॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 6వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

దేవతల శరణాగతి, రాక్షసుల యుద్ధసన్నాహం, విష్ణువు రాక

పీడితులైన దేవర్షులు శివుని శరణువేడడం, శివుడు విష్ణువు వద్దకు పంపడం, విష్ణువు అభయదానం, మాల్యవంతుని చింత, సుమాలి మాలుల జవాబు, రాక్షసులు దేవలోకానికి బయలుదేరడం, ఉత్పాతాలు, గరుడారూఢుడైన విష్ణువు రాక

ఆ సుకేశపుత్రులచేత హింసించబడుతున్న దేవతలూ తపోధనులైన ఋషులూ భయంతో బాధపడుతూ దేవదేవుడైన మహేశ్వరుని శరణువేడారు. జగత్తు సృష్టికీ సంహారానికీ కర్త, జన్మరహితుడు, అవ్యక్తరూపుడు, సమస్త లోకాలకూ ఆధారం, ఆరాధ్యుడు, పరమగురువు, మన్మథుని శత్రువు, త్రిపురాసురుల శత్రువు, ముక్కంటి అయిన అతనిని సమీపించి, భయంతో గద్గదమైన స్వరంతో, చేతులు జోడించి వారు ఇలా అన్నారు — ‘భగవాన్, ప్రజాధ్యక్షా, పితామహుని వరంతో ఉద్ధతులై శత్రువులను బాధించే సుకేశుని పుత్రులచేత ప్రజలందరూ బాధించబడుతున్నారు. శరణునిచ్చే మా ఆశ్రమాలను వారు శరణునివ్వలేనివిగా చేశారు. దేవతలను స్వర్గం నుండి పడద్రోసి, వారు స్వయంగా దేవతలలా స్వర్గంలో విహరిస్తున్నారు. ‘నేను విష్ణువును, నేను రుద్రుడను, నేను బ్రహ్మను, నేను దేవరాజును, నేను యముడను, వరుణుడను, చంద్రుడను, సూర్యుడను కూడా నేనే’ అని అంటూ మాలి, సుమాలి, మాల్యవంతుడు అనే రాక్షసులూ, వారి ముందు నడిచే అనుచరులూ యుద్ధోత్సాహంతో మమ్మల్ని బాధిస్తున్నారు. కాబట్టి దేవా, భయార్తులమైన మాకు అభయం ఇవ్వు; అశివమైన (రౌద్రమైన) రూపాన్ని ధరించి ఈ దేవకంటకులను సంహరించు.’ దేవతల స్తుతిలో శివుని మూడు విధాల రూపం కనిపిస్తుంది — అతడు సృష్టికీ సంహారానికీ కర్త, జన్మరహితుడూ అవ్యక్తుడూ, సమస్తానికీ ఆధారమూ గురువూ. ‘కామారిం త్రిపురారిం’ (మన్మథుని శత్రువు, త్రిపురుల శత్రువు) అనే రెండు విశేషణాలు సంహారకర్మలో అతని నైపుణ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాయి; అందుకే దేవతలు రాక్షసవధ కోసం అతనిని ప్రార్థిస్తారు. ‘భయగద్గదభాషిణః’ (భయంతో గద్గదమైన స్వరంతో మాట్లాడేవారు) అనే పదంచేత వారి భయం మాటలో కూడా ప్రకటమవుతుంది. శరణునిచ్చే ఆశ్రమాలు ‘శరణునివ్వలేనివి’ అయ్యాయి — రక్షణనిచ్చిన స్థానమే ఇప్పుడు భయస్థానమయింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పాడుచేశారు’ అని వివరిస్తుంది. రాక్షసుల అహంకారం ఆరవ శ్లోకంలో పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — తామే దేవతలందరమని వారు ప్రకటించుకుంటారు. ‘అశివం వపుః’ (అశివమైన రూపం) అనే యాచన విచిత్రమైనది — శివుడు స్వభావతః మంగళకరుడు, కాని దేవతలు అతనిని రౌద్రరూపం ధరించమని ప్రార్థిస్తారు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రౌద్రరూపం’ అని చెబుతుంది. ‘దేవకంటకాన్’ (దేవకంటకులను) అనే రూపకం రాక్షసులను దేవతల మార్గంలో ముళ్ళలా వర్ణిస్తుంది. రెండవ శ్లోకంలో శివుని విశేషణాలన్నీ ద్వితీయా విభక్తిలో ఉన్నాయి — ‘జగత్సృష్ట్యంతకర్తారమ్, అజమ్, అవ్యక్తరూపిణమ్’ మొదలైనవి — ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ (ప్రచలిత) పాఠంలో స్తుతిరూపంగా చేర్చబడింది. నాల్గవ శ్లోకంలో ‘ప్రజాధ్యక్ష’ అనే సంబోధన శివుని ప్రజాపాలకునిగా భావించి చేయబడింది. ఏడవ శ్లోకంలో ‘యే చ తేషాం పురఃసరాః’ (వారి ముందు నడిచేవారు కూడా) — రాక్షసుల అనుచరులు కూడా పీడకులే.

దేవతలందరూ ఈ విధంగా చెప్పగా, నీలలోహితుడు, జటాధారి అయిన ప్రభువు సుకేశుని పట్ల అపేక్ష గలవాడై దేవగణాలతో ఇలా అన్నాడు — ‘నేను వారిని చంపను; ఆ అసురులు నాకు అవధ్యులు. కాని వారిని ఎవరు సంహరిస్తారో ఆ ఉపాయాన్ని మీకు చెబుతాను. మహర్షులారా, ఈ ప్రయత్నాన్నే ముందుంచుకొని విష్ణువును శరణువేడండి; ఆ ప్రభువు వారిని సంహరిస్తాడు.’ అప్పుడు వారు జయజయధ్వానాలతో మహేశ్వరుని అభినందించి, నిశాచరుల భయంతో బాధపడుతూ విష్ణువు సమీపానికి వచ్చారు. శంఖచక్రధారి అయిన దేవునికి ప్రణమిల్లి, బహుగౌరవంతో సన్మానించి, వారు కలవరంతో సుకేశుని కుమారుల గురించి ఈ మాట చెప్పారు. శివుని విషయంలో ‘సాపేక్షః’ (అపేక్ష గలవాడు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — పూర్వసర్గలో అతడే సుకేశునికి రక్షకుడు, అతనిని అమరునిగా చేశాడు; కాబట్టి అతని కుమారులను చంపడం శివునికి తగదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సుకేశుని ప్రాణాలను నేను రక్షించాను’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. ఈ విధంగా శివుడు నిరాకరించడు, ఉపాయాన్ని చూపిస్తాడు — ‘మంత్రం ప్రదాస్యామి’ అంటే సలహా ఇస్తాను. ఇక్కడ ముగ్గురు దేవతల పరస్పర సంబంధం కనిపిస్తుంది — బ్రహ్మ వరం ఇస్తాడు, శివుడు రక్షిస్తాడు, విష్ణువు దుష్టులను సంహరిస్తాడు; ఒక్కొక్కరి కార్యం వేరు. ‘జయశబ్దేన ప్రతినంద్య’ (జయజయధ్వానాలతో అభినందించి) — దేవతలు శివుని నిర్ణయాన్ని సంతోషంగా స్వీకరిస్తారు, దుఃఖపడరు. ‘శంఖచక్రధరమ్’ అనేది విష్ణువుకు మొదటి విశేషణం — ఆయుధాలతో అతడు ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. ‘సంభ్రాంతవత్’ (కలవరంతో) అనే పదంచేత దేవతల త్వరా భయమూ మళ్ళీ సూచించబడతాయి.

‘దేవా, త్రేతాగ్నులతో సమానులైన సుకేశుని ముగ్గురు కుమారులు వరదానబలంతో దాడిచేసి మా స్థానాలను అపహరించారు. త్రికూటశిఖరంపై లంక అనే దుర్గమమైన పురి ఉంది; అక్కడ ఉంటూ ఆ రాత్రించరులు మమ్మల్నందరినీ బాధిస్తున్నారు. మధుసూదనా, మా హితం కోసం నీవు వారిని సంహరించు; సురేశ్వరా, మేము నిన్ను శరణుపొందాము, మాకు గతివి కా. చక్రంతో నరకబడిన కమలాల వంటి ముఖాలు గల వారిని యమునికి సమర్పించు; భయాలలో మాకు అభయమిచ్చేవాడు నీవు తప్ప మరొకడు లేడు. దేవా, యుద్ధంలో ఉత్సాహంతో ఉన్న, బంధుగణంతో కూడిన, మదోద్ధతులైన రాక్షసులను సంహరించి, సూర్యుడు మంచును పోగొట్టినట్లు మా భయాన్ని పోగొట్టు.’ దేవతలు ఈ విధంగా చెప్పగా, శత్రువులకు భయం కలిగించే దేవదేవుడైన జనార్దనుడు అభయమిచ్చి దేవతలతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈశానుని వరంతో గర్వించిన సుకేశుడనే రాక్షసుని నేను ఎరుగుదును, అతని కుమారులనూ ఎరుగుదును, వారిలో పెద్దవాడు మాల్యవంతుడు. మర్యాదను పూర్తిగా అతిక్రమించిన ఆ రాక్షసాధములను కోపించి సంహరిస్తాను; దేవతలారా, చింత విడువండి.’ ప్రభావశాలి అయిన విష్ణువు ఈ విధంగా చెప్పగా, ఆ దేవతలందరూ సంతోషించి జనార్దనుని ప్రశంసిస్తూ తమ తమ నివాసాలకు వెళ్ళిపోయారు. ‘చక్రకృత్తాస్యకమలాన్’ అనే పదంలో రాక్షసుల ముఖాలు కమలాలలా వర్ణించబడ్డాయి; అవి చక్రంతో నరకబడి యమునికి కానుకగా ఇవ్వబడతాయి — రూపకం భయంకరమైనదీ సుందరమైనదీ. ‘నీహారమివ భాస్కరః’ (సూర్యుడు మంచును పోగొట్టినట్లు) అనే ఉపమ, నాల్గవ సర్గలో రాముని ప్రశ్నలోలాగే, సూర్యుని అంధకారనాశకత్వాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. విష్ణువు జవాబు సంక్షిప్తమైనదీ దృఢమైనదీ — అతనికి అంతా తెలుసు, మళ్ళీ అడగడు. ‘సమతిక్రాంతమర్యాదాన్’ (మర్యాదను పూర్తిగా అతిక్రమించినవారు) అనే పదం రాక్షసుల ముఖ్యదోషాన్ని చూపిస్తుంది — మర్యాదా ఉల్లంఘనం; ఇదే వారి వధకు ధార్మిక కారణం. ‘విజ్వరాః’ (జ్వరం లేనివారు) అనే పదంచేత దేవతల చింత అనే జ్వరం శమిస్తుంది. ‘ప్రభవిష్ణునా విష్ణునా’ అనేది యమకం వంటి శబ్దాలంకారం. దేవతలు తమ నివాసాలకు వెళ్ళారు — అంటే వారి ఆశ్వాసం పూర్తయింది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో దేవతలు రాక్షసుల వరాన్నే ముఖ్యకారణంగా చెబుతారు — ‘వరదానేన ఆక్రమ్య’ (వరదానబలంతో దాడిచేసి); వరమే వారి బలం. పదిహేనవ శ్లోకంలో లంకకు ‘దుర్గా’ (దుర్గమమైనది) అనే విశేషణం దాని అభేద్యతను సూచిస్తుంది; కాబట్టి దేవతలు స్వయంగా అక్కడికి వెళ్ళలేరు. పదహారవ శ్లోకంలో ‘గతిర్భవ’ (గతివి కా) అనే యాచన శరణాగతికి మూలవాక్యం. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భయదోఽరీణామ్’ (శత్రువులకు భయమిచ్చేవాడు) — విష్ణువు శత్రువులకు భయమూ భక్తులకు అభయమూ ఇస్తాడు; ఒక్కడే రెండు విధాలు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘యేషాం జ్యేష్ఠః స మాల్యవాన్’ (వారిలో పెద్దవాడు మాల్యవంతుడు) అని విష్ణువు పెద్దవాని పేరును ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావిస్తాడు.

దేవతల ఆ ప్రయత్నాన్ని గురించి విని నిశాచరుడైన మాల్యవంతుడు వీరులైన తన ఇద్దరు సోదరులతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘దేవతలూ ఋషులూ కలిసి శంకరుని వద్దకు వెళ్ళి, మన వధను కోరుతూ ఈ మాట చెప్పారట — ‘దేవా, వరదానబలంతో ఉద్ధతులై, మిక్కిలి గర్వించిన, ఘోరరూపులైన సుకేశుని కుమారులు అడుగడుగునా మమ్మల్ని బాధిస్తున్నారు. ప్రజాపతీ, రాక్షసులచేత అణగద్రొక్కబడిన మేము ఆ దురాత్ముల భయం వల్ల మా స్వంత గృహాలలో కూడా ఉండలేకపోతున్నాము. కాబట్టి ముక్కంటీ, మా హితం కోసం వారిని సంహరించు; దహించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా, హుంకారంతోనే రాక్షసులను దహించు.’ దేవతలు ఇలా అనగా అంధకాసురసంహారి అది విని, తలనూ చేతినీ ఊపుతూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘దేవతలారా, సుకేశుని కుమారులు యుద్ధంలో నాకు అవధ్యులు; కాని వారిని ఎవరు నిశ్చయంగా సంహరిస్తారో ఆ ఉపాయాన్ని మీకు చెబుతాను. చక్రమూ గదా చేతబట్టినవాడు, పీతాంబరధారి, జనార్దనుడు, హరి, శ్రీమంతుడు అయిన నారాయణుని శరణువేడండి.’ హరుని నుండి ఉపాయాన్ని పొంది, మన్మథుని శత్రువుకు నమస్కరించి, వారు నారాయణుని నివాసానికి చేరి అతనికి అంతా నివేదించారు. అప్పుడు ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలతో నారాయణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ దేవశత్రువులను సంహరిస్తాను, దేవతలారా, నిర్భయులుకండి.’ రాక్షసశ్రేష్ఠులారా, ఈ విధంగా భయభీతులైన దేవతల ఎదుట హరి మన వధను ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; కాబట్టి ఇక్కడ ఏది తగినదో ఆలోచించండి.’ మాల్యవంతుని మాటలో పూర్వసందర్భం మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది — అతడు గూఢచారుల ద్వారా అంతా తెలుసుకున్నాడు, కాబట్టి దేవతలు, శివుడు, విష్ణువుల సంభాషణను దాదాపు అక్షరశః మళ్ళీ చెబుతాడు. ఈ పునరుక్తి కథనశైలి; శ్రోత అయిన రాముడు కూడా దానిద్వారా రాక్షసుల దృష్టితో సంఘటనను చూస్తాడు. శివుడు ‘తలనూ చేతినీ ఊపడం’ అనే చేష్ట నిషేధాన్ని సూచిస్తుంది — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అస్వీకృతిని సూచించడానికి’ అని వివరిస్తుంది. మాల్యవంతుడు పెద్దవాడు, వివేకి — అతడు సోదరులను యుద్ధానికి ప్రేరేపించడు, ‘ఏది తగినదో ఆలోచించండి’ అని మంత్రాంగాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. ‘శ్రీమాన్’ (శ్రీమంతుడు) అనే విష్ణువు విశేషణం లక్ష్మీదేవి సాన్నిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ముద్రణలో 25వ శ్లోకంలో ‘సముద్దృప్తాః’ (మిక్కిలి గర్వించినవారు) అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సముద్యుక్తాః’ (సన్నద్ధులైనవారు) అని ఉంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో మాల్యవంతుడు ‘వీరౌ’ (వీరులు) అని సోదరుల శౌర్యాన్ని అంగీకరిస్తాడు, అయినా జాగ్రత్తను చెబుతాడు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘కిల’ (అట) అనే అవ్యయంచేత అతడు దీనిని విన్నదిగానే చెబుతున్నాడని, ప్రత్యక్షంగా చూచినది కాదని సూచించబడుతుంది. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘స్వేషు సద్మసు సంస్థాతుం న శక్తాః’ (మా స్వంత గృహాలలో ఉండలేకపోతున్నాము) అనేది దేవతల దుర్దశకు పరాకాష్ఠ — ఇంట్లో కూడా వారు నిర్భయంగా లేరు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ప్రదహతాం వర’ (దహించేవారిలో శ్రేష్ఠుడా) అనే శివుని సంబోధన అతని మూడవ నేత్రపు దాహకశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో శివుడు మళ్ళీ ‘నాకు అవధ్యులు’ అంటాడు — మాల్యవంతుడు విన్న ఈ మాట వారికి కొంత ఆశ్వాసం కూడా. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో విష్ణువు మాట ‘సురా భవత నిర్భయాః’ (దేవతలారా, నిర్భయులుకండి); సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విజ్వరాః’ (చింత విడువండి) అనే పాఠం ఉంది.

మాల్యవంతుడు ఇంకా ఇలా అంటాడు — ‘హిరణ్యకశిపునికీ ఇతర దేవద్వేషులకూ మృత్యువు అతడే. నముచి, కాలనేమి, వీరశ్రేష్ఠుడైన సంహ్రాదుడు, అనేక మాయలు గల రాధేయుడు, ధార్మికుడైన లోకపాలుడు, యమలార్జునులు, హార్దిక్యుడు, శుంభుడు, నిశుంభుడు — సత్త్వవంతులూ మహాబలులూ అయిన ఈ అసురులూ దానవులూ యుద్ధానికి తలపడి ఓడిపోలేదని వినబడదు. వారందరూ వందలాది యజ్ఞాలు చేసినవారు, అందరూ మాయావులు, అందరూ సమస్త అస్త్రాలలో నిపుణులు, అందరూ శత్రువులకు భయంకరులు; అయినా వారు వందలుగా, వేలుగా నారాయణునిచేత సంహరించబడ్డారు. ఇది తెలుసుకొని మనందరికీ ఏది తగినదో అది ఇక్కడ చేయండి; మనలను చంపాలనుకుంటున్న ఆ నారాయణుని జయించడం కష్టం.’ అప్పుడు మాల్యవంతుని మాట విని సుమాలి, మాలి — అశ్వినీదేవతలు ఇంద్రునితో మాట్లాడినట్లు — పెద్దన్నతో ఇలా అన్నారు — ‘మేము చక్కగా అధ్యయనం చేశాము, దానం చేశాము, యజ్ఞాలు చేశాము; ఐశ్వర్యాన్ని పాలించాము; రోగం లేని ఆయుస్సును పొందాము; మార్గంలో సద్ధర్మాన్ని స్థాపించాము. కలతపెట్టశక్యం కాని దేవసాగరంలో శస్త్రాలతో దిగి, సాటిలేని శత్రువులను జయించాము; కాబట్టి మాకు మృత్యుభయం లేదు. నారాయణుడు, రుద్రుడు, ఇంద్రుడు, యముడు కూడా — అందరూ మా ఎదుట నిలవడానికి ఎప్పుడూ భయపడతారు. రాక్షసేశ్వరా, విష్ణువు ద్వేషానికి కారణం మనలో లేనే లేదు; దేవతల దోషం వల్లనే విష్ణువు మనస్సు చలించింది.’ మాల్యవంతుని జాబితాలో విష్ణువుచేత చంపబడిన అసురుల పేర్లు ఉన్నాయి — ఈ కథలు పురాణాలలో ప్రసిద్ధమైనవి; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వారినే లెక్కిస్తుంది. అతని తర్కం సరళమైనది — బలమూ యజ్ఞమూ మాయా అస్త్రకౌశలమూ గలవారు కూడా విష్ణువుచేత చంపబడ్డారు, కాబట్టి కేవలం బలాన్ని ఆశ్రయించడం వ్యర్థం. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలు గలది. సోదరుల జవాబు విరుద్ధమైనది — వారు తమ పుణ్యాలను లెక్కిస్తారు, స్వాధ్యాయం, దానం, యజ్ఞం; వారి అభిప్రాయంలో ధర్మిష్ఠులకు మృత్యుభయం లేదు. కాని ‘నారాయణశ్చ రుద్రశ్చ … బిభ్యతి’ (నారాయణుడూ రుద్రుడూ … భయపడతారు) అనే మాట గర్వానికి పరాకాష్ఠ. విష్ణువు కోపానికి కారణాన్ని వారు దేవతల చాడీలలో చూస్తారు — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘దేవతలు చాడీలు చెప్పడం వల్ల’ అని వివరిస్తుంది; తమ దోషాన్ని వారు చూడరు. ‘అశ్వినావివ వాసవమ్’ అనే ఉపమ — ఇద్దరు అశ్వినీదేవతలు ఇంద్రుని సంబోధించినట్లు. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘ఐశ్వర్యం పరిపాలితమ్’ (ఐశ్వర్యాన్ని పాలించాము) — తాము కేవలం భోగించడమే కాక రాజ్యాన్ని పాలించాము కూడా అని వారు భావిస్తారు. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘దేవసాగరమ్’ అనే రూపకం — దేవసేన సాగరంలా కలతపెట్టశక్యం కానిది, అయినా వారు దానిని కలచివేశారు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో ‘రాక్షసేశ్వర’ అనే సంబోధన మాల్యవంతుని ఉద్దేశించినది — పెద్దవాడే రాజు. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో ‘రాధేయః’, ‘లోకపాలః’ అనే రెండు పేర్లు ప్రత్యేక దైత్యులవి, కర్ణునివి గాని దిక్పాలునివి గాని కావు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ‘సర్వే’ (అందరూ) అనే పదం అసురుల సర్వగుణసంపన్నతను దృఢపరచడానికి నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘జ్యేష్ఠమ్’ (పెద్దన్నను) — చిన్నవారిద్దరూ పెద్దవానిని గౌరవిస్తారు, కాని అతని ఉపదేశాన్ని స్వీకరించరు.

‘కాబట్టి ఈ రోజే మనమందరం కలిసి, ఒకరినొకరు ఆవరించుకొని, ఎవరి వల్ల ఈ దోషం పుట్టిందో ఆ దేవతలనే చంపుదాము.’ ఈ విధంగా మంత్రాంగం చేసి, బలవంతులైన నైరృతశ్రేష్ఠులందరూ సమస్త సైన్యంతో కూడి, యుద్ధసన్నాహాన్ని ప్రకటించి, జంభుడు వృత్రుడు మొదలైనవారిలా క్రుద్ధులై యుద్ధానికి బయలుదేరారు. రామా, ఈ విధంగా సమస్త సన్నాహంతో మంత్రాంగం చేసి, మహాకాయులూ మహాబలులూ అయిన రాక్షసులందరూ యుద్ధానికి బయలుదేరారు — రథాలతో, ఏనుగులతో, ఏనుగులంత పెద్ద గుర్రాలతో, గాడిదలతో, ఎద్దులతో, ఒంటెలతో, శిశుమారాలతో, పాములతో, మొసళ్ళతో, తాబేళ్ళతో, చేపలతో, గరుడునితో సమానమైన పక్షులతో, సింహాలతో, పులులతో, వరాహాలతో, సృమరాలతో, చమరీమృగాలతో కూడా. బలగర్వితులైన రాక్షసులందరూ లంకను విడిచి వెళ్ళారు; దేవశత్రువులు యుద్ధం చేయడానికి దేవలోకానికి బయలుదేరారు. లంకకు రాబోయే విపర్యయాన్ని చూచి లంకలో నివసించే భూతాలు భయాన్ని గ్రహించి, అన్నివిధాలా విమనస్కులయ్యాయి. శ్రేష్ఠమైన రథాలపై మోయబడుతూ వందలాది వేలాది రాక్షసులు ప్రయత్నపూర్వకంగా వేగంగా దేవలోకానికి బయలుదేరారు; దేవతలు మాత్రం రాక్షసుల మార్గంలోనే తొలగిపోయారు. ‘దేవానేవ జిఘాంసామః’ (దేవతలనే చంపుదాము) అనే నిర్ణయం గర్వఫలం — దోషాన్ని లేవదీశారని తాము భావించేవారినే చంపాలని వారు నిశ్చయిస్తారు, విష్ణువును ప్రసన్నం చేసుకోవాలని కాదు. ‘జంభవృత్రాదయో యథా’ (జంభుడు వృత్రుడు మొదలైనవారిలా) అనే ఉపమ — జంభవృత్రులు ఇంద్రునిచేత చంపబడిన అసురులు; కాబట్టి ఈ ఉపమ రాక్షసుల భావినాశాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. వాహనాల పొడవైన జాబితా సేన వైవిధ్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ చూపిస్తుంది — ఏనుగులూ గుర్రాలూ సామాన్యమైనవి, కాని శిశుమారాలూ మొసళ్ళూ తాబేళ్ళూ కూడా ఉన్నాయి; ఇవి రాక్షసుల మాయాబలాన్ని సూచిస్తాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘శిశుమారం, పాము, మొసలి, తాబేలు’ అని లెక్కిస్తుంది. ‘లంకాలయాని భూతాని’ (లంకలో నివసించే భూతాలు) అంటే లంకలోని గ్రామదేవతలు మొదలైనవారని హిందీ వ్యాఖ్యానం; వారు భావి వినాశాన్ని ముందుగానే అనుభవిస్తారు. ‘రక్షసామేవ మార్గేణ దైవతాన్యపచక్రముః’ — నగర దేవతలు రాక్షసుల దారినే పారిపోయారు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ఆ నగర దేవతలు … పురిని విడిచి వెళ్ళిపోయారు’ అని ఉంది. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఉద్యోగం ఘోషయిత్వా’ (యుద్ధసన్నాహాన్ని ప్రకటించి) — యుద్ధప్రకటన బహిరంగమైనది, రాక్షసులందరూ పిలువబడ్డారు. నలభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘మహాకాయా మహాబలాః’ (మహాకాయులు, మహాబలులు) అనే సేనా వర్ణన సంక్షిప్తమైనది. యాభయ్యవ శ్లోకంలో ‘దైవతశత్రవః’ (దేవశత్రువులు) అనే పదం వారి స్వభావాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతుంది. నలభై ఎనిమిదవ, నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకాలలో నేలపై, నీటిలో, ఆకాశంలో సంచరించే వాహనాలన్నీ లెక్కించబడ్డాయి — గాడిదలూ ఎద్దులూ ఒంటెలూ భూచరాలు, శిశుమారాలూ మొసళ్ళూ తాబేళ్ళూ చేపలూ జలచరాలు, పక్షులు ఆకాశచరాలు; ఈ విధంగా రాక్షసులు అన్ని లోకాలనూ తమ సేనలో చేర్చుకుంటారు. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘విమనస్కాని’ — లంకావాసులైన భూతాల మనస్సు ఖిన్నమయింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘మనస్సులోనే ఖిన్నులయ్యారు’ అని చెబుతుంది.

కాలునిచేత ప్రేరేపించబడిన, భూమిపైనా ఆకాశంలోనూ పుట్టిన భయంకరమైన ఉత్పాతాలు రాక్షసేంద్రుల నాశం కోసం తలెత్తాయి. మేఘాలు ఎముకలనూ వేడి రక్తాన్నీ కురిపించాయి; సముద్రాలు చెలియలికట్టను దాటాయి, పర్వతాలు కూడా కదిలాయి. మేఘగర్జనతో సమానమైన ధ్వనితో భూతాలు అట్టహాసాలు చేశాయి; భయంకరంగా కనిపించే నక్కలు దారుణంగా ఊళలు వేశాయి. భూతాలు వరుసగా పడిపోతున్నట్లు కనిపించాయి; మంటలు కక్కే ముఖాలు గల పెద్ద గద్దల గుంపు రాక్షసగణంపై కాలునిలా గిరగిరా తిరిగింది. ఎర్రని కాళ్ళ పావురాలూ గోరువంకలూ పారిపోయాయి; కాకులు అక్కడే అరుస్తున్నాయి, పిల్లులూ ఏనుగులు మొదలైన జంతువులూ కూడా. ఆ ఉత్పాతాలను లెక్కచేయకుండా, బలగర్వితులైన రాక్షసులు మృత్యుపాశంతో బంధించబడినవారై ముందుకే వెళుతున్నారు, వెనుదిరగడం లేదు. మాల్యవంతుడు, సుమాలి, మహాబలుడైన మాలి — మండుతున్న అగ్నులలా రాక్షసులకు ముందు నడుస్తున్నారు. ఆ నిశాచరులందరూ మాల్యవంతుడనే పర్వతంలాంటి మాల్యవంతుని, దేవతలు బ్రహ్మను ఆశ్రయించినట్లు ఆశ్రయిస్తున్నారు. మహామేఘాల గర్జనలా ధ్వనిస్తున్న, మాలి వశంలో ఉన్న ఆ రాక్షసేంద్రుల సైన్యం విజయాన్ని కోరుతూ దేవలోకానికి వెళ్ళింది. ప్రభువైన నారాయణుడు రాక్షసుల ఆ యుద్ధసన్నాహాన్ని దేవదూత నుండి విని, అప్పుడు యుద్ధం చేయాలని మనస్సులో నిశ్చయించాడు. ఉత్పాతాల వర్ణన రామాయణంలో వినాశానికి పూర్వసూచనగా వచ్చే సాంప్రదాయిక శైలి — ఆకాశం నుండి రక్తమూ ఎముకలూ కురవడం, సముద్రం మర్యాదను దాటడం, పర్వతాలు కంపించడం, నక్కల ఊళలు, గద్దల మండలం. ‘కాలాజ్ఞప్తాః’ (కాలునిచేత ప్రేరేపించబడినవి) అనే పదంచేత ఈ ఉత్పాతాలు కాలుని ప్రేరణతోనే పుట్టాయని స్పష్టమవుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కాలుని ప్రేరణతో’ అని చెబుతుంది. ‘మృత్యుపాశావపాశితాః’ — వారు మృత్యుపాశంతో బంధించబడ్డారు, కాబట్టి చూచి కూడా వెనుదిరగరు; రాక్షసుల ఈ గర్వమే వారి నాశానికి కారణం. ‘మాల్యవంతమివాచలమ్’ అనేది యమకం — మాల్యవంతుడనే రాక్షసుడూ మాల్యవంతమనే పర్వతమూ. సేన మాలి వశంలో ఉంది — అంటే మాలి సేనాపతి. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వేలాం సముద్రాశ్చోత్క్రాంతాః’ (సముద్రాలు చెలియలికట్టను దాటాయి) — రాక్షసులు ధర్మమర్యాదను దాటినట్లే సముద్రం మర్యాదను దాటుతుంది; ఉత్పాతం కూడా వారి కర్మకు ప్రతిబింబమే. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘శివాః’ అంటే ఆడనక్కలు; వాటి ఊళలు మృత్యుసూచకమని లోకప్రసిద్ధి. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ‘ప్రజ్వాలోద్గారిభిర్ముఖైః’ (మంటలు కక్కే ముఖాలతో) — గద్దల ముఖాల నుండి మంటలు వెలువడుతున్నాయి; ఇది అలౌకిక ఉత్పాతం. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో పావురాలూ గోరువంకలూ లంకను విడిచి పారిపోతాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘లంకను విడిచి పారిపోయాయి’ అని చెబుతుంది. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలోని ‘విడాలా వై ద్విపాదయః’ అనే మాటను హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పిల్లులు కూడా అక్కడే గుర్రుమనసాగాయి, ఏనుగులు మొదలైన జంతువులు ఆర్తనాదాలు చేయసాగాయి’ అని వివరిస్తుంది. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో సేనకు ‘మహాభ్రఘననాదితమ్’ (మహామేఘాల గర్జనలా ధ్వనిస్తున్నది) అనే విశేషణం దాని కోలాహలాన్ని మేఘగర్జనతో తూచుతుంది. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ముగ్గురు సోదరులూ సేనకు ముందున్నారు — ‘పురస్సరాః’ — కాబట్టి నాశం కూడా మొదట వారికే.

అతడు సిద్ధమైన ఆయుధాలతోనూ అమ్ములపొదులతోనూ వైనతేయునిపై (గరుడునిపై) నిలిచాడు; వేయి సూర్యులతో సమానమైన కాంతి గల దివ్యకవచాన్ని ధరించి, బాణాలతో నిండిన నిర్మలమైన రెండు అమ్ములపొదులను కట్టుకొని, నిర్మలమైన మొలనూలునూ ఖడ్గాన్నీ ధరించి, శంఖం, చక్రం, గద, శార్ఙ్గధనుస్సు, ఖడ్గం అనే శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలను చేతబట్టి, కమలాల వంటి కన్నులు గల ఆ ప్రభువు పర్వతంలాంటి వైనతేయుడైన సుపర్ణునిపై ఆసీనుడై రాక్షసుల నాశం కోసం అతివేగంగా బయలుదేరాడు. సుపర్ణుని వీపుపై నిలిచిన పీతాంబరధారి, నల్లనివాడు అయిన హరి, బంగారు పర్వతశిఖరంపై మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా ప్రకాశించాడు. సిద్ధులు, దేవర్షులు, మహాసర్పాలు, గంధర్వులు, యక్షులచేత కీర్తించబడుతూ, చక్రమూ ఖడ్గమూ శార్ఙ్గమూ శంఖమూ చేతబట్టిన ఆ అసురసైన్యశత్రువు సమీపించాడు. సుపర్ణుని రెక్కల గాలికి రెక్కలు (పార్శ్వాలు) కొట్టుకుపోతూ, పతాకలు గిరగిరా తిరుగుతూ, శస్త్రాలు చెల్లాచెదరవుతూ ఉన్న ఆ రాక్షసరాజసైన్యం, శిలలు కదిలిపోతున్న నీలపర్వతశిఖరంలా చలించింది. అప్పుడు నిశాచరులు వేలకొలదిగా, రక్తమాంసాలతో పూయబడిన, ప్రళయకాలాగ్నితో సమానమైన ఆకారం గల వాడియైన శ్రేష్ఠాయుధాలతో మాధవుని చుట్టుముట్టి గుచ్చారు. విష్ణువు ఆయుధాల సన్నాహం విస్తారంగా వర్ణించబడుతుంది — కవచం, రెండు అమ్ములపొదులు, ఖడ్గం, శార్ఙ్గధనుస్సు, శంఖం, చక్రం, గద; ఈ విధంగా అతని ఐదు ఆయుధాలు ప్రసిద్ధమైనవి. ‘సతడిత్తోయదో యథా’ (మెరుపుతో కూడిన మేఘంలా) అనే ఉపమ — నల్లని విష్ణువు మేఘం, పీతాంబరం మెరుపు, సువర్ణమయుడైన గరుడుడు మేరుశిఖరం. చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు, యుద్ధారంభపు వేగాన్ని చూపిస్తాయి. గరుడుని రెక్కల గాలికే రాక్షససేన కంపిస్తుంది — యుద్ధానికి ముందే అతని బలం అది. ‘చలోపలం నీలమివాచలాగ్రమ్’ — సేన శిలలు కదిలిపోతున్న నీలపర్వతశిఖరంలా ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘తన శిలలను చెల్లాచెదరు చేస్తూ’ అని చెబుతుంది. సర్గ చివర రాక్షసులు విష్ణువును చుట్టుముట్టుతారు; యుద్ధవిస్తారం తరువాతి సర్గలో. ‘మాధవః’ అనేది విష్ణువు పేరు — మా (లక్ష్మి) యొక్క ధవుడు (భర్త). అరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘దేవదూతాదుపశ్రుత్య’ (దేవదూత నుండి విని) — విష్ణువు దూత ద్వారా వార్త వినగానే సిద్ధమవుతాడు, ఆలస్యం చేయడు. అరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సహస్రార్కసమద్యుతి’ (వేయి సూర్యులతో సమానమైన కాంతి గలది) అనేది కవచపు ప్రకాశం; అరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘కమలేక్షణః’ (కమలాల వంటి కన్నులు గలవాడు) అనేది యుద్ధసన్నాహంలో కూడా విష్ణువు సౌమ్యరూపం. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘తూర్ణతరమ్’ (అతివేగంగా) అనే తులనాత్మక పదం అతని వేగపు అతిశయాన్ని సూచిస్తుంది. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో దేవతలు గానం చేస్తారు — యుద్ధం కూడా ఉత్సవం వంటిది. డెబ్బయ్యవ శ్లోకంలో ‘యుగాంతవైశ్వానరతుల్యవిగ్రహైః’ — రాక్షసుల ఆయుధాలు ప్రళయాగ్నితో సమానమైనవి. అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భ్రమత్పతాకమ్’ (పతాకలు గిరగిరా తిరుగుతున్నది) — ధ్వజాలు గాలికి తిరుగుతున్నాయి, ఇది సేన వ్యాకులతకు చిహ్నం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి