॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 7వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

విష్ణువు రాక్షససంహారం, మాలి వధ

రాక్షసుల శరవృష్టి, విష్ణువు ప్రత్యాక్రమణం, పాంచజన్యనాదం, రాక్షసుల వధ, పలాయనం, సుమాలి దాడి, పరాజయం, మాలి యుద్ధం, గరుడునికి దెబ్బ, చక్రంతో మాలి వధ, రాక్షససేన లంకకు పారిపోవడం

గర్జిస్తున్న ఆ రాక్షసమేఘాలు, మేఘాలు వర్షంతో పర్వతాన్ని బాధించినట్లు, అస్త్రవర్షంతో నారాయణుడనే పర్వతాన్ని బాధిస్తున్నాయి. నల్లనివాడూ ఉజ్జ్వలుడూ అయిన విష్ణువు, నల్లని ఆ నిశాచరశ్రేష్ఠులచేత చుట్టుముట్టబడి, వర్షిస్తున్న మేఘాలచేత ఆవరించబడిన అంజనపర్వతంలా అయ్యాడు. మిడతలు పొలంలోకి, దోమలు అగ్నిలోకి, జోరీగలు అమృతకలశంలోకి, మొసళ్ళు సముద్రంలోకి ప్రవేశించినట్లు, రాక్షసుల ధనుస్సుల నుండి విడువబడిన, వజ్రంలా వాయువులా మనస్సులా వేగం గల బాణాలు, ప్రళయకాలంలో లోకాలు ప్రవేశించినట్లు, హరిలో ప్రవేశిస్తున్నాయి. రథాలపై ఉన్నవారు రథాలతో, ఏనుగుల మూపురాలపై ఉన్నవారు ఏనుగులతో, అశ్వికులు గుర్రాలతో, పదాతులు కూడా — అందరూ ఆకాశంలో నిలిచారు. పర్వతాల వంటి రాక్షసేంద్రులు బాణాలతో, శక్తులు, ఋష్టులు, తోమరాలతో హరిని ఊపిరాడనివ్వకుండా చేశారు — ప్రాణాయామాలు ద్విజుని ఊపిరిని నిరోధించినట్లు. ఈ సర్గలో ఉపమల ధార విశేషమైనది. మొదటి శ్లోకంలో విష్ణువు పర్వతం, రాక్షసులు మేఘాలు, శస్త్రాలు వర్షం — వర్షానికి పర్వతం కదలదు, కేవలం తడుస్తుంది; ఈ విధంగా విష్ణువు అచలత్వం ముందే సూచించబడింది. రెండవ శ్లోకంలో వర్ణాల విరోధం — విష్ణువు నల్లనివాడూ ఉజ్జ్వలుడూ, రాక్షసులు నల్లనివారు; కాబట్టి మేఘాలచేత ఆవరించబడిన అంజనపర్వతంలా ఉన్నాడు. మూడవ, నాల్గవ శ్లోకాలలో నాలుగు ఉపమలు — మిడతలు అగ్నిలో నశిస్తాయి, దోమలు అగ్నిలో, జోరీగలు తేనెకుండలో, మొసళ్ళు సముద్రంలో లీనమవుతాయి; అలాగే రాక్షసుల బాణాలు విష్ణువు శరీరంలో లీనమవుతాయి, అతనిని బాధించవు. ‘లోకా ఇవ విపర్యయే’ (ప్రళయకాలంలో లోకాలలా) — ప్రళయకాలంలో లోకాలన్నీ విష్ణువులో ప్రవేశించినట్లు బాణాలు ప్రవేశిస్తున్నాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ప్రళయకాలంలో సమస్త లోకాలూ ఆయనలోనే ప్రవేశిస్తాయి’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. ఐదవ శ్లోకంలో సేన చతురంగత్వం — రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, పదాతులు — అందరూ ఆకాశంలో ఉన్నారు, ఎందుకంటే యుద్ధం ఆకాశంలో జరుగుతోంది. ఆరవ శ్లోకంలో ‘ప్రాణాయామా ఇవ ద్విజమ్’ అనే ఉపమ విచిత్రమైనది — ప్రాణాయామం ద్విజుని శ్వాసను నిరోధించినట్లు, రాక్షసులు విష్ణువు శ్వాసను నిరోధించారు. ఐదవ శ్లోకంలో ‘అంబరే స్థితాః’ (ఆకాశంలో నిలిచారు) — అందరూ ఆకాశంలో యుద్ధం చేస్తున్నారు.

చేపలచేత కొట్టబడుతున్న మహాసముద్రంలా నిశాచరులచేత కొట్టబడుతున్న ఆ దుర్ధర్షుడు శార్ఙ్గధనుస్సును లాగి రాక్షసులపై బాణాలు విడిచాడు. పూర్తిగా లాగి విడిచిన, వజ్రం వంటి, మనోవేగం గల, వాడియైన బాణాలతో విష్ణువు వందలాది వేలాది రాక్షసులను ఛేదించాడు. లేచిన వర్షాన్ని గాలి చెదరగొట్టినట్లు శరవర్షంతో వారిని తరిమి, పురుషోత్తముడు పాంచజన్యమనే మహాశంఖాన్ని ఊదాడు. హరి సర్వప్రాణశక్తితో ఊదిన ఆ జలజం, శంఖరాజం, భయంకరమైన ధ్వని గలది మూడు లోకాలనూ వ్యథపెడుతున్నట్లు మ్రోగింది. ఆ శంఖరాజపు ధ్వని, అడవిలో మృగరాజు మదించిన ఏనుగులను భయపెట్టినట్లు, రాక్షసులను భయపెట్టింది. గుర్రాలు నిలవలేకపోయాయి, ఏనుగుల మదం అణగిపోయింది, శంఖధ్వనికి దుర్బలులైన వీరులు రథాల నుండి పడిపోయారు. శార్ఙ్గధనుస్సు నుండి విడువబడిన, వజ్రం వంటి ముఖాలు గల, అందమైన పింఛాలు గల బాణాలు ఆ రాక్షసులను చీల్చి భూమిలోకి ప్రవేశించాయి. ‘మీనైరివ మహోదధిః’ (చేపలచేత కొట్టబడుతున్న మహాసముద్రంలా) అనే ఉపమ పూర్వసర్గ భావాన్ని పూర్తిచేస్తుంది — చేపలు సముద్రాన్ని కొడతాయి, కాని సముద్రం చలించదు. ‘పూర్ణాయతోత్సృష్టైః’ — ధనుస్సును పూర్తిగా లాగి విడిచిన బాణాలు, కాబట్టి అధిక వేగం గలవి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ధనుస్సును పూర్తిగా లాగి విడిచినవి’ అని చెబుతుంది. శంఖ వర్ణన మూడు విధాలు — ‘అంబుజః’ జలజం, ‘శంఖరాట్’ శంఖాలకు రాజు, ‘భీమనిర్హ్రాదః’ భయంకరమైన ధ్వని గలది. ‘సర్వప్రాణేన’ (సర్వప్రాణశక్తితో) — విష్ణువు దానిని పూర్తి బలంతో ఊదుతాడు, అందుకే దాని నాదం ముల్లోకాలనూ వ్యాపిస్తుంది. శంఖనాదపు ఫలం మూడు విధాలు — గుర్రాలు నిలవలేవు, ఏనుగుల మదం నశిస్తుంది, వీరులు రథాల నుండి పడిపోతారు; ఈ విధంగా యుద్ధానికి ముందే సేన భగ్నమయింది. ‘సుపుంఖాః’ — బాణాల పింఛాలు అందమైనవి. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వర్షం వాయురివోత్థితమ్’ (లేచిన వర్షాన్ని గాలిలా) — గాలి లేచే వర్షాన్ని చెదరగొట్టినట్లు విష్ణువు శరవర్షంతో రాక్షసుల శస్త్రవృష్టిని తరిమివేస్తాడు; ఇది పూర్వశ్లోకాల మేఘోపమకు కొనసాగింపు. పదకొండవ శ్లోకంలో ‘మృగరాజ ఇవారణ్యే’ (అడవిలో మృగరాజులా) అనే ఉపమ — సింహగర్జన విని మదించిన ఏనుగులు కూడా భయపడతాయి. పదమూడవ శ్లోకంలో బాణాలు రాక్షసులను చీల్చి భూమిలోకి ప్రవేశిస్తాయి — వాటి వేగం అంతటిది.

నారాయణుని చేతినుండి విడువబడిన బాణాలచేత యుద్ధంలో చీల్చబడుతున్న రాక్షసులు వజ్రాహతమైన పర్వతాలలా నేలపై పడ్డారు. విష్ణుచక్రం శత్రుశరీరాలపై చేసిన గాయాల నుండి రక్తం ధారలుగా కారింది — బంగారు ధారలు ప్రవహించే పర్వతాలలా. శంఖరాజపు ధ్వని, శార్ఙ్గధనుస్సు ధ్వని, విష్ణువు స్వంత ధ్వని రాక్షసుల ధ్వనులను మింగివేశాయి. హరి బాణాలతో వణుకుతున్న వారి తలలనూ, బాణాలనూ, ధ్వజాలనూ, ధనుస్సులనూ, రథాలనూ, పతాకలనూ, అమ్ములపొదులనూ ఛేదించాడు. సూర్యుని నుండి కిరణాలలా, సముద్రం నుండి జలప్రవాహాలలా, పర్వతం నుండి మహాసర్పాలలా, మేఘం నుండి వర్షధారలలా, శార్ఙ్గం నుండి విడువబడి నారాయణునిచేత ప్రేరేపించబడిన బాణాలు వందలుగా వేలుగా వేగంగా దూసుకుపోతున్నాయి. శరభంచేత సింహాలు, సింహంచేత ఏనుగులు, ఏనుగుచేత పులులు, పులిచేత చిరుతలు, చిరుతచేత కుక్కలు, కుక్కచేత పిల్లి, పిల్లిచేత పాములు, పాముచేత ఎలుకలు తరిమివేయబడినట్లు, ప్రభావశాలి అయిన విష్ణువుచేత తరిమివేయబడిన ఆ రాక్షసులందరూ పారిపోతున్నారు, మరికొందరు నేలపై పడి ఉన్నారు. మధుసూదనుడు వేలాది రాక్షసులను సంహరించి, దేవరాజు మేఘాన్ని నీటితో నింపినట్లు, శంఖాన్ని (ఊపిరితో) నింపాడు. నారాయణుని బాణాలకు భయపడి, శంఖనాదానికి మిక్కిలి వివశమై, భగ్నమైన రాక్షససైన్యం లంక వైపు వెళ్ళింది. ‘స్వర్ణధారా ఇవాచలాః’ (బంగారు ధారలు ప్రవహించే పర్వతాలలా) — రక్తధారలు పర్వతం నుండి జాజుతో కలిసి ప్రవహించే జలధారలలా ఉన్నాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘జాజుతో కలిసిన నీటి జలపాతం’ అని చెబుతుంది. ఇరవయ్యవ, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకాలలో ఉపమల గొలుసు విశిష్టమైనది — శరభం సింహం కంటె బలమైనది, సింహం ఏనుగు కంటె, ఏనుగు పులి కంటె, ఇలా; ప్రతి బలవంతుడూ దుర్బలుని తరుముతాడు, చివరకు పాము ఎలుకను. ఈ గొలుసు ఆశయం — విష్ణువు అందరికంటె బలవంతుడు, అతని ఎదుట రాక్షసులు అత్యంత దుర్బలులు. ‘వారిజం పూరయామాస’ (శంఖాన్ని నింపాడు) — విష్ణువు మళ్ళీ శంఖాన్ని ఊదాడు, ఇంద్రుడు మేఘాన్ని నీటితో నింపినట్లు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నాదయామ్ ఆస’ (మ్రోగించాడు) అనే పాఠం ఉంది. ముద్రణలో పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘నిపేతూ’ అని దీర్ఘ ఊకారం ఉంది, రేఫానికి ముందు విసర్గ లోపించడం వల్ల. పదహారవ శ్లోకంలో మూడు ధ్వనుల — శంఖానిది, ధనుస్సుది, విష్ణువు స్వంతది — సంయుక్త నాదం రాక్షసుల కోలాహలాన్ని మింగివేస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అణచివేసింది’ అని చెబుతుంది. పదిహేడవ శ్లోకంలో ఛేదించబడిన వస్తువుల జాబితా — తలలు, బాణాలు, ధ్వజాలు, ధనుస్సులు, రథాలు, పతాకలు, అమ్ములపొదులు — యుద్ధసామగ్రి అంతటి నాశాన్ని చూపిస్తుంది; ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో నాలుగు ఉపమలు — సూర్యుని నుండి కిరణాలు, సముద్రం నుండి తరంగాలు, పర్వతం నుండి సర్పాలు, మేఘం నుండి ధారలు — బాణాల అవిరళ ప్రవాహాన్ని చూపిస్తాయి; అన్నిచోట్లా ఒకే మూలం నుండి అనంతమైన ప్రవాహం. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘ద్రవంతి ద్రావితాశ్చాన్యే శాయితాశ్చ మహీతలే’ — కొందరు పారిపోతారు, కొందరు నేలపై పడి ఉంటారు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘చాలామంది రాక్షసులు నేలకొరిగారు’ అని చెబుతుంది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ప్రభగ్నం రాక్షసం బలమ్’ (భగ్నమైన రాక్షససైన్యం) లంక వైపు వెళుతుంది — పరాజయపు మొదటి దశ.

నారాయణుని బాణాలచేత దెబ్బతిని రాక్షససైన్యం భగ్నమైనప్పుడు, సుమాలి యుద్ధంలో శరవర్షంతో హరిని అడ్డుకున్నాడు. మంచు సూర్యుని కప్పినట్లు అతడు హరిని కప్పివేశాడు; సత్త్వసంపన్నులైన రాక్షసులు మళ్ళీ ధైర్యం తెచ్చుకున్నారు. అప్పుడు బలగర్వితుడైన ఆ రాక్షసుడు రోషంతో మీదికి దూకాడు, మహానాదం చేస్తూ రాక్షసులకు ప్రాణం పోస్తున్నట్లు. వేలాడే ఆభరణాలు గల చేతిని, ఏనుగు తొండాన్ని ఎత్తినట్లు ఎత్తి ఊపుతూ, ఆ రాక్షసుడు హర్షంతో మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా గర్జించాడు. గర్జిస్తున్న ఆ సుమాలి సారథి యొక్క, మెరుస్తున్న కుండలాలు గల తలను విష్ణువు ఛేదించాడు; ఆ రాక్షసుని గుర్రాలు దారితప్పి తిరిగాయి. దారితప్పిన ఆ గుర్రాలచేత రాక్షసేశ్వరుడైన సుమాలి గిరగిరా తిప్పబడ్డాడు — ధైర్యం లేని మనిషి దారితప్పిన ఇంద్రియాలనే గుర్రాలచేత తిప్పబడినట్లు. సుమాలి దాడి క్షణికమైనది — అతడు రాక్షసుల ధైర్యాన్ని మళ్ళీ లేవదీస్తాడు, కాని విష్ణువు అతనిని నేరుగా చంపకుండా అతని సారథిని చంపుతాడు, దానివల్ల అతడు తనంత తానే రణరంగం నుండి తొలగిపోతాడు. ‘నీహార ఇవ భాస్కరమ్’ (మంచు సూర్యుని కప్పినట్లు) అనే ఉపమ ప్రసిద్ధమైనది — పొగమంచు సూర్యుని క్షణకాలం కప్పుతుంది, నాశనం చేయదు. ‘రాక్షసాంజీవయన్నివ’ (రాక్షసులకు ప్రాణం పోస్తున్నట్లు) — అతని గర్జనమే భగ్నులైన రాక్షసులకు నవజీవనం; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నూతన జీవనాన్ని సంచరింపజేస్తున్నట్లు’ అని చెబుతుంది. ‘ఉత్క్షిప్య లంబాభరణం ధున్వన్కరమివ ద్విపః’ — ఆభరణాలతో కూడిన చేతిని ఏనుగు తొండాన్ని ఎత్తినట్లు ఎత్తుతాడు; చిత్రం సజీవమైనది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలోని ఉపమ తాత్త్వికమైనది — ఇంద్రియాలు గుర్రాలు, మనిషి రథికుడు; ధైర్యం లేనివాడు ఇంద్రియాలచేత ఎలా లాగబడతాడో, సుమాలి గుర్రాలచేత అలా లాగబడ్డాడు. ఈ ఉపమ కఠోపనిషత్తులోని రథరూపకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. సారథిని చంపడం యుద్ధనైపుణ్యానికి లక్షణం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘సత్త్వసంపన్నాః’ (సత్త్వసంపన్నులు) అని చెప్పి కవి రాక్షసుల ధైర్యాన్ని కూడా నిందించడు.

సుమాలి రథం గుర్రాలచేత లాక్కుపోబడగా, మహాబాహువైన విష్ణువు యుద్ధరంగంలో ముందుకు దూసుకుపోతున్నాడు; అప్పుడు మాలి సిద్ధుడై, బాణంతో కూడిన ధనుస్సును చేతబట్టి విష్ణువు రథం (వాహనం) వైపు పరుగెత్తాడు. మాలి ధనుస్సు నుండి విడువబడిన, బంగారంతో అలంకరించబడిన బాణాలు హరిని చేరి, పక్షులు క్రౌంచపర్వతంలోకి ప్రవేశించినట్లు ప్రవేశించాయి. మాలి విడిచిన వేలాది బాణాలచేత బాధించబడుతున్నా విష్ణువు యుద్ధంలో చలించలేదు — జితేంద్రియుడు మనోవ్యథలకు చలించనట్లు. అప్పుడు భూతభావనుడు, ఖడ్గమూ గదా ధరించిన భగవానుడు అల్లెత్రాటి ధ్వని చేసి మాలిపై బాణసమూహాలను విడిచాడు. వజ్రంలా మెరుపులా ప్రకాశించే ఆ బాణాలు మాలి దేహాన్ని చేరి, సర్పాలు అమృతరసాన్ని తాగినట్లు అతని రక్తాన్ని తాగాయి. శంఖచక్రగదాధారి మాలిని యుద్ధవిముఖునిగా చేసి, మాలి కిరీటాన్ని, ధ్వజాన్ని, ధనుస్సును, గుర్రాలను పడగొట్టాడు. రథం కోల్పోయిన నిశాచరశ్రేష్ఠుడు మాలి గదను చేతబట్టి, గదాపాణియై, పర్వతశిఖరం నుండి సింహంలా దూకాడు. అతడు గదతో గరుడేశ్వరుని — అంతకుడు ఈశానుని కొట్టినట్లు, ఇంద్రుడు వజ్రంతో పర్వతాన్ని కొట్టినట్లు — నుదుటిపై కొట్టాడు. ఆ మాలి గదచేత తీవ్రంగా కొట్టబడిన గరుడుడు వేదనతో బాధపడి దేవుని యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగేలా చేశాడు. మాలిచేతా గరుడునిచేతా దేవుడు వెనుదిరిగేలా చేయబడగా — ఈ వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. ‘పత్రరథా ఇవ క్రౌంచమ్’ (పక్షులు క్రౌంచపర్వతంలోకి ప్రవేశించినట్లు) — పక్షులు క్రౌంచపర్వతపు రంధ్రంలోకి ప్రవేశించినట్లు బాణాలు విష్ణువు శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తాయి; క్రౌంచం స్కందునిచేత చీల్చబడిన పర్వతం. ‘జితేంద్రియ ఇవాధిభిః’ (జితేంద్రియుడు మనోవ్యథలకు చలించనట్లు) అనేది మళ్ళీ తాత్త్వికమైన ఉపమ — జితేంద్రియుడు మనోవ్యథలకు కలతచెందడు. ‘నాగా ఇవ సుధారసమ్’ (సర్పాలు అమృతరసాన్ని తాగినట్లు) — సర్పాలు అమృతాన్ని తాగినట్లు బాణాలు రక్తాన్ని తాగుతాయి. మాలి గదాప్రహారం గరుడుని నుదుటిపై — ‘అంతక ఈశానమివ’ అనే ఉపమ విచిత్రమైనది, యముడు శివునిపై ప్రహరించినట్లు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘యమరాజు భగవాన్ శివునిపై గదాప్రహారం చేసినట్లు’ అని చెబుతుంది. గరుడుడు వేదనతో వెనుదిరుగుతాడు, కాబట్టి విష్ణువు కూడా క్షణకాలం విముఖుడవుతాడు — ఇది యుద్ధంలోని నాటకీయమైన విపత్తి. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ‘కార్తస్వరవిభూషితాః’ (బంగారంతో అలంకరించబడినవి) — మాలి బాణాలు సువర్ణభూషితాలు; రాక్షసుల ఐశ్వర్యం యుద్ధంలో కూడా కనిపిస్తుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘భూతభావనః’ అనే విష్ణువు విశేషణం — అతడు ప్రాణులను పాలించేవాడు, కాబట్టి ప్రాణిపీడకులకు నాశకుడు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో మాలి కిరీటాన్ని పడగొట్టడం అతని రాజత్వానికి అవమానం వంటిది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో ‘విముఖం కృత్వా’ (విముఖునిగా చేసి) — విష్ణువు మొదట మాలిని యుద్ధవిముఖునిగా చేస్తాడు, తరువాత అతని చిహ్నాలను పడగొడతాడు; క్రమమైన పరాభవం. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘గిర్యగ్రాదివ కేసరీ’ (పర్వతశిఖరం నుండి సింహంలా) — మాలి దూకడం సింహం దాడి వంటిది; అతడు కూడా వీరుడేనని కవి అంగీకరిస్తాడు. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వజ్రేణేంద్రో యథాచలమ్’ (ఇంద్రుడు వజ్రంతో పర్వతాన్ని కొట్టినట్లు) అనే రెండవ ఉపమ ప్రహారపు గురుత్వాన్ని చూపిస్తుంది.

గర్జిస్తున్న రాక్షసుల మహాధ్వని లేచింది. అరుస్తున్న రాక్షసుల ఆ ధ్వనిని విని, ఇంద్రుని తమ్ముడైన భగవాన్ హరి కోపించి, పక్షిరాజుపై అడ్డంగా తిరిగి కూర్చొని, వెనుదిరిగి ఉన్నప్పటికీ మాలిని చంపాలనే కోరికతో చక్రాన్ని ప్రయోగించాడు. సూర్యమండలంలా ప్రకాశించే, కాలచక్రంలాంటి ఆ చక్రం తన కాంతితో ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ మాలి తలను పడగొట్టింది. చక్రంచేత ఖండించబడిన రాక్షసేంద్రుని భయంకరమైన ఆ తల, రక్తం కక్కుతూ, పూర్వం రాహువు తల పడినట్లు పడిపోయింది. అప్పుడు అమితంగా సంతోషించిన దేవతలు ‘సాధు దేవా’ (బాగుంది దేవా) అంటూ సర్వప్రాణశక్తితో సింహనాదం చేశారు. ‘హరిహయానుజః’ అనేది విష్ణువు పేరు — ఇంద్రుని (హరిహయుని) తమ్ముడు, ఉపేంద్రుడు, వామనావతారం; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఇంద్రుని తమ్ముడైన భగవాన్ విష్ణువు’ అని చెబుతుంది. ‘తిర్యగాస్థాయ’ (అడ్డంగా తిరిగి కూర్చొని) — గరుడుడు వెనుదిరిగినప్పటికీ విష్ణువు అడ్డంగా తిరిగి చక్రాన్ని విడుస్తాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘వెనక్కి తిరిగి’ అని చెబుతుంది. ఇదీ విష్ణువు నైపుణ్యం — విపత్తిలో కూడా అతడు లక్ష్యాన్ని వదలడు. ‘పురా రాహుశిరో యథా’ (పూర్వం రాహువు తలలా) అనే ఉపమ సముద్రమథన కథను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ విష్ణువు చక్రంతో రాహువు తలను ఖండించాడు; కాబట్టి ఉపమ కేవలం రూపపు సమానత్వాన్నే కాక కర్త సమానత్వాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. ఇక్కడ ‘విభీషణమ్’ అనేది విశేషణం — భయంకరమైనది అని, రావణుని సోదరుని పేరు కాదు. ‘సాధు దేవేతి’ అనేది దేవతల జయఘోష; ‘సర్వప్రాణసమీరితః’ — పూర్తి బలంతో బిగ్గరగా చేయబడినది. నలభై మూడవ శ్లోకంలో ‘స్వభాసా భాసయన్నభః’ (తన కాంతితో ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ) — చక్రపు తేజస్సు సూర్యమండలంలా ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది.

మాలి చంపబడడం చూచి సుమాలి, మాల్యవంతుడు కూడా శోకంతో తపించిపోతూ సైన్యంతో కలిసి లంక వైపే పరుగెత్తారు. గరుడుడు తేరుకొని, మునుపటిలా తిరిగివచ్చి, కోపించి రెక్కల గాలితో రాక్షసులను తరిమివేశాడు. కొందరు చక్రంచేత నరకబడిన కమలాల వంటి ముఖాలు గలవారై, కొందరు గదచేత చూర్ణమైన వక్షస్సులు గలవారై, కొందరు నాగలిచేత నలిగిన మెడలు గలవారై, కొందరు ముసలాలచేత పగిలిన తలలు గలవారై, కొందరు ఖడ్గంచేత ఖండించబడినవారై, మరికొందరు బాణాలచేత కొట్టబడినవారై — రాక్షసులు ఆకాశం నుండి సముద్రజలంలో వేగంగా పడిపోయారు. నారాయణుడు కూడా ధనుస్సు నుండి విడిచిన శ్రేష్ఠబాణాలనే పిడుగులతో, కేశాలు గాలికి చెదిరిపోయిన నిశాచరులను చీల్చివేశాడు — మెరుపుతో కూడిన మహామేఘం పిడుగులతో చీల్చినట్లు. గొడుగులు విరిగిపోయి, శస్త్రాలు జారిపడుతూ, బాణాలచేత వినీతమైన (క్రమబద్ధమైన) వేషం ధ్వంసమై, పేగులు బయటపడి, భయంతో కళ్ళు చంచలమై, ఆ సైన్యం మరింత ఉన్మత్తమయింది. సింహంచేత బాధించబడిన ఏనుగులలా, పురాణసింహునిచేత నలిపివేయబడిన నిశాచరుల, ఏనుగుల అరుపులూ వేగాలూ ఒకేలా ఉన్నాయి. హరి బాణజాలాలచేత అడ్డగించబడుతూ, తమ బాణజాలాలను విడుస్తూ, నిశాచరులనే కాలమేఘాలు గాలిచేత తోసివేయబడిన కాలమేఘాలలా పరుగెత్తుతున్నాయి. చక్రప్రహారాలచేత తలలు ఖండించబడి, గదాప్రహారాలచేత అవయవాలు చూర్ణమై, ఖడ్గప్రహారాలచేత రెండుగా చీల్చబడి రాక్షసేంద్రులు పర్వతాలలా పడుతున్నారు. వేలాడే మణిహారాలూ కుండలాలూ గల, నల్లని మేఘాల వంటి నిశాచరులు పడిపోతుండగా, ఆ భూమి పడిపోతున్న నీలపర్వతాలతో నిండినట్లు ఎడతెగకుండా కనిపించింది. ఇక్కడ ఆరు దీర్ఘవృత్తాలు (50–55) సర్గ ఉపసంహారాన్ని వీరరసంతో నింపుతాయి. విష్ణువు ఆయుధాలన్నీ ప్రయోగించబడ్డాయి — చక్రం, గద, నాగలి, ముసలం, ఖడ్గం, బాణాలు; నాగలి, ముసలాల ప్రస్తావన బలరాముని ఆయుధాలను గుర్తుచేస్తుంది. ‘పురాణసింహేన’ (పురాణసింహునిచేత) అనేది విష్ణువు నృసింహరూపానికి సూచన — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పురాణప్రసిద్ధుడైన నృసింహరూపధారి శ్రీహరి’ అని వివరిస్తుంది. ‘ద్విధావిభిన్నాః’ — ఖడ్గంచేత రెండుగా ఖండించబడినవారు. చివరి శ్లోకంలో ‘నిపాత్యమానైః’ (పడిపోతున్న) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది — చనిపోయిన రాక్షసులు పడిపోయిన నీలపర్వతాలలా భూమిని కప్పివేస్తారు. ముద్రణలో సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.007.048–049 (‘చక్రకృత్తాస్య…’, ‘కేచిచ్చైవాసినా…’) అనే రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలకు ముందు (48–49 గా) ముద్రించబడ్డాయి, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం అవి దీర్ఘవృత్తాల మధ్యలో తరువాత వస్తాయి. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘యథా పురా’ (మునుపటిలా) — గరుడుడు మునుపటిలా స్వస్థుడై మళ్ళీ యుద్ధం చేస్తాడు, అతని వేదన క్షణికమైనది. యాభయ్యవ శ్లోకంలో ‘ధూతవిముక్తకేశాన్’ — రాక్షసుల కేశాలు గాలికి చెదిరిపోయాయి; ఇది పారిపోయేవారి దుస్థితి. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో సేన దుర్దశ ఐదు విధాలుగా వర్ణించబడింది — గొడుగులు విరిగాయి, శస్త్రాలు పడిపోతున్నాయి, వేషం ధ్వంసమయింది, పేగులు బయటపడ్డాయి, కళ్ళు భయంతో చంచలమయ్యాయి. యాభై మూడవ శ్లోకంలో ‘నక్తంచరకాలమేఘాః’ (నిశాచరులనే కాలమేఘాలు) అనే రూపకం పూర్వోపమను పూర్తిచేస్తుంది — సర్గ ఆరంభంలో రాక్షసులు వర్షించే మేఘాలు, చివర గాలిచేత చెదరగొట్టబడిన మేఘాలు. ఈ విధంగా సర్గ ఆదీ అంతమూ ఒకే ఉపమతో బంధించబడ్డాయి. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘నిరంతరమ్’ (ఎడతెగకుండా) — చనిపోయిన రాక్షసులతో భూమి ఖాళీ లేకుండా కప్పబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నువ్వుగింజ పెట్టడానికి కూడా చోటు కనిపించలేదు’ అని చెబుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి