॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 11వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

కుబేరుడు కైలాసానికి వెళ్ళడం, రావణుని లంకాప్రవేశం

సుమాలి ప్రోత్సాహం, రావణుని మొదటి నిరాకరణ, ప్రహస్తుని యుక్తి, కుబేరుని వద్దకు దౌత్యం, విశ్రవసుని ఉపదేశం, కుబేరుడు కైలాసానికి వెళ్ళడం, రావణుని లంకాభిషేకం

దశగ్రీవాది నిశాచరులు వరాలు పొందారని తెలుసుకొని సుమాలి విష్ణుభయాన్ని విడిచిపెట్టి అనుచరులతో కలిసి రసాతలం నుండి పైకి లేచాడు. అతని మంత్రులు మారీచుడు, ప్రహస్తుడు, విరూపాక్షుడు, మహోదరుడు కూడా ఉత్సాహంతో లేచారు. రాక్షసశ్రేష్ఠులైన మంత్రులతో పరివేష్టితుడైన సుమాలి దశగ్రీవుని సమీపించి కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, అదృష్టవశాత్తు చిరకాలంగా ఆలోచించిన ఈ మనోరథం నెరవేరింది, ముల్లోకాలలో శ్రేష్ఠుడైన పితామహుని నుండి నీవు ఉత్తమమైన వరం పొందావు. మహాబాహూ, దేని కారణంగా మేము లంకను విడిచి రసాతలానికి వెళ్ళామో, విష్ణువు కలిగించిన ఆ మహాభయం ఈ రోజు తొలగిపోయింది. ఆ భయంతో మళ్ళీ మళ్ళీ భగ్నులమై, మా నివాసాన్ని విడిచిపెట్టి, మేమందరం కలిసి పారిపోయి రసాతలంలో ప్రవేశించాము. ఈ లంకానగరం మనదే, పూర్వం రాక్షసులు నివసించినదే; ఇప్పుడు దానిలో బుద్ధిమంతుడైన నీ సోదరుడు ధనాధ్యక్షుడు నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. పాపరహితుడా, మహాబాహూ, సామంతోనో దానంతోనో బలంతోనో దానిని తిరిగి తీసుకురాగలిగితే మా కార్యం నెరవేరినట్లే. నాయనా, నీవూ లంకేశ్వరుడవవుతావు, ఇందులో సందేహం లేదు; మునిగిపోయిన ఈ రాక్షసవంశం నీచేత ఉద్ధరించబడింది. మహాబలా, నీవు మనందరికీ ప్రభువవవుతావు.’ ఇక్కడ నాలుగు ఉపాయాలలో సామం, దానం, దండం అనే మూడు ఉపాయాలను సుమాలి స్పష్టంగా చెప్పాడు. అప్పుడు దశగ్రీవుడు ఎదుట ఉన్న తాతగారితో (తల్లి తండ్రితో) ఇలా అన్నాడు — ‘విత్తేశుడు మనకు గురువు, పెద్దన్న; ఇలా మాట్లాడడం నీకు తగదు.’ గౌరవనీయుడైన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా సామంగా తిరస్కరించగా, సుమాలి అతని ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకొని అప్పుడు ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఇక్కడ రావణుని మొదటి స్వభావం ఆశ్చర్యకరమైనది — వరం పొందిన తరువాత కూడా అతడు పెద్దన్న గౌరవాన్ని కాపాడుతాడు. కాని సుమాలి చతురుడు; అతనికి రావణుని మనస్సు తెలుసు, కాబట్టి ఇప్పుడు మౌనం వహిస్తాడు, తగిన సమయం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ‘జ్ఞాత్వా తస్య చికీర్షితమ్’ (అతని ఉద్దేశ్యాన్ని తెలుసుకొని) అనే పదం రావణుని మనస్సులో కూడా లంకపై కోరిక ఉందని, కేవలం లోకలజ్జతో అతడు నిరాకరిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది. సుమాలి మాటలో మూడు తర్కాలు క్రమంగా ఉంచబడ్డాయి. మొదటిది — భయనివృత్తి; రాక్షసులను రసాతలానికి పంపిన విష్ణుభయం ఇప్పుడు రావణుని వరంతో నిష్ప్రభావమయింది. రెండవది — స్వామిత్వపు హక్కు; లంక మూలంలో రాక్షసులదే, కుబేరుడు తరువాత అక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. మూడవది — రావణుని గౌరవం; అతడే వంశాన్ని ఉద్ధరించేవాడు, అందరికీ ప్రభువవుతాడు. ఈ విధంగా అతడు తన స్వార్థాన్ని వంశహితం రూపంలో ప్రస్తుతిస్తాడు. సుమాలితో వచ్చిన నలుగురు మంత్రులు — మారీచుడు, ప్రహస్తుడు, విరూపాక్షుడు, మహోదరుడు — వారే తరువాత రావణుని ప్రముఖ మంత్రులూ సేనాపతులూ అవుతారు; మారీచుడు అరణ్యకాండలో మాయామృగం, ప్రహస్తుడు యుద్ధకాండలో సేనాపతి. కాబట్టి ఈ సందర్భం రావణుని రాజ్యపు మంత్రిమండలి ఉత్పత్తిని కూడా చూపిస్తుంది. రావణుని నిరాకరణ కూడా ‘సామంగా’నే చేయబడింది, కోపంతో కాదు; కాబట్టి సుమాలి అవమానించబడడు, కేవలం విరమిస్తాడు. ఈ సంయమం స్వల్పకాలికమైనదని తరువాతి సందర్భం చూపిస్తుంది.

కొంతకాలం తరువాత, అక్కడ నివసిస్తున్న, ఇంతకుముందు అలాంటి మాట అన్న దశగ్రీవుడైన రావణునితో నిశాచరుడైన ప్రహస్తుడు సకారణంగా, వినయంగా ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ దశగ్రీవా, ఇలా మాట్లాడడం నీకు తగదు. శూరులకు సౌభ్రాత్రం ఉండదు; నా ఈ మాట విను. అదితి, దితి అనే అక్కచెల్లెళ్ళు, పరమసుందరీమణులు, ప్రజాపతి అయిన కశ్యపునికి భార్యలు. అదితి ముల్లోకాలకు ప్రభువులైన దేవతలను కన్నది, దితి మాత్రం కశ్యపుని నుండి పుట్టిన దైత్యులను కన్నది. ధర్మజ్ఞా, వీరా, పూర్వం వనాలతోనూ సముద్రాలతోనూ పర్వతాలతోనూ కూడిన ఈ భూమి దైత్యులదే, వారు ప్రభావశాలులుగా ఉండేవారు. కాని ప్రభావశాలి అయిన విష్ణువు యుద్ధంలో వారిని సంహరించి ఈ అవ్యయమైన ముల్లోకాలనూ దేవతల వశం చేశాడు. ఈ తారుమారును నీవొక్కడివే చేయడం లేదు; దేవతలూ అసురులూ ఇంతకుముందే ఇలా ఆచరించారు; కాబట్టి నా మాట ప్రకారం చేయి.’ ప్రహస్తుని తర్కం సరళమైనది — ఒకే తండ్రి కుమారులైన దేవతలూ దైత్యులూ కూడా రాజ్యం కోసం యుద్ధం చేశారు, కాబట్టి సోదరుని రాజ్యాన్ని హరించడం కొత్తదీ కాదు, నిందార్హమూ కాదు. ఇలా చెప్పబడిన దశగ్రీవుడు ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో ముహూర్తకాలం ఆలోచించి ‘బాఢమ్’ (సరే) అని మాత్రమే అన్నాడు. సుమాలి ప్రత్యక్ష ఆగ్రహం నిష్ఫలమయింది, కాని ప్రహస్తుని ఇతిహాసాశ్రితమైన యుక్తి సఫలమయింది — ఎందుకంటే అది రావణుని అంతరంగంలోని కోరికను ధర్మపు ముసుగుతో సమర్థిస్తుంది. ‘ప్రహృష్టేనాంతరాత్మనా’ (ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో) అనే పదం రావణుడు ఈ యుక్తి కోసమే ఎదురుచూస్తున్నాడని చూపిస్తుంది. ఈ సందర్భం రాజనీతిలో మంత్రుల ప్రభావానికి ఉదాహరణ — రాజు మనస్సులోని కోరికను మంత్రి శాస్త్రవచనంతోనూ యుక్తితోనూ పోషిస్తాడు. ప్రహస్తుని మాట సారం — ‘శూరులకు సౌభ్రాత్రం ఉండదు’. ఇది క్షత్రియనీతిలోని కఠినసిద్ధాంతం, ఇందులో రాజ్యలోభం బంధుత్వాన్ని అతిక్రమిస్తుంది. అతడు అందరికీ తెలిసిన ఉదాహరణ కూడా ఇస్తాడు — దేవతలూ దైత్యులూ కశ్యపుని కుమారులే, అదితి దితులు అక్కచెల్లెళ్ళు; అయినా వారు పరస్పరం యుద్ధం చేశారు, విష్ణువు దైత్యులను సంహరించి ముల్లోకాలనూ దేవతలకు ఇచ్చాడు. దీనితో దేవతలు కూడా సోదరులను చంపి రాజ్యం పొందారని, కాబట్టి రావణునికి సోదరుని రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం అధర్మం కాదని అతడు సూచిస్తాడు. ఈ తర్కంలో దోషం కూడా ఉంది — దైత్యులు అధర్మపరులు, కుబేరుడు మాత్రం ధర్మాత్ముడు; కాని రావణుడు దానిని ఆలోచించడు.

అదే హర్షంతో పరాక్రమవంతుడైన దశగ్రీవుడు అదే రోజు ఆ రాత్రించరులతో కలిసి వనానికి వెళ్ళాడు. త్రికూటపర్వతంపై నిలిచిన ఆ నిశాచరుడు వాక్చతురుడైన ప్రహస్తుని దూతగా పంపాడు — ‘ప్రహస్తా, త్వరగా వెళ్ళు; నైరృతశ్రేష్ఠుడైన విత్తేశునితో నా మాటగా సామపూర్వకంగా ఈ మాట చెప్పు — రాజా, ఈ లంకాపురి మహాత్ములైన రాక్షసులది; సౌమ్యుడా, పాపరహితుడా, నీవు ఇక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకున్నావు, అది నీకు తగదు. సాటిలేని పరాక్రమం గలవాడా, నీవు ఈ రోజు దీనిని మాకు ఇస్తే, నాకు ప్రీతి కలిగించినవాడవవుతావు, ధర్మాన్ని పాలించినవాడవూ అవుతావు.’ ఆ ప్రహస్తుడు ధనదునిచేత చక్కగా రక్షించబడుతున్న లంకాపురికి వెళ్ళి పరమోదారుడైన విత్తపాలునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘సువ్రతా, సమస్త శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడా, మహాబాహూ, నీ సోదరుడు దశగ్రీవునిచేత నీ సమీపానికి పంపబడ్డాను. మహాప్రాజ్ఞా, సర్వశాస్త్రవిశారదా, విత్తేశా, దశాననుడు చెప్పేది నా మాటగా వినబడుగాక. విశాలనేత్రా, ఈ రమ్యమైన పురిని పూర్వం సుమాలి మొదలైన భయంకర పరాక్రమం గల రాక్షసులు అనుభవించారు. విశ్రవసుని కుమారా, కాబట్టి ఇప్పుడు అతడు ఇలా విన్నవిస్తున్నాడు — నాయనా, సామంగా యాచిస్తున్న అతనికి ఇది ఇవ్వబడుగాక.’ వాక్చతురులలో శ్రేష్ఠుడైన వైశ్రవణదేవుడు ప్రహస్తుని నుండి ఆ మాట విని ప్రహస్తునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాక్షసా, ఈ లంక నిశాచరులు లేక శూన్యంగా ఉన్నప్పుడు నా తండ్రి దీనిని నాకు ఇచ్చాడు; నేను దాన మానాది గుణాలతో దీనిలో జనులను నివసింపజేశాను. వెళ్ళు, దశగ్రీవునితో చెప్పు — మహాబాహూ, ఈ పురీ, నా రాజ్యమూ ఏదైతే ఉందో అది నీది కూడా; కంటకం లేని రాజ్యాన్ని అనుభవించు. నా రాజ్యమూ నా సంపదా నీతో కలిసి విభజించబడనివి.’ ఇలా చెప్పి ధనాధ్యక్షుడు తండ్రి వద్దకు వెళ్ళాడు. కుబేరుని జవాబులో ఔదార్యమూ ధర్మమూ కనిపిస్తాయి — అతడు యుద్ధాన్ని కోరడు, సోదరునితో రాజ్యాన్ని విభజించడానికి కూడా ఇష్టపడడు, ‘అవిభక్తమ్’ (విభజించబడనిది) అని చెబుతూ కలిసి అనుభవించడాన్ని అర్పిస్తాడు. ప్రహస్తుని మాటలలో కూడా వినయం ఉంది — ‘సామంగా యాచిస్తున్న’ అని; బలప్రస్తావన లేదు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కుబేరుడు ‘తండ్రికి నివేదిస్తాను, అంతవరకు వేచి ఉండు’ అని కూడా అంటాడు; ఈ ముద్రణలో ఆ రెండు అర్ధాలూ లేవు, వాటి స్థానంలో ‘అవిభక్తం త్వయా సార్ధమ్’ (నీతో కలిసి విభజించబడనిది) అనే మాట ఉంది. దౌత్యపు ఈ సందర్భంలో రెండు సందేశాలు ఉన్నాయి — దశగ్రీవుని మూల సందేశం, ప్రహస్తుడు కుబేరుని ఎదుట చెప్పిన విస్తృత సందేశం. దశగ్రీవుడు ప్రహస్తుని ‘సామంగా’ మాట్లాడమని ఆదేశిస్తాడు, కాబట్టి రెండు మాటలలోనూ వినయం, సంబోధనల బాహుళ్యం కనిపిస్తాయి — ‘సువ్రత’, ‘మహాబాహో’, ‘సర్వశస్త్రభృతాం వర’, ‘మహాప్రాజ్ఞ’, ‘సర్వశాస్త్రవిశారద’, ‘విశాలాక్ష’, ‘విశ్రవాత్మజ’, ‘తాత’. ఈ సంబోధనలు కుబేరుని ప్రశంసించి అతనిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. సందేశపు తర్కం సుమాలిదే — ‘ఈ పురిని పూర్వం సుమాలి మొదలైన రాక్షసులు అనుభవించారు’. కుబేరుడు కూడా తర్కంతోనే జవాబిస్తాడు — ‘తండ్రి నాకు ఇచ్చినప్పుడు అది శూన్యంగా ఉంది, నేను దానమానాలతో దానిలో జనులను నివసింపజేశాను’ — అంటే అతని స్వామిత్వం కూడా న్యాయమైనదే. అయినా అతడు కలహాన్ని కోరడు, కాబట్టి ‘ఇది నీది కూడా’ అని అంటాడు. కుబేరుడు బలంలో దుర్బలుడు కాడని, ధర్మం వల్ల శాంతిప్రియుడని ఈ సందర్భం చూపిస్తుంది. అతడు స్వయంగా నిర్ణయం తీసుకోడు, తండ్రి ఉపదేశం కోసం ఎదురుచూస్తాడు — ఇది కూడా అతని వినయానికి లక్షణం. అంతేకాక, దశగ్రీవుడు స్వయంగా వెళ్ళడు, దూతను పంపుతాడు; ఇది రాజనీతి క్రమం — మొదట సామం, అవసరమైతే తరువాత దండం. కుబేరుని ప్రత్యుత్తరం విని ప్రహస్తుడు ఏమి బదులిచ్చాడో మూలంలో చెప్పబడలేదు; కుబేరుడు వెంటనే తండ్రి వద్దకు వెళతాడు. ఈ విధంగా దౌత్యపు ఫలం తండ్రి నిర్ణయంలోనే దాగి ఉంది.

కుబేరుడు గురువైన తండ్రికి నమస్కరించి రావణుని కోరిక ఏమిటో చెప్పాడు — ‘నాన్నా, ఈ దశగ్రీవుడు నా వద్దకు దూతను పంపాడు — పూర్వం రాక్షసగణాలు నివసించిన లంకానగరాన్ని ఇవ్వమని. సువ్రతా, ఇక్కడ నేను ఏం చేయాలో నాకు చెప్పు.’ ఇలా అనగా బ్రహ్మర్షి, మునిపుంగవుడు అయిన విశ్రవసుడు చేతులు జోడించిన ధనదునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కుమారా, నా మాట విను. మహాబాహువైన దశగ్రీవుడు నా సమక్షంలో కూడా ఈ మాట అన్నాడు. అప్పుడు మిక్కిలి దుర్బుద్ధి అయిన అతనిని నేను అనేకసార్లు గద్దించాను, కోపంతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఇలా చెప్పాను — ‘ఇలా చేస్తే నశిస్తావు’ అని. కుమారా, శ్రేయస్కరమైన, ధర్మయుక్తమైన నా మాట విను. ఆ మిక్కిలి దుర్బుద్ధి వరప్రదానం వల్ల మోహితుడై, మాన్యుడెవరో అమాన్యుడెవరో తెలుసుకోవడం లేదు; నా శాపం వల్ల దారుణప్రకృతిని పొందాడు. కాబట్టి మహాబాహూ, అనుచరులతో కలిసి లంకను విడిచి కైలాసపర్వతానికి వెళ్ళు, అక్కడ నివాసం కోసం ఒక పురాన్ని నిర్మించు. అక్కడ నదులలో ఉత్తమమైన రమ్యమైన మందాకినీ నది ఉంది; దాని నీరు సూర్యుని వంటి బంగారు పద్మాలతోనూ, కలువలతోనూ, నల్లకలువలతోనూ, ఇతర సుగంధపుష్పాలతోనూ నిండి ఉంటుంది. అక్కడ గంధర్వులతోనూ అప్సరసలతోనూ నాగులతోనూ కిన్నరులతోనూ కూడిన దేవతలు, విహారప్రియులై, ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రయించి రమిస్తారు. ధనదా, ఈ రాక్షసునితో నీకు వైరం తగదు. ఇతడు ఎంతటి శ్రేష్ఠమైన వరం పొందాడో నీకు తెలుసు కదా.’ ఇక్కడ నలభై ఐదవ శ్లోకం ఒక్క అర్ధభాగంతోనే కూర్చబడింది. తండ్రి ఇలా చెప్పగా కుబేరుడు పితృగౌరవంతో ఆ మాటను స్వీకరించి, భార్యాపుత్రులతోనూ మంత్రులతోనూ వాహనాలతోనూ ధనంతోనూ కలిసి వెళ్ళిపోయాడు. ‘మమ శాపాత్’ (నా శాపం వల్ల) అనే విశ్రవసుని మాట తొమ్మిదవ సర్గలోని దారుణవేళ సందర్భాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — తండ్రి మాటే అతని ప్రకృతికి కారణం. విశ్రవసుడు తండ్రి అయినప్పటికీ కుమారుల కలహంలో న్యాయాన్ని పక్కనపెట్టి శాంతిని ఎన్నుకుంటాడు — బలవంతుడైన దుర్బుద్ధితో విరోధం నిష్ఫలమనేది అతని నీతి. కుబేరుడు కూడా తండ్రి ఆజ్ఞను ఆలోచించకుండా పాటిస్తాడు, ఇది అతని ధర్మశీలతను చూపిస్తుంది. విశ్రవసుని ఉపదేశంలో తండ్రి దుఃఖం కూడా స్పష్టం — అతడు తన కుమారుని ‘సుదుర్మతిః’ (మిక్కిలి దుర్బుద్ధి) అని రెండుసార్లు అంటాడు, తన గద్దింపు నిష్ఫలమైందని అంగీకరిస్తాడు. అతడు రెండు కారణాలు చూపిస్తాడు — వరప్రదానం వల్ల మోహం, తన శాపం వల్ల దారుణప్రకృతి. తరువాత అతడు కైలాసపు రమణీయతను వర్ణిస్తాడు, దానివల్ల కుబేరునికి లంకాత్యాగం దుఃఖకరం కాకుండా — అక్కడ మందాకిని, బంగారు పద్మాలు, కలువలు, నల్లకలువలు, దేవ గంధర్వ అప్సరస నాగ కిన్నరుల విహారం. ఈ వర్ణన కుమారుని ఓదార్చడానికి స్నేహంతో చేయబడింది. చివర అతడు నీతివాక్యం చెబుతాడు — ‘ఇతనితో వైరం నీకు తగదు’, ఎందుకంటే రావణుని వరం అతిబలమైనది. కుబేరుని ప్రస్థానంలో ‘సదారపుత్రః సామాత్యః సవాహనధనః’ (భార్యాపుత్రులతోనూ మంత్రులతోనూ వాహనాలతోనూ ధనంతోనూ కలిసి) అనే పదాలతో అతని సంపూర్ణ పరివారమూ వైభవమూ సూచించబడ్డాయి — అతడు దేనినీ విడిచిపెట్టడు, నగరిని మాత్రమే విడుస్తాడు. ముని తన మాటను ‘శ్రేయోఽభియుక్తం ధర్మ్యం చ’ (శ్రేయస్కరమైనదీ ధర్మయుక్తమైనదీ) అని విశేషిస్తాడు — అది హితకరమైనదీ ధర్మసమ్మతమైనదీ, భయంతో చెప్పినది కాదు. ఈ విధంగా కుబేరుని లంకాత్యాగం పరాజయం కాదు, తండ్రి ఆజ్ఞాపాలన.

అప్పుడు ఆనందభరితుడైన ప్రహస్తుడు మంత్రులతోనూ తమ్ములతోనూ కూడిన మహాత్ముడైన దశగ్రీవుని వద్దకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ లంకానగరం శూన్యంగా ఉంది; ధనదుడు దానిని విడిచి వెళ్ళిపోయాడు. మాతో కలిసి దానిలో ప్రవేశించి అక్కడ నీ స్వధర్మాన్ని పాలించు.’ ప్రహస్తుడు ఇలా అనగా మహాబలుడైన దశగ్రీవుడు సోదరులతోనూ సైన్యంతోనూ అనుచరులతోనూ కలిసి లంకానగరంలో ప్రవేశించాడు. ధనదునిచేత విడువబడిన, చక్కగా విభజించబడిన రాజమార్గాలు గల ఆ పురిని ఆ దేవశత్రువు, దేవాధిపతి అయిన ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని అధిరోహించినట్లు అధిరోహించాడు. అప్పుడు రాత్రించరులచేత అభిషేకించబడిన దశాననుడు పురిలో జనులను నివసింపజేశాడు; ఆ పురి నల్లని మేఘాల వంటి నిశాచరులతో నిండుగా నిండిపోయింది. ధనేశ్వరుడు కూడా తండ్రి మాటపై గౌరవంతో, చంద్రునిలా నిర్మలమైన కైలాసపర్వతంపై, చక్కగా అలంకరించబడిన శ్రేష్ఠభవనాలతో విభూషితమైన పురిని, పురందరుడు అమరావతిని నిర్మించినట్లు నిర్మించాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. ఇక్కడ ఇద్దరు సోదరుల రెండు నగరాలను పోల్చి చూడాలి — లంక నల్లని మేఘాల వంటి నిశాచరులతో నిండినది, అలక చంద్రునిలా నిర్మలమైన పర్వతంపై శ్రేష్ఠభవనాలతో శోభించేది. రావణుడు ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని అధిరోహించినట్లు లంకను అధిరోహిస్తాడు, కుబేరుడు ఇంద్రుడు అమరావతిని నిర్మించినట్లు అలకను నిర్మిస్తాడు — రెండుచోట్లా ఇంద్రుని ఉపమ, కాని ఒకడు దేవశత్రువు, మరొకడు దేవమిత్రుడు. ఈ విధంగా యుద్ధం లేకుండానే లంక మళ్ళీ రాక్షసుల చేతికి వెళ్ళింది. ‘స్వధర్మం తత్ర పాలయ’ (అక్కడ నీ స్వధర్మాన్ని పాలించు) అనే ప్రహస్తుని మాట విశేషమైనది — రాక్షసుల రాజ్యపాలనమే అతని దృష్టిలో ధర్మం. లంకకు ‘సువిభక్తమహాపథా’ (చక్కగా విభజించబడిన రాజమార్గాలు గలది) అనే విశేషణం కుబేరుడు చేసిన సువ్యవస్థను సూచిస్తుంది, దానిని రావణుడు అనాయాసంగా పొందుతాడు. ఈ విధంగా పదకొండవ సర్గ రావణుని రాజ్యారోహణంతో ముగుస్తుంది, అతని రాబోయే విజయయాత్రలకు భూమిక కూడా సిద్ధమయింది. కుబేరుని కొత్త పురి అలక అని ప్రసిద్ధి, ఇక్కడ దాని పేరు చెప్పబడకపోయినా.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి