యమైన ఆయుధాన్ని ఇస్తాడు, అదే తరువాత రామపక్షానికి మహాసంకటమయింది.
రావణుడు నగరానికి వెళ్ళి సోదరులిద్దరికీ కూడా భార్యలను తెచ్చాడు. విరోచనుని కుమారుడైన బలి మనుమరాలు, వజ్రజ్వాల అనే కన్యను అతడు కుంభకర్ణునికి భార్యగా నిర్ణయించాడు. విభీషణుడు మాత్రం గంధర్వరాజు, మహాత్ముడు అయిన శైలూషుని ధర్మజ్ఞురాలైన కుమార్తె సరమను భార్యగా పొందాడు. ఆమె మానససరోవర తీరంలో పుట్టింది. అప్పుడు మేఘాలు వచ్చే వర్షాకాలంలో మానససరోవరం పెరిగింది. ఆ కన్య తల్లి స్నేహంతో ఆక్రందిస్తూ ‘సరః, మా వర్ధయస్వ’ (సరోవరమా, పెరగకు) అని అన్నది; అందువల్ల ఆమె ‘సరమ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధురాలయింది. ఈ విధంగా వివాహం చేసుకున్న ఆ రాక్షసులు అక్కడ విహరించారు. ఇక్కడ పేరుకు నిర్వచనం జనప్రియమైన శైలిలో చేయబడింది — ‘సరః మా’ (సరోవరమా, వద్దు) అనే తల్లి మాట నుండి ‘సరమ’. ఈ సరమయే సుందరకాండలోనూ యుద్ధకాండలోనూ అశోకవనంలో సీతకు సఖిగా, ఓదార్చేదిగా ఉంది; ఇది విభీషణుని ధర్మశీలతకు తగినది. కుంభకర్ణుని భార్య బలి వంశీయురాలు, విభీషణుని భార్య గంధర్వవంశీయురాలు — ఈ విధంగా ఒక్కొక్క సోదరునికీ అతని స్వభావానికి తగిన సంబంధం. రావణుడు స్వయంగా సోదరుల వివాహాలు చేస్తాడు, ఇది పెద్దన్నకూ రాజుకూ కర్తవ్యం. మూలంలోని ‘గత్వా తు నగరీం భార్యే భ్రాతృభ్యాం సముపాహరత్’ (నగరానికి వెళ్ళి సోదరులిద్దరికీ భార్యలను తెచ్చాడు) అనే మాట రావణుని భ్రాతృవాత్సల్యాన్ని చూపిస్తుంది; ఇది అతని చరిత్రలోని ఒక కోమలమైన పక్షం. కుంభకర్ణుని వివాహం విషయంలో మూలం అతి సంక్షిప్తంగా ఉంది.
ఆ రాక్షసులు తమ తమ భార్యలతో కలిసి నందనవనంలో గంధర్వులలా విహరించారు. తరువాత మండోదరి మేఘనాదుడనే కుమారుని కన్నది. అగస్త్యుడు రామునితో ఇలా అంటాడు — ‘అతడే మీచేత ఇంద్రజిత్తు అనే పేరుతో పిలువబడుతున్నవాడు.’ పూర్వం పుట్టగానే ఆ రావణపుత్రుడు ఏడుస్తూ మేఘంలాంటి మహానాదం చేశాడు. రాఘవా, అతని నాదానికి ఆ లంక జడమైపోయింది, స్తంభించిపోయింది. అందుకే తండ్రి రావణుడు స్వయంగా అతనికి ‘మేఘనాదుడు’ అని పేరుపెట్టాడు. రామా, ఆ రావణపుత్రుడు అప్పుడు రావణుని శుభమైన అంతఃపురంలో శ్రేష్ఠస్త్రీలచేత రక్షించబడుతూ, కట్టెలచేత కప్పబడిన అగ్నిలా, తల్లిదండ్రులకు మహాహర్షం కలిగిస్తూ పెరిగాడు. ‘కాష్ఠైరివానలః’ (కట్టెలచేత కప్పబడిన అగ్నిలా) అనే ఉపమ అతని తేజస్సు ఇప్పుడు దాగి ఉందని, కాని సమయం వచ్చినప్పుడు ప్రజ్వరిల్లుతుందని సూచిస్తుంది. అగస్త్యుడు రామునితో ‘యుష్మాభిః అభిధీయతే’ (మీచేత పిలువబడుతున్నవాడు) అని అంటాడు, ఎందుకంటే రాముడూ లక్ష్మణుడూ యుద్ధంలో ఆ ఇంద్రజిత్తును చూచారు, అతడు లక్ష్మణునిచేత చంపబడ్డాడు. ఇంద్రజిత్తు అనే పేరు తరువాత ఇంద్రుని జయించడం వల్ల వచ్చింది, ఆ కథ ముందు చెప్పబడుతుంది. ఈ విధంగా పన్నెండవ సర్గ రాక్షసకుల విస్తారాన్ని వర్ణిస్తుంది — వివాహాలు, సంబంధాలు, పుత్రజననం — దీనివల్ల రాబోయే యుద్ధాలలోని పాత్రలు సిద్ధమవుతాయి. ‘జడీకృతా చ సా లంకా’ (ఆ లంక జడమైపోయింది) అనే వర్ణన అతని భావిబలానికి పూర్వసూచన.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥