సర్గ
మాల్యవంతుని యుద్ధం, పరాజయం, రాక్షసుల పాతాళప్రవేశం
మాల్యవంతుడు వెనుదిరిగి రావడం, విష్ణువుపై నింద, విష్ణువు ప్రత్యుత్తరం, శక్తి శూల ముష్టి యుద్ధం, గరుడుని రెక్కల గాలికి మాల్యవంతుని పరాజయం, సుమాలి మొదలైనవారి పాతాళప్రవేశం, నారాయణ స్తుతి, కుబేరుని లంకానివాసం
పద్మనాభునిచేత ఆ సైన్యం వెనుక నుండి చంపబడుతుండగా, సముద్రం చెలియలికట్టను చేరి వెనుదిరిగినట్లు మాల్యవంతుడు వెనుదిరిగాడు. కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, కదులుతున్న కిరీటంతో ఆ నిశాచరుడు పద్మనాభుడైన పురుషోత్తమునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘నారాయణా, ప్రాచీనమైన క్షాత్రధర్మం నీకు తెలియదు; యుద్ధం చేయాలనే మనస్సు లేని, భయపడిన మమ్మల్ని సామాన్యునిలా చంపుతున్నావు. సురేశ్వరా, వెనుదిరిగినవానిని చంపే పాపం ఎవడు చేస్తాడో, ఆ హంతకుడు స్వర్గానికి వెళ్ళినా పుణ్యకర్ముల లోకాన్ని పొందడు. శంఖచక్రగదాధారీ, నీకు యుద్ధంపై శ్రద్ధ ఉంటే, నేను నిలిచి ఉన్నాను; చూస్తాను, నీ బలం ఏమిటో చూపించు.’ ‘వేలామేత్య ఇవార్ణవః’ (సముద్రం చెలియలికట్టను చేరినట్లు) అనే ఉపమ — సముద్రం తీరాన్ని చేరి వెనుదిరిగినట్లు, పారిపోతున్న మాల్యవంతుడు హఠాత్తుగా వెనుదిరిగి విష్ణువుకు ఎదురుగా నిలిచాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మహాసముద్రం తన తీరభూమి వరకు వెళ్ళి వెనుదిరిగినట్లు’ అని చెబుతుంది. ‘చలన్మౌలిః’ (కదులుతున్న కిరీటం గలవాడు) అనేది కోపానికి బాహ్యచిహ్నం — కిరీటం కంపిస్తుంది. మాల్యవంతుని ఆక్షేపణ ధర్మశాస్త్ర నియమాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది — పారిపోతున్నవానిని చంపడం క్షత్రియునికి నిషిద్ధం; కాబట్టి విష్ణువు ధర్మవిరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తున్నట్లు అతడు నిందిస్తాడు. ఇక్కడ వ్యంగ్యం స్పష్టం — స్వయంగా యజ్ఞాలను నాశనం చేసిన రాక్షసుడు ఇప్పుడు ధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. ‘ఇతరః’ — సామాన్య మనిషిలా; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సాధారణ మనుష్యునిలా’ అని చెబుతుంది. అతని సవాలు వీరోచితమైనది — ‘నేను నిలిచి ఉన్నాను’; పారిపోవడంలో సిగ్గు, నిలవడంలో గౌరవం. ఐదవ శ్లోకంలో ‘యుద్ధశ్రద్ధా’ అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — యుద్ధంపై శ్రద్ధ, అంటే ఉత్సాహం. ఈ ప్రశ్నతో ఐదవ శ్లోకం ముగుస్తుంది, విష్ణువు తరువాత ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు.
మాల్యవంతమనే పర్వతంలా నిశ్చలంగా నిలిచిన మాల్యవంతుని చూచి, బలవంతుడైన దేవరాజు తమ్ముడు ఆ రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మీ వల్ల భయభీతులైన దేవతలకు నేను అభయాన్నీ రాక్షస నిర్మూలనాన్నీ ఇచ్చాను; ఇది దానిని పాలించడమే. ప్రాణాలు పణంగా పెట్టి అయినా నేను ఎప్పుడూ దేవతలకు ప్రియమైన కార్యం చేయాలి; కాబట్టి రసాతలానికి వెళ్ళినా మిమ్మల్ని సంహరిస్తాను.’ విష్ణువు జవాబులో ధర్మపు మరొక పక్షం కనిపిస్తుంది — ప్రతిజ్ఞాపాలన. అతడు క్షాత్రధర్మ నియమాన్ని నిరాకరించడు, కాని తన ప్రతిజ్ఞ దానికంటె గురుతరమైనదని చెబుతాడు — దేవతలకు ఇచ్చిన అభయం రాక్షసుల సంపూర్ణ నాశనం లేకుండా సిద్ధించదు. ‘రసాతలగతానపి’ (రసాతలానికి వెళ్ళినా) అనే మాట భవిష్యత్తును సూచిస్తుంది — రాక్షసులు ముందు పాతాళానికి వెళతారు, విష్ణువు అక్కడ కూడా వారిని వెంబడిస్తాడని. ‘ప్రాణైరపి ప్రియం కార్యమ్’ (ప్రాణాలు పణంగా పెట్టి అయినా ప్రియం చేయాలి) అనేది శరణాగతరక్షణ వ్రతం — యుద్ధకాండలో విభీషణ శరణాగతి సందర్భంలో చెప్పబడిన రాముని వ్రతం కూడా అదే. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నా ప్రాణాలు ఇచ్చి అయినా ఎప్పుడూ దేవతలకు ప్రియమైన కార్యం చేయాలి’ అని చెబుతుంది. ‘మాల్యవంతమివాచలమ్’ అనే యమకం పూర్వసర్గలో కూడా కనిపించింది — రాక్షసుడు పర్వతంలా నిశ్చలంగా నిలుస్తాడు. ‘దేవరాజానుజః’ (దేవరాజు తమ్ముడు) అనేది విష్ణువు ఉపేంద్రరూపాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.
ఇలా మాట్లాడుతున్న, ఎర్రని కమలాల వంటి కన్నులు గల దేవదేవుని, కోపించిన రాక్షసేంద్రుడు శక్తితో వక్షస్సుపై గుచ్చాడు. మాల్యవంతుని చేతినుండి విడువబడి గంటలవలె మ్రోగుతున్న ఆ శక్తి హరి వక్షస్సుపై మేఘంలోని మెరుపులా ప్రకాశించింది. అప్పుడు శక్తిధరునికి ప్రియుడైన కమలనేత్రుడు అదే శక్తిని పెకలించి మాల్యవంతుని గురిచేసి విసిరాడు. గోవిందుని చేతినుండి వెలువడిన ఆ శక్తి, స్కందుడు విసిరినదానిలా, రాక్షసుని కోరుతూ, అంజనపర్వతంపై మహోల్కలా దూసుకుపోయింది. అది హారాల భారంతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ రాక్షసేంద్రుని విశాలమైన వక్షస్సుపై, పర్వతశిఖరంపై పిడుగులా పడింది. దానిచేత కవచం ఛిద్రమైన మాల్యవంతుడు గాఢమైన మూర్ఛలో మునిగాడు; మళ్ళీ తేరుకొని పర్వతంలా నిశ్చలంగా నిలిచాడు. తరువాత అనేక ముళ్ళతో కూడిన ఇనుప శూలాన్ని చేతబట్టి దేవుని స్తనాల మధ్య బలంగా కొట్టాడు. అలాగే యుద్ధోత్సాహంతో ఉన్న ఆ నిశాచరుడు ఇంద్రుని తమ్మునిని పిడికిలితో కొట్టి ఒక ధనుస్సు దూరం వెనక్కి తగ్గాడు. అప్పుడు ఆకాశంలో ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది బాగుంది) అనే మహాధ్వని లేచింది; రాక్షసుడు విష్ణువును కొట్టి గరుడుని కూడా కొట్టాడు. యుద్ధక్రమం మూడు విధాలు — శక్తి, శూలం, పిడికిలి. మొదటి శస్త్రాన్ని విష్ణువు స్వయంగా తిరిగి పంపుతాడు — శత్రువు ఆయుధమే శత్రువును కొట్టడం అతని సామర్థ్యానికి పరమలక్షణం. ‘శక్తిధరప్రియః’ అనే విశేషణం — శక్తిధరుడు స్కందుడు, అతనికి ప్రియుడు, లేదా అతనికి మిక్కిలి ప్రియమైనవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం రెండు అర్థాలనూ ఇస్తుంది, కాబట్టి ‘స్కందోత్సృష్టేవ’ (స్కందుడు విసిరినదానిలా) అనే ఉపమ సరిపోతుంది. ‘మేఘస్థేవ శతహ్రదా’ — మేఘపు ఒడిలో మెరుపులా, నల్లని వక్షస్సుపై ప్రకాశిస్తున్న శక్తి. మాల్యవంతుడు మూర్ఛపోయినా మళ్ళీ లేస్తాడు — అతని వీరత్వం ఇక్కడ అంగీకరించబడింది. ‘ధనుర్మాత్రమ్’ — ఒక ధనుస్సు పొడవంత దూరం; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ఒక ధనుస్సు దూరం వెనక్కి తగ్గాడు’ అని ఉంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘సాధు సాధ్వితి’ అనే ఘోష రాక్షసులది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘రాక్షసుల మహా హర్షనాదం’ అని ఉంది.
అప్పుడు కోపించిన వైనతేయుడు, బలమైన గాలి ఎండుటాకుల కుప్పను ఎగరగొట్టినట్లు, రెక్కల గాలితో ఆ రాక్షసుని ఎగరగొట్టాడు. పక్షిరాజు రెక్కల గాలికి తరిమివేయబడిన అన్నను చూచి సుమాలి తన సైన్యంతో కలిసి లంక వైపు వెళ్ళాడు. రెక్కల గాలి బలానికి ఎగిరిపోయిన రాక్షసుడు మాల్యవంతుడు కూడా తన సైన్యంతో కలిసి సిగ్గుతో కప్పబడినవాడై లంకకు వెళ్ళాడు. కమలనేత్రుడవైన రామా, ఈ విధంగా ఆ రాక్షసులు యుద్ధంలో హరిచేత అనేకసార్లు భగ్నులై, శ్రేష్ఠులైన నాయకులు చంపబడినవారయ్యారు. గరుడుని రెక్కల గాలి పూర్వసర్గలో కూడా సేనను కంపింపజేసింది; ఇక్కడ అదే మాల్యవంతుని ఓడిస్తుంది — విష్ణువు వాహనం కూడా అతని కార్యంలో సహాయకం. ‘శుష్కపర్ణచయం యథా’ (ఎండుటాకుల కుప్పలా) అనే ఉపమ రాక్షసుని తేలికతనాన్ని చూపిస్తుంది — మహాబలుడైనా అతడు గరుడుని ఎదుట ఎండుటాకులాంటివాడే. ‘హ్రియా వృతః’ (సిగ్గుతో కప్పబడినవాడు) అనేది మాల్యవంతుని సిగ్గు — అతడు బ్రతికాడు, కాని ఓడిపోయాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సిగ్గుపడి’ అని చెబుతుంది. ‘పూర్వజమ్’ (అన్నను) — సుమాలి పెద్దన్న మాల్యవంతుని చూస్తాడు. ‘బహుశః’ (అనేకసార్లు) అనే పదంచేత ఒక్క యుద్ధమే కాక అనేక యుద్ధాలు జరిగాయని, అన్నిటిలోనూ రాక్షసులు ఓడిపోయారని సూచించబడుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అనేకసార్లు యుద్ధం జరిగింది’ అని చెబుతుంది. ‘హతప్రవరనాయకాః’ — వారి శ్రేష్ఠులైన నాయకులు చంపబడ్డారు, కాబట్టి సేన నిరాశ్రయమయింది. ఇక్కడ అగస్త్యుడు రాముని ‘కమలేక్షణ’ (కమలనేత్రుడా) అని సంబోధిస్తాడు; ఇది ఇంతకుముందు విష్ణువుకు విశేషణంగా ఉంది — రామ విష్ణువుల ఐక్యం సూక్ష్మంగా సూచించబడింది.
బలంచేత బాధించబడిన వారు విష్ణువుతో ఎదురుయుద్ధం చేయలేక, లంకను విడిచి భార్యలతో కలిసి పాతాళంలో నివసించడానికి వెళ్ళారు. రఘుశ్రేష్ఠా, రాక్షసుడైన సుమాలిని ఆశ్రయించి, ప్రసిద్ధపరాక్రమం గల వారు సాలకటంకట వంశంలో నిలిచారు. ‘నీవు సంహరించినవారు పౌలస్త్యులనే రాక్షసులు; సుమాలి, మాల్యవంతుడు, మాలి, వారి ముందు నడిచినవారు — వీరంతా మహాభాగులు, రావణుని కంటె బలవంతులు. దేవశత్రువులూ దేవకంటకులూ అయిన రాక్షసులను శంఖచక్రగదాధారి అయిన నారాయణదేవుడు తప్ప మరొక సంహర్త లేడు. నీవే నాలుగు భుజాల సనాతనదేవుడైన నారాయణుడవు, రాక్షసులను సంహరించడానికి అవతరించినవాడవు, అజేయుడవు, ప్రభుడవు, అవ్యయుడవు. ధర్మవ్యవస్థ నశించినప్పుడు, కాలానుగుణంగా ప్రజలను సృష్టించేవాడవూ శరణాగతవత్సలుడవూ అయిన నీవు దస్యువుల వధ కోసం అవతరిస్తావు.’ ఇక్కడ అగస్త్యుడు నాల్గవ సర్గలోని రాముని ప్రశ్నకు పాక్షికంగా జవాబిస్తాడు — ‘వారు బలవంతులా?’ అని అడిగితే, ‘అవును, రావణుని కంటె కూడా’ అని జవాబు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘పౌలస్త్యాః’ అనే పేరు విచిత్రమైనది — సుమాలి మొదలైనవారు సాలకటంకట వంశీయులు, పులస్త్యవంశీయులు కారు; అయినా ముద్రణలో ‘యే త్వయా నిహతాస్తే తు పౌలస్త్యా నామ రాక్షసాః’ (నీవు సంహరించినవారు పౌలస్త్యులనే రాక్షసులు) అనే పంక్తి రావణాదులను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది, ఆ తరువాత సుమాలి మొదలైనవారితో పోలిక వస్తుంది. ఇది ఆరు పాదాల శ్లోకం. తరువాత అగస్త్యుడు రాముని వాస్తవస్వరూపాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘నీవే నారాయణుడవు’; ఈ విధంగా పూర్వసర్గలలోని విష్ణువు పరాక్రమం రాముని పరాక్రమమే. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో అవతారసిద్ధాంతం స్పష్టం — ధర్మవ్యవస్థ నశించినప్పుడు భగవంతుడు దస్యువుల వధ కోసం కాలానుగుణంగా అవతరిస్తాడు; ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, గీతలోని ‘యదా యదా హి ధర్మస్య’ అనే వచనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘శరణాగతవత్సలః’ అనేది రాముని ప్రసిద్ధ విశేషణం.
‘నరాధిపా, రాక్షసుల ఈ ఉత్పత్తిని ఈనాడు నేను సమగ్రంగా యథాతథంగా చెప్పాను. రఘుశ్రేష్ఠా, ఇక కుమారులతో కూడిన రావణుని సాటిలేని జన్మప్రభావాన్ని అంతటినీ తెలుసుకో.’ విష్ణువు భయంతో బాధపడిన బలవంతుడైన రాక్షసుడు సుమాలి చాలాకాలం కుమారులతోనూ మనుమలతోనూ కలిసి రసాతలంలో సంచరించాడు; ఆ తరువాత ధనేశ్వరుడు లంకలో నివసించాడు. దీర్ఘవృత్తాలైన ఈ రెండు శ్లోకాలు ఉపసంహారానికి వారధి — పూర్వకథ ముగిసింది, రావణుని కథ ప్రారంభమవుతుంది. ఈ విధంగా మూడవ సర్గలో కుబేరుని లంకానివాసపు సందర్భం ఏదైతే ఉందో అది ఇక్కడ పూర్తవుతుంది — లంక ఎలా శూన్యమయిందో స్పష్టమయింది. ఈ రెండు శ్లోకాలూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥