॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 9వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

రావణాదుల జననం, గోకర్ణంలో తపస్సు

సుమాలి చింత, కైకసిని విశ్రవసుని వద్దకు పంపడం, దారుణవేళ ఫలం, దశగ్రీవుడు, కుంభకర్ణుడు, శూర్పణఖ, విభీషణుల జననం, తల్లి ప్రేరణ, గోకర్ణంలో తపస్సు

పూర్వసర్గలో విష్ణువు భయంతో సుమాలి పుత్రపౌత్రులతో కలిసి రసాతలంలో ప్రవేశించాడు, లంకలో ధనేశ్వరుడు నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. ఈ సర్గలో అగస్త్యుడు కథను మళ్ళీ ప్రారంభిస్తాడు — కొంతకాలం తరువాత ఆ సుమాలి రసాతలం నుండి బయటికి వచ్చి మర్త్యలోకమంతా సంచరించాడు. కవి అతని రూపాన్ని కూడా వర్ణిస్తాడు — అతడు నీలమేఘం వంటి వర్ణం గలవాడు, పుటం పెట్టిన బంగారు కుండలాలు ధరించినవాడు. అతడు తన కుమార్తె అయిన కన్యను కూడా వెంటబెట్టుకున్నాడు; ఆమె పద్మం లేకుండా నిలిచిన లక్ష్మిలా శోభిస్తోంది — అంటే లక్ష్మితో సమానమైన రూపవతి, కాని భర్త లేనిది. ఈ విధంగా భూమిపై సంచరిస్తూ ఆ రాక్షసేంద్రుడు పుష్పకవిమానంలో వెళుతున్న ధనేశ్వరుని చూచాడు. కుబేరుడు అప్పుడు తన తండ్రి, పులస్త్యుని కుమారుడు, ప్రభువు అయిన విశ్రవసుని చూడడానికి వెళుతున్నాడు. అతడు దేవతలతో సమానుడై అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. అతనిని చూచి ఆశ్చర్యపోయిన సుమాలి మర్త్యలోకం నుండి మళ్ళీ రసాతలంలో ప్రవేశించి ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఏం చేస్తే రాక్షసులమైన మాకు శ్రేయస్సు కలుగుతుంది? మేము మళ్ళీ ఎలా వృద్ధిపొందగలము?’ కవి అతనిని ‘మహామతి’ అని విశేషిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని ఆలోచన దూరదృష్టి గలది. విష్ణువుచేత ఓడిపోయిన రాక్షసులు బలంతో మళ్ళీ లేవలేరు; కాబట్టి అతడు వంశవృద్ధికి ఉపాయం వెదకుతాడు. కుబేరుని ఐశ్వర్యం చూచి అతని మనస్సులో ఈర్ష్యా ఆశా రెండూ పుట్టాయి. తరువాత అతడు తన కుమార్తెను కైకసి అని పేరుపెట్టి పిలిచి మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు. సరిగ్గా ఈ క్షణంలోనే రావణుని కథకు బీజం వేయబడింది — ఈ ఆలోచన నుండే కైకసిని పంపడం, దశగ్రీవుని జననం, లంకాపహరణం క్రమంగా జరుగుతాయి.

సుమాలి కుమార్తెను సంబోధించి ఇలా అన్నాడు — ‘అమ్మా, నిన్ను కన్యాదానం చేసే సమయం వచ్చింది, నీ యౌవనం కూడా గడిచిపోతోంది. మేము తిరస్కరిస్తామేమో అనే భయంతో శ్రేష్ఠులైన వరులు నిన్ను స్వీకరించడం లేదు. ధర్మబుద్ధి గల మేమందరం నీకోసం అనేక విధాలుగా ప్రయత్నించాము, ఎందుకంటే నీవు సర్వగుణసంపన్నురాలవు, సాక్షాత్తు లక్ష్మిలాంటిదానవు, కాబట్టి నీ వరుడు కూడా అలాంటివాడే కావాలి.’ తరువాత అతడు కన్య తండ్రి దుఃఖాన్ని సాధారణ వచనంతో వర్ణిస్తాడు — ‘గౌరవాన్ని కోరుకునే జనులందరికీ కన్యకు తండ్రి కావడం దుఃఖమే, ఎందుకంటే ఏ పురుషుడు, ఎలాంటివాడు కన్యను వరిస్తాడో ముందుగా తెలియదు. కన్య తల్లి వంశాన్ని, తండ్రి వంశాన్ని, ఏ వంశానికి ఇవ్వబడుతుందో ఆ వంశాన్ని — ఈ మూడు వంశాలనూ ఎప్పుడూ సంశయంలో ఉంచుతూ ఉంటుంది.’ ఈ శ్లోకం లోకవ్యవహారానికి సంబంధించిన సూక్తిలా ప్రసిద్ధమైనది. తరువాత అతడు స్పష్టంగా ఆదేశిస్తాడు — ‘కాబట్టి నీవు ప్రజాపతి వంశంలో పుట్టిన, శ్రేష్ఠుడైన మునివరుడు, పౌలస్త్యుడు అయిన విశ్రవసుని సేవించు, స్వయంగా అతనిని వరించు. అతని వల్ల నీకు కూడా ఇలాంటి తేజస్వులైన కుమారులే పుడతారు, సూర్యునితో సమానుడైన ఈ ధనేశ్వరునిలా; ఇందులో సందేహం లేదు.’ సుమాలి ఆశయం స్పష్టం — కుబేరుని వంటి కుమారులు రాక్షసవంశానికి బలమవుతారు. తండ్రిపట్ల గౌరవంతో కైకసి ఆ మాటను స్వీకరించి, విశ్రవసుడు తపస్సు చేస్తున్న చోటికి వెళ్ళి నిలిచింది. తండ్రి మాటలో స్నేహం, సామాజిక చింత, కుబేరుని వంటి పుత్రునిపై లోభం కలిసి కనిపిస్తాయి; కన్యలో పితృభక్తి కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ గమనించాలి — రాక్షసుడైనప్పటికీ సుమాలికి కన్యాదాన ధర్మం తెలుసు, తనను ‘ధర్మబుద్ధి గలవారిలో’ ఒకనిగా చెప్పుకుంటాడు కూడా. అతని ఉపదేశం రెండు విధాలు — ఒకవైపు సాధారణ లోకధర్మం, మరొకవైపు రాక్షసవంశపు స్వార్థం. కన్య కూడా ఆలోచించదు, తండ్రి మాటనే ప్రమాణంగా భావిస్తుంది. ఈ విధంగా తండ్రి ఆజ్ఞా కుమార్తె ఆజ్ఞాపాలనా కథ తరువాతి భాగాన్ని నడిపిస్తాయి.

రామా, సరిగ్గా అదే సమయంలో పులస్త్యుని కుమారుడు, ద్విజుడు అయిన విశ్రవసుడు సాయంకాలం అగ్నిహోత్రం చేస్తున్నాడు; మూడు అగ్నులతో పాటు అతడు స్వయంగా నాల్గవ అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. కైకసి తండ్రిపట్ల గౌరవంతో, అది దారుణమైన సంధ్యావేళ అని ఆలోచించకుండా, అతని ఎదుటికి వెళ్ళి, ముని పాదాలపై దృష్టి నిలిపి, తలవంచుకొని నిలిచింది. ఆ భామిని సిగ్గుతో కాలి బొటనవ్రేలి కొనతో నేలపై మళ్ళీ మళ్ళీ గీతలు గీస్తోంది. అందమైన పిరుదులు గల, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల, తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న ఆమెను చూచి పరమోదారుడైన ముని ఇలా అన్నాడు — ‘భద్రా, నీవు ఎవరి కుమార్తెవు? ఎక్కడి నుండి ఇక్కడికి వచ్చావు? నీకు ఏం కార్యం, ఏ కారణం వల్ల వచ్చావు? శోభనా, నిజం చెప్పు.’ ఇక్కడ పదిహేడవ శ్లోకం ‘అబ్రవీత్’ (అన్నాడు) అనే మాటతో ప్రశ్నను ప్రారంభిస్తుంది, పద్దెనిమిదవ శ్లోకం ఒక్క అర్ధభాగంతోనే దానిని పూర్తిచేస్తుంది. ఆ కన్య చేతులు జోడించి ఇలా అన్నది — ‘మునీ, నీ ప్రభావంతోనే నా అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకోగలవు. అయితే బ్రహ్మర్షీ, తండ్రి ఆజ్ఞపై వచ్చిన నన్ను కైకసి అని తెలుసుకో; మిగిలినది నీవే తెలుసుకోగలవు.’ స్త్రీసహజమైన సిగ్గుతో ఆమె తన అభిప్రాయాన్ని నోటితో చెప్పదు. ముని ధ్యానంలోకి వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు — ‘భద్రా, నీ మనసులోని కారణం నాకు తెలిసింది. మదపుటేనుగు నడక గలదానా, నీవు నా నుండి పుత్రులను కోరుతున్నావు. కాని దారుణమైన వేళలో నన్ను సమీపించావు కాబట్టి, ఎలాంటి పుత్రులను కంటావో విను — దారుణులు, దారుణాకారులు, దారుణులైన బంధువులు ప్రియమైనవారు, క్రూరకర్ములు అయిన రాక్షసులనే కంటావు.’ ఆ మాట విని ఆమె సాష్టాంగపడి ఇలా అన్నది — ‘భగవాన్, బ్రహ్మవాది అయిన నీ నుండి ఇలాంటి దురాచారులైన పుత్రులను నేను కోరుకోను; నాపై అనుగ్రహం చూపు.’ కన్య ఇలా అనగా మునిపుంగవుడైన విశ్రవసుడు, పూర్ణచంద్రుడు రోహిణితో మాట్లాడినట్లు, కైకసితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘శుభవదనా, నీకు చివరగా పుట్టే కుమారుడు నా వంశానికి తగిన ధర్మాత్ముడవుతాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ఇక్కడ కాలప్రభావమే కథకు కేంద్రం — సంధ్యాకాలం అగ్నిహోత్రపు వేళ, ఆ సమయంలో కామంతో సమీపించడం దోషకారణమవుతుంది. ముని మాట శాపం కాదు, కాలఫలాన్ని చెప్పడం; అయినా ప్రార్థించబడి అతడు అనుగ్రహం కూడా ప్రసాదిస్తాడు. ఈ విధంగా రావణుని క్రౌర్యానికీ విభీషణుని ధర్మానికీ మూలం జన్మకు ముందే నిర్దేశించబడింది. కైకసి వినయం, బొటనవ్రేలితో నేలపై గీయడం, తలవంచుకోవడం ఆమె సిగ్గును సూచిస్తాయి; ‘పూర్ణేందుః రోహిణీమ్ ఇవ’ (పూర్ణచంద్రుడు రోహిణితో మాట్లాడినట్లు) అనే ఉపమ ముని ప్రసన్నతనూ సౌమ్యతనూ చూపిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో మూడు అంశాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. మొదటిది — కన్య రాక; అందులో ఆమె తండ్రి ఆజ్ఞను పాటిస్తూ కాలదోషాన్ని తెలుసుకోదు. రెండవది — ముని ధ్యానమూ మాటా; అందులో అతడు తపోబలంతో ఆమె అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకుంటాడు, వేళాదోషం వల్ల పుత్రుల క్రౌర్యాన్ని చెబుతాడు. మూడవది — కన్య ప్రార్థనా ముని అనుగ్రహమూ; దానివల్ల విభీషణుని జననం నిశ్చితమవుతుంది. ‘దారుణ’ అనే పదం ఒకే శ్లోకంలో మూడుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — దారుణులు, దారుణాకారులు, దారుణులైన బంధువులు ప్రియమైనవారు — దీనివల్ల భయపు గాఢత పెరుగుతుంది. ముని ఆమెను ‘భద్రే’, ‘శోభనే’, ‘సుశ్రోణి’, ‘శుభాననే’ అనే స్నిగ్ధమైన సంబోధనలతో పిలుస్తాడు; కాబట్టి అతని మాటలో కోపం లేదు, కేవలం సత్యకథనం ఉంది. తపస్వి మాట కాలంచేత నియతమైనదే అయినా కరుణతో కొంత మార్చశక్యమని ఈ సంవాదం చూపిస్తుంది. అంతేకాక, కైకసి స్వయంగా వరించడానికి వచ్చిందనేది తండ్రి ఉపదేశాన్ని అనుసరించడమే; ఆమె మునిని ప్రార్థించదు, కేవలం నిలుస్తుంది, మునియే ప్రశ్న అడుగుతాడు. ఆమె జవాబు కూడా చతురమైనది — ‘నీ ప్రభావంతోనే తెలుసుకోగలవు’ అని చెబుతూ ఆమె ముని తపోబలాన్ని స్తుతిస్తుంది, తన కోరికను అప్రకటంగా కాపాడుకుంటుంది. దీనితో ఆమె బుద్ధీ వినయమూ రెండూ ప్రకాశించాయి.

రామా, ఈ విధంగా చెప్పబడిన ఆ కన్య కొంతకాలానికి బీభత్సమైన, మిక్కిలి దారుణమైన రాక్షసరూపం గల పుత్రుని కన్నది. కవి అతని రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు — అతడు పది కంఠాలు గలవాడు, పెద్ద కోరలు గలవాడు, నల్లని కాటుకరాశి వంటివాడు, రాగివన్నె పెదవులు గలవాడు, ఇరవై భుజాలు గలవాడు, పెద్ద నోరు గలవాడు, మండుతున్నట్లున్న కేశాలు గలవాడు. అతడు పుట్టగానే, నోళ్ళలో మంటలు గల నక్కలూ ఇతర మాంసభక్షక జంతువులూ అపసవ్యంగా (ఎడమ వైపుగా) మండలాలు తిరిగాయి. ఇంద్రదేవుడు రక్తం కురిపించాడు, మేఘాలు కఠినమైన ధ్వనులతో గర్జించాయి, సూర్యుడు ప్రకాశించలేదు, మహోల్కలు భూమిపై పడ్డాయి. భూమి కంపించింది, మిక్కిలి దారుణమైన గాలులు వీచాయి, కలతపెట్టశక్యం కాని నదీపతి అయిన సముద్రం కూడా కలతచెందింది. ఈ ఉత్పాతాలు లోకానికి రాబోయే క్లేశాన్ని సూచిస్తాయి. తరువాత పితామహునితో సమానుడైన తండ్రి విశ్రవసుడు అతనికి నామకరణం చేశాడు — ‘ఇతడు పది కంఠాలతో పుట్టాడు, కాబట్టి దశగ్రీవుడని ప్రసిద్ధుడవుతాడు.’ అతని తరువాత మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు పుట్టాడు; అతని శరీర ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం ఈ లోకంలో లేదు. తరువాత వికృతమైన ముఖం గల శూర్పణఖ అనే కన్య పుట్టింది, కైకసికి చివరి కుమారుడైన ధర్మాత్ముడు విభీషణుడు కూడా పుట్టాడు. ఆ మహాసత్త్వుడు పుట్టినప్పుడు ఆకాశం నుండి పూలవాన కురిసింది, ఆకాశంలో దేవదుందుభులు మ్రోగాయి, అంతరిక్షంలో ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది బాగుంది) అనే మాట వినబడింది — ఈ ముప్పై ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. తరువాత మహా ఓజస్సు గలవారూ లోకాలకు ఉద్వేగం కలిగించేవారూ అయిన కుంభకర్ణ దశగ్రీవులు ఆ మహారణ్యంలో పెరిగారు. కుంభకర్ణుడు మత్తుడై, ఎప్పుడూ అసంతృప్తుడై, ధర్మప్రియులైన మహర్షులను భక్షిస్తూ ముల్లోకాలలో సంచరించాడు. విభీషణుడు మాత్రం ధర్మాత్ముడై, ఎప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచి, స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడై, నియతాహారియై, జితేంద్రియుడై నివసించాడు. దశగ్రీవుని జననంలో ఉత్పాతాలు, విభీషణుని జననంలో పూలవాన — ఈ వైపరీత్యంతో కవి ఇద్దరు సోదరుల భావిమార్గాన్ని ముందే సూచిస్తాడు. ముని మాట అక్షరశః నిజమయింది — మొదటి ముగ్గురూ దారుణులు, చివరివాడు ధర్మాత్ముడు. దశగ్రీవుని రూపవర్ణనలో ప్రతి విశేషణమూ భయం పుట్టిస్తుంది — పది కంఠాలు, ఇరవై భుజాలు, పెద్ద నోరు, మండే కేశాలు, రాగివన్నె పెదవులు. ఉత్పాతాల వర్ణన కూడా క్రమంగా భూమి, ఆకాశం, సముద్రాల కలతను చూపిస్తుంది — నక్కలూ మాంసభక్షకాలూ భూమిపై, రక్తవర్షం, మేఘగర్జన, సూర్యుని నిష్ప్రభత, ఉల్కలు ఆకాశంలో, భూకంపమూ గాలులూ అన్నిచోట్లా, సముద్రపు కలత చివర. ‘అక్షోభ్యః క్షుభితః’ (కలతపెట్టశక్యం కానిది కలతచెందింది) అనే విరోధంతో కవి ఉత్పాతపు మహత్త్వాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు. కుంభకర్ణుని విషయంలో ‘ప్రమాణాద్ యస్య విపులం ప్రమాణం నేహ విద్యతే’ (ఎవరి ప్రమాణం కంటె విశాలమైన ప్రమాణం ఇక్కడ లేదో) అనే మాట అతని అతిమహత్తరమైన శరీరాన్ని సూచిస్తుంది; ఇది యుద్ధకాండలో కూడా వర్ణించబడింది. శూర్పణఖకు ‘వికృతాననా’ (వికృతమైన ముఖం గలది) అనే విశేషణమే అరణ్యకాండ కథను గుర్తుచేస్తుంది. విభీషణుని మూడు గుణాలు — ధర్మంలో నిలకడ, స్వాధ్యాయం, ఇంద్రియజయం — అతడు భవిష్యత్తులో రాముని పక్షాన్ని ఆశ్రయించడాన్ని ముందే సమర్థిస్తాయి. ఈ విధంగా నలుగురు సంతానం క్రమంగా పుట్టారు — దశగ్రీవుడు, కుంభకర్ణుడు, శూర్పణఖ, విభీషణుడు. వారిలో ముగ్గురు రాక్షసస్వభావులు, ఒక్కడే ధర్మాత్ముడు. ఈ భేదం తల్లి కాలదోషం వల్లా తండ్రి అనుగ్రహం వల్లా పుట్టిందని కవి సూచిస్తాడు. ఉత్తరకాండలోని ఈ భాగపు ప్రయోజనం కూడా ఇదే — రామునిచేత చంపబడిన రావణుని మూలాన్ని చెప్పడం, దానివల్ల అతని బలానికి కారణం తెలుస్తుంది.

తరువాత కొంతకాలానికి ధనేశ్వరుడైన వైశ్రవణదేవుడు పుష్పకవిమానంలో తండ్రిని చూడడానికి అక్కడికి వచ్చాడు. తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్లున్న అతనిని చూచి రాక్షసి కైకసి దశగ్రీవుని సమీపించి ఇలా అన్నది — ‘కుమారా, తేజస్సుతో ఆవరించబడిన నీ సోదరుడు వైశ్రవణుని చూడు. సోదరత్వం సమానమైనా నిన్ను నీవు చూచుకో, నీవు ఎలా ఉన్నావో. అపరిమితపరాక్రమా, దశగ్రీవా, నీవు కూడా వైశ్రవణునితో సమానుడవయ్యేలా ప్రయత్నించు.’ తల్లి మాటలో ఈర్ష్య స్పష్టం — సవతి కొడుకు ఐశ్వర్యం చూచి ఆమె తన కుమారుని ఉత్తేజపరుస్తుంది. తల్లి ఆ మాట విని ప్రతాపవంతుడైన దశగ్రీవుడు సాటిలేని అసహనాన్ని పొందాడు, అప్పుడే ప్రతిజ్ఞ కూడా చేశాడు — ‘అమ్మా, నీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను, ఓజస్సులో నేను సోదరునితో సమానుడనవుతాను, లేదా అధికుడనవుతాను కూడా; నీ హృదయంలోని సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు.’ తరువాత అదే క్రోధంచేత ప్రేరేపించబడిన దశగ్రీవుడు తమ్ములతో కలిసి దుష్కరమైన కర్మ చేయాలనుకొని తపస్సుపై మనస్సు నిలిపాడు. ‘తపస్సుతోనే కోరికను పొందుతాను’ అని నిశ్చయించుకొని, తన సిద్ధి కోసం అతడు శుభమైన గోకర్ణాశ్రమానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఉగ్రపరాక్రమం గల ఆ రాక్షసుడు తమ్ములిద్దరితో కలిసి సాటిలేని తపస్సు చేశాడు, ప్రభువైన పితామహుని సంతోషపెట్టాడు; సంతుష్టుడైన పితామహుడు అతనికి జయాన్ని కలిగించే వరాలను ఇచ్చాడు. ఈ చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడింది, సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ తల్లి ఈర్ష్యా కుమారుని అసహనమూ రావణుని భావి పరాక్రమమంతటికీ మూలం. అతని తపస్సు కూడా మోక్షం కోసమో ధర్మం కోసమో కాదు, సోదరుని మించడానికి ప్రారంభించబడింది. ఎలాంటి తపస్సు, ఏ వరాలు అనే విస్తారం తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది. కైకసి మాటలో ‘పశ్య’ (చూడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — సోదరుని చూడు, నిన్ను నీవు చూచుకో — దీనివల్ల పోలిక తీక్ష్ణమవుతుంది. దశగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞలో ‘సోదరునితో సమానుడను, లేదా అధికుడను’ అనే మాట అతని మహత్త్వాకాంక్షను సూచిస్తుంది. గోకర్ణం పవిత్రమైన తీర్థం, అక్కడ అనేకులు తపస్సు చేశారు; అక్కడే రాక్షసులు కూడా తపస్సు చేయడం విశేషం. ఈ సర్గ ఈ విధంగా రావణుని జననం నుండి తపస్సు ప్రారంభం వరకు కథను నడిపిస్తుంది. సుమాలి చింత, కైకసి రాక, ముని మాట, పుత్రుల జననం, తల్లి ప్రేరణ, పుత్రుని ప్రతిజ్ఞ — ఇవన్నీ ఒకే గొలుసులోని కడియాలు. చివర వరప్రాప్తి కేవలం సూచించబడింది, విస్తారంగా చెప్పబడలేదు; దాని విస్తారం పదవ సర్గలో.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి