సర్గ
రావణాదుల తపస్సు, వరప్రాప్తి
కుంభకర్ణ విభీషణుల తపస్సు, దశగ్రీవుని శిరోహోమం, బ్రహ్మ వరదానం, విభీషణుని ధర్మబుద్ధి, అమరత్వం, దేవతల ప్రార్థన, సరస్వతి కుంభకర్ణుని మోహపెట్టడం
పూర్వసర్గ చివర ‘వారు గోకర్ణంలో తపస్సు చేశారు’ అని సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. కాబట్టి రాముడు అగస్త్యమునిని ఇలా అడుగుతాడు — ‘బ్రహ్మర్షీ, మహాబలులైన ఆ సోదరులు అడవిలో ఎలా, ఎలాంటి తపస్సు చేశారు?’ ఎంతో ప్రీతి నిండిన మనస్సుతో ఉన్న రామునితో అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ సోదరులు అక్కడ వేర్వేరుగా ఆయా ధర్మవిధులను ఆచరించారు.’ మొదట కుంభకర్ణుని తపస్సు వర్ణించబడుతుంది — అతడు ప్రయత్నశీలుడై, నిత్యం ధర్మమార్గంలో నిలిచి, గ్రీష్మకాలంలో చుట్టూ ఐదు అగ్నులను రగిల్చి మధ్యలో నిలిచి తపించాడు. వర్షాకాలంలో మేఘజలంతో తడుస్తూ వీరాసనంలో కూర్చున్నాడు, శిశిరకాలంలో ఎప్పుడూ నీటిమధ్యలోనే నివసించాడు. ఈ విధంగా ధర్మంలో ప్రయత్నిస్తూ, సన్మార్గంలో నిష్ఠతో ఉన్న అతనికి పదివేల సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. తరువాత విభీషణుని తపస్సు — ధర్మాత్ముడు, నిత్యం ధర్మపరాయణుడు, శుచి అయిన అతడు ఐదువేల సంవత్సరాలు ఒంటికాలిపై నిలిచాడు. అతని నియమం ముగిసినప్పుడు అప్సరసలు నాట్యం చేశారు, పూలవాన కురిసింది, దేవతలు అతనిని స్తుతించారు. ఆ తరువాత అతడు ఐదువేల సంవత్సరాలు తలనూ చేతులనూ పైకెత్తి సూర్యుని అనుసరించాడు, స్వాధ్యాయంలో మనస్సు నిలిపి ఉన్నాడు. ఈ విధంగా నియతచిత్తుడైన విభీషణునికి పదివేల సంవత్సరాలు, స్వర్గంలో నందనవనంలో ఉన్నవానికిలా సుఖంగా గడిచిపోయాయి. ఇక్కడ గమనించాలి — కుంభకర్ణుడు కూడా ప్రారంభంలో ధర్మమార్గంలో నిలిచినవానిలా వర్ణించబడ్డాడు; అతని తపస్సు శరీరక్లేశప్రధానమైనది, విభీషణునిది మాత్రం స్వాధ్యాయప్రధానమైనది. విభీషణుని తపస్సులో దేవతల ప్రసన్నతా అప్సరసల నాట్యమూ ఉన్నాయి, కుంభకర్ణుని తపస్సులో అలాంటిదేమీ లేదు — ఈ భేదం కూడా సూచించబడింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘స్వర్గస్థస్యేవ నందనే’ అనే మాట మొదటి అర్ధంలో ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో రెండవ అర్ధంలో — రెండు అర్ధాల పాదాలు తారుమారయ్యాయి. మూడు ఋతువులకు కుంభకర్ణుని మూడు నియమాలు — గ్రీష్మంలో అగ్నితాపం, వర్షాలలో జలంతో తడవడం, శిశిరంలో నీటి చలి. ఇవి ఋషులు కూడా ఆచరించే ప్రసిద్ధ తపఃప్రకారాలు. విభీషణుని తపస్సు రెండు భాగాలు — మొదటి ఐదువేల సంవత్సరాలు ఒంటికాలిపై నిలకడ, తరువాత ఐదువేల సంవత్సరాలు సూర్యానువర్తనం. సూర్యుని వైపు ముఖమెత్తి, అది ఏ దిక్కుకు వెళితే ఆ దిక్కుకు తిరుగుతూ నిలిచాడనేది ‘సూర్యం చైవాన్వవర్తత’ (సూర్యుని అనుసరించాడు) అనే మాట ఆశయం. ‘స్వాధ్యాయే ధృతమానసః’ (స్వాధ్యాయంలో మనస్సు నిలిపినవాడు) అనే పదం అతని తపస్సు అంతరంగ స్వరూపాన్ని చూపిస్తుంది — శరీరం తపిస్తుంది, మనస్సు మాత్రం వేదంలో రమిస్తుంది. ‘స్వర్గస్థస్యేవ నందనే’ (స్వర్గంలో నందనవనంలో ఉన్నవానికిలా) అనే ఉపమతో ధర్మాత్మునికి కఠినమైన తపస్సు కూడా సుఖకరమవుతుందని కవి సూచిస్తాడు.
దశాననుడు మాత్రం పదివేల సంవత్సరాలు నిరాహారుడై తపస్సు చేశాడు. ప్రతి వేయి సంవత్సరాలు పూర్తయినప్పుడు అతడు తన తలలలో ఒకదానిని నరికి అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ఈ విధంగా అతనికి తొమ్మిదివేల సంవత్సరాలు గడిచాయి, తొమ్మిది తలలు అగ్నిలో ప్రవేశించాయి. తరువాత పదవ వేయి సంవత్సరాలు పూర్తయి, అతడు పదవదైన చివరి తలను నరకబోతుండగా, సరిగ్గా అప్పుడే పితామహుడు అక్కడికి చేరుకున్నాడు. ఎంతో ప్రీతుడైన పితామహుడు దేవతలతో కలిసి ఎదుట నిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘దశగ్రీవా, నీపై ప్రీతుడనయ్యాను. ధర్మజ్ఞా, నీవు కోరే వరాన్ని వెంటనే కోరుకో. ఈ రోజు నీ ఏ కోరికను తీర్చను? నీ శ్రమ వృథా కాకూడదు.’ దశాననుని తపస్సు ఆత్మబలిదానానికి పరాకాష్ఠ — అతడు తన తలలనే హవిస్సుగా చేస్తాడు. అందుకే పితామహుడు చివరి శిరశ్ఛేదనానికి ముందే వస్తాడు, ఎందుకంటే ఆ తరువాత తపస్వియే ఉండడు. రావణునికి పది తలలు అనే ప్రసిద్ధి ఇక్కడ కూడా ఉపయోగపడుతుంది — ఒక్కొక్క తల ఒక్కొక్క వేయి సంవత్సరాల విలువ. పితామహుడు అతనిని ‘ధర్మజ్ఞా’ అని సంబోధిస్తాడు, ఎందుకంటే తపస్సుచేత అతడు ధర్మంలోని ఒక రూపాన్ని ఆచరించాడు, ఉద్దేశ్యం అధర్మమూలమైనదైనా. ఇక్కడ తపఃఫల నియమం కనిపిస్తుంది — తపస్సు ఎవరిదైనా, దాని ఫలాన్ని దేవుడు తప్పక ఇస్తాడు.
పితామహుని మాట విని ఆనందభరితమైన అంతరాత్మతో దశగ్రీవుడు దేవునికి శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, హర్షంతో గద్గదమైన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, ప్రాణులకు మరణం తప్ప మరో భయం ఎప్పుడూ లేదు; మృత్యువుతో సమానమైన శత్రువూ లేడు. కాబట్టి నేను అమరత్వాన్ని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇలా అనగా బ్రహ్మ దశగ్రీవునితో అన్నాడు — ‘నీకు సర్వథా అమరత్వం లేదు; నా నుండి మరొక వరాన్ని కోరుకో.’ లోకకర్త అయిన బ్రహ్మ ఇలా అనగా దశగ్రీవుడు చేతులు జోడించి అతని ఎదుట ఇలా అన్నాడు — ‘శాశ్వతుడవైన ప్రజాధ్యక్షా, సుపర్ణులు, నాగులు, యక్షులు, దైత్యులు, దానవులు, రాక్షసులు, దేవతలు — వీరికి నేను అవధ్యుడను కావాలి. దేవపూజితుడా, ఇతర ప్రాణుల విషయంలో నాకు చింత లేదు; మనుష్యులు మొదలైన ప్రాణులు నాకు గడ్డిపోచల వంటివారని భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ రావణుని గర్వమే అతని నాశానికి బీజం — ఏ మనుష్యులను అతడు గడ్డిపోచలుగా భావిస్తున్నాడో, వారిలో ఒకడైన రాముడే అతనిని సంహరిస్తాడు. ధర్మాత్ముడైన పితామహుడు దేవతలతో కలిసి అతనికి బదులిచ్చాడు — ‘రాక్షసపుంగవా, నీ ఈ మాట అలాగే జరుగుతుంది.’ తరువాత అతడు మళ్ళీ అన్నాడు — ‘ప్రీతుడనైన నా నుండి మరొక శుభవరాన్ని కూడా విను. పాపరహితుడా, నీవు ఇంతకుముందు అగ్నిలో ఏ తలలను హోమం చేశావో, అవి నీకు మళ్ళీ మునుపటిలాగే వస్తాయి. సౌమ్యుడా, పొందశక్యం కాని మరొక వరాన్ని కూడా ఇస్తున్నాను — మనస్సులో ఏ రూపాన్ని ఎలా కోరుకుంటే ఆ రూపం నీ ఇచ్ఛానుసారం నీకు కలుగుతుంది.’ ఇదే కామరూపిత్వం. పితామహుడు ఇలా అనగానే అగ్నిలో హోమం చేయబడిన అతని తలలు మళ్ళీ లేచాయి. ఇక్కడ ముద్రణలో ‘ఏవముక్త్వా తు తం రామ దశగ్రీవం పితామహః’ (రామా, దశగ్రీవునితో ఇలా చెప్పి పితామహుడు) అనే అర్ధశ్లోకం రెండుసార్లు కనిపిస్తుంది — ఇరవై రెండవ, ఇరవై ఆరవ శ్లోకాలలో; మొదటిది వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, రెండవది సమీక్షిత సంస్కరణతో సరిపోతుంది. అమరత్వ నిరాకరణ, అవధ్యత్వ జాబితాలో మనుష్యులు లేకపోవడం, కామరూపిత్వం — ఈ మూడూ రావణుని భావికథలో ముఖ్యమైనవి. రావణుడు మొదట మృత్యుభయపు సార్వత్రికతను వర్ణిస్తాడు — ప్రాణులన్నీ మృత్యువుకే భయపడతాయి, కాబట్టి మృత్యువే పరమశత్రువు. ఈ తర్కం యుక్తమైనదిగా కనిపిస్తుంది, కాని అమరత్వం దేహధారుల నియమానికి విరుద్ధం; కాబట్టి బ్రహ్మ దానిని నిషేధిస్తాడు. తరువాత రావణుడు చతురుడై ప్రాణివర్గాల జాబితా చేస్తాడు — సుపర్ణులు, నాగులు, యక్షులు, దైత్యులు, దానవులు, రాక్షసులు, దేవతలు. ఆ జాబితాలో మనుష్యులూ వానరులూ లేరు, ఎందుకంటే అతడు వారిని గడ్డిపోచలుగా భావిస్తాడు. ఇక్కడే అతని బలహీనత దాగి ఉంది — విష్ణువు మనుష్యరూపంలో అవతరించి వానరులతో కలిసి అతనిని సంహరిస్తాడు. బ్రహ్మ కూడా ‘భవిష్యతి ఏవమ్ ఏతత్’ (ఇది అలాగే జరుగుతుంది) అనే సరళమైన మాటే చెబుతాడు, అంతకుమించి ఏమీ చెప్పడు. తరువాత అతడు ప్రీతితో రెండు అదనపు వరాలు ఇస్తాడు — హోమం చేయబడిన తలలు తిరిగి రావడం, ఇచ్ఛానుసారంగా రూపం ధరించడం. కామరూపిత్వమే తరువాత సీతాపహరణంలో పరివ్రాజక వేషానికి ఉపయోగపడింది. ఈ విధంగా ఈ భాగంలో రావణుని బలానికి గల మూలాలన్నీ ఒకచోట చూపబడ్డాయి. బ్రహ్మ మాటలన్నిటిలో ప్రసన్నత కనిపిస్తుంది — ‘సౌమ్య’, ‘అనఘ’, ‘రాక్షసపుంగవ’ అనే సంబోధనలు. తపఃఫలాన్ని అతడు నిష్పక్షపాతంగా ఇస్తాడు, దాని దుర్వినియోగం జరుగుతుందని అతనికి తెలిసినా. ఈ విధంగా దశగ్రీవుడు కోరినది పొందినా అమరత్వం నుండి వంచితుడే అయ్యాడు.
రామా, దశగ్రీవునితో ఇలా చెప్పి లోకపితామహుడు విభీషణునితో అన్నాడు — ‘నాయనా విభీషణా, ధర్మంతో కూడిన బుద్ధి గల నీపై నేను సంతుష్టుడనయ్యాను. ధర్మాత్మా, సువ్రతా, వరం కోరుకో.’ అప్పుడు కిరణాలతో చంద్రునిలా ఎప్పుడూ సర్వగుణాలతో కూడిన ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘భగవాన్, లోకగురువు స్వయంగా నాపై ప్రీతుడయ్యాడు కాబట్టి, దానితోనే నేను కృతార్థుడనయ్యాను. సువ్రతా, ప్రీతుడవైన నీవు నాకు వరం ఇవ్వదలచుకుంటే విను. పరమ ఆపదలో పడినా నా బుద్ధి ధర్మంలోనే ఉండాలి. నేర్చుకోకపోయినా బ్రహ్మాస్త్రం నాకు స్ఫురించాలి. ఏ ఏ ఆశ్రమాలలో నాకు ఏ ఏ బుద్ధి పుడుతుందో, అది అది ధర్మిష్ఠమైనదిగా ఉండాలి, ఆ ఆ ధర్మాన్ని నేను పాలించాలి. ఇదే నాకు పరమోదారమైన, పరమశ్రేష్ఠమైన వరమని భావిస్తున్నాను.’ ‘ధర్మాభిరక్తానాం లోకే కించన దుర్లభం నహి’ (ధర్మంలో అనురక్తులైనవారికి లోకంలో దుర్లభమైనది ఏదీ లేదు) — ఈ సూక్తి విభీషణుని వరపు సారం. అప్పుడు ప్రీతుడైన ప్రజాపతి మళ్ళీ విభీషణునితో అన్నాడు — ‘నాయనా, నీవు ఎంత ధర్మిష్ఠుడవో, ఇది అలాగే జరుగుతుంది. శత్రునాశకా, రాక్షసయోనిలో పుట్టినా నీ బుద్ధి అధర్మంలో పుట్టదు కాబట్టి, నీకు అమరత్వాన్ని కూడా ఇస్తున్నాను.’ దశగ్రీవునికి నిషేధించబడిన అమరత్వం విభీషణునికి అడగకుండానే ఇవ్వబడింది — ఇదీ ధర్మపు మహిమ. ఇలా చెప్పి పితామహుడు కుంభకర్ణునికి వరం ఇవ్వడానికి సిద్ధమయ్యాడు. విభీషణుడు ఐశ్వర్యాన్నీ బలాన్నీ యాచించడు, కేవలం ధర్మబుద్ధినే; కాబట్టి అతని వరం అన్ని వరాలలోనూ ఉత్తమమైనది. విభీషణుని మూడు వరాలు — ఆపదలో ధర్మంలో బుద్ధి, నేర్చుకోని బ్రహ్మాస్త్రపు జ్ఞానం, ప్రతి ఆశ్రమంలో ధర్మిష్ఠమైన బుద్ధి. మొదటిదీ మూడవదీ ఆత్మశుద్ధి కోసం, రెండవది ఆత్మరక్షణ కోసం. ‘ధర్మిష్ఠస్త్వం యథా వత్స తథా చైతద్భవిష్యతి’ (నాయనా, నీవు ఎంత ధర్మిష్ఠుడవో, ఇది అలాగే జరుగుతుంది) అనే మాటతో బ్రహ్మ అతని వరాలను అంగీకరిస్తాడు. విభీషణుని వినయం కూడా చూడదగినది — అతడు మొదట ‘లోకగురువు అనుగ్రహంతోనే కృతార్థుడనయ్యాను’ అంటాడు, అంటే అతనికి కావలసినదేమీ లేదు; కేవలం బ్రహ్మ ఆగ్రహం వల్లనే అతడు వరం యాచిస్తాడు. చంద్రుడు కిరణాల నుండి వేరుకానట్లు అతడు గుణాలతో ఎప్పుడూ కూడి ఉంటాడనేది ఉపమ. దశగ్రీవుని వరం పరపీడ కోసం, విభీషణుని వరం ఆత్మసంయమం కోసం — ఈ విధంగా ఇద్దరు సోదరుల స్వభావభేదం వరాల భేదంతోనే స్పష్టమవుతుంది.
అప్పుడు దేవతలందరూ చేతులు జోడించి ప్రజాపతితో ఇలా అన్నారు — ‘నీవు కుంభకర్ణునికి వరం ఇవ్వకూడదు. ఈ దుర్బుద్ధి లోకాలను ఎలా భయపెడుతున్నాడో నీకు తెలుసు కదా. బ్రహ్మా, ఇతడు నందనవనంలో ఏడుగురు అప్సరసలను, మహేంద్రుని పదిమంది అనుచరులను, అనేక ఋషులను, మనుష్యులను భక్షించాడు. వరం పొందకముందే ఈ రాక్షసుడు చేసినది చూచాము; ఇతడు వరం పొందితే మూడు భువనాలనూ భక్షిస్తాడు. అపరిమితప్రభావా, వరం అనే నెపంతో ఇతనికి మోహం కలిగించు. ఈ విధంగా లోకాలకు స్వస్తి కలుగుతుంది, ఇతనికీ గౌరవం దక్కుతుంది.’ దేవతలు ఇలా అనగా పద్మసంభవుడైన బ్రహ్మ సరస్వతిని స్మరించాడు. స్మరించబడిన సరస్వతీదేవి అతని ప్రక్కన నిలిచింది; ప్రక్కన నిలిచి చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నది — ‘దేవా, ఇదిగో వచ్చాను; ఏ కార్యం చేయమంటావు?’ ప్రజాపతి వచ్చిన సరస్వతితో ఇలా అన్నాడు — ‘వాణీ, నీవు రాక్షసేంద్రుని వాక్కులో దేవతలు కోరే వాక్కువై ఉండు.’ ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆమె అతని నోటిలో ప్రవేశించింది. అప్పుడు ప్రజాపతి అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, కుంభకర్ణా, నీకు ఇష్టమైన వరాన్ని కోరుకో.’ ఆ మాట విని కుంభకర్ణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవదేవా, అనేక సంవత్సరాలు నిద్రించాలని నా కోరిక.’ ‘అలాగే కానిమ్ము’ అని చెప్పి బ్రహ్మ దేవతలతో కలిసి వెళ్ళిపోయాడు. బ్రహ్మతో కలిసి దేవతలు ఆకాశానికి వెళ్ళిపోయిన తరువాత సరస్వతీదేవి కూడా ఆ రాక్షసుని మళ్ళీ విడిచిపెట్టింది. సరస్వతిచేత విడువబడిన అతడు తన స్పృహను పొంది దుఃఖంతో ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఈ రోజు నా నోటి నుండి ఇలాంటి మాట ఎలా జారింది? అప్పుడు వచ్చిన దేవతలచేత నేను మోహపెట్టబడ్డానని అనుకుంటున్నాను.’ ఈ విధంగా వరాలు పొందిన, ప్రకాశించే తేజస్సు గల సోదరులందరూ శ్లేష్మాతక (నక్కెర చెట్ల) వనానికి వెళ్ళి అక్కడ సుఖంగా నివసించారు. ఇక్కడ వాగ్దేవి చాతుర్యమూ దేవతల నీతీ కనిపిస్తాయి — బలంతో నిరోధించశక్యం కాని శత్రువును వారు వాక్కుతోనే నిగ్రహిస్తారు. యుద్ధకాండలో ప్రసిద్ధమైన కుంభకర్ణుని దీర్ఘనిద్రకు మూలం ఇక్కడ చెప్పబడింది. దేవతల మాటలో కుంభకర్ణుడు ఇంతకుముందు చేసిన పాపాలు లెక్కించబడ్డాయి — నందనవనంలో ఏడుగురు అప్సరసలు, ఇంద్రుని పదిమంది అనుచరులు, ఋషులు, మనుష్యులు అతనిచేత భక్షించబడ్డారు. వారి తర్కం — వరం పొందకముందే ఇతడు ఇంత చేశాడు, వరం పొందితే మూడు లోకాలనే భక్షిస్తాడు. కాబట్టి వారు బ్రహ్మను వరం నిషేధించమని చెప్పరు, వరం నెపంతో మోహం కలిగించమంటారు; ఈ విధంగా బ్రహ్మ మాట వ్యర్థం కాదు, లోకాలకు రక్షణ కలుగుతుంది, కుంభకర్ణుని గౌరవం కూడా కాపాడబడుతుంది — మూడు విధాల ప్రయోజనం. బ్రహ్మ తానుగా ఏమీ చేయడు, కేవలం సరస్వతిని స్మరిస్తాడు; ఆ వాగ్దేవత స్మరించగానే ప్రత్యక్షమై వినయంతో ఆజ్ఞను అడుగుతుంది. బ్రహ్మ ఆజ్ఞ కూడా శ్లేషతో కూడినది — ‘వాగ్దేవతేప్సితా భవ’, అంటే దేవతలకు ఇష్టమైన వాక్కువై ఉండు. కుంభకర్ణుడు బహుశా ‘నిర్దేవత్వం’ (దేవతలు లేకపోవడం) అని యాచించాలనుకున్నాడని సంప్రదాయం చెబుతుంది, కాని సరస్వతి ప్రభావం వల్ల ‘నిద్రించాలని’ అన్నాడు — ఇక్కడ మూలంలో మాత్రం ‘అనేకాని వర్షాణి స్వప్తుం మమేప్సితమ్’ (అనేక సంవత్సరాలు నిద్రించాలని నా కోరిక) అని మాత్రమే చెప్పబడింది. దేవతలు వెళ్ళిపోయిన తరువాత సరస్వతి కూడా అతనిని విడిచిపెడుతుంది; అప్పుడు అతడు స్పృహ పొంది తన మాటకు విరుద్ధమైన ఫలాన్ని తెలుసుకొని శోకిస్తాడు. ‘దేవతలచేత నేను మోహపెట్టబడ్డాను’ అనే అతని నిశ్చయం నిజమే. చివర వరాలు పొందిన ముగ్గురు సోదరులూ శ్లేష్మాతకవనానికి వెళ్ళి సుఖంగా నివసిస్తారు — తరువాతి సర్గలో సుమాలి వారిని సమీపిస్తాడు. ఈ విధంగా పదవ సర్గ ముగ్గురు సోదరుల తపస్సు, వరాల కథను ముగిస్తుంది; దీనితో లంకాయుద్ధానికి సంబంధించిన పూర్వభూమికలన్నీ సిద్ధమయ్యాయి. కుంభకర్ణుని శోకం నిష్ఫలం, ఎందుకంటే ఇచ్చిన వరాన్ని తిరిగి తీసుకోవడం సాధ్యం కాదు; అతని నిద్రయే లోకాలకు రక్షణ అయింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥