॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 26వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

రంభాధర్షణమూ నలకూబరుని శాపమూ

కైలాసంలో రాత్రి బస, చంద్రోదయంలో వనశోభ, రావణుడు కామవశుడు కావడం, రంభ రాకా వర్ణనా, రావణుని ప్రార్థన, తాను కోడలినని రంభ చెప్పడం, బలాత్కారం, నలకూబరుని శాపం, దేవతలకూ పతివ్రతలకూ హర్షం

గత సర్గ చివరలో రావణుడు కైలాసాన్ని చేరి సేనను విడిది చేయించాడు. పరాక్రమశాలి అయిన దశగ్రీవుడు సూర్యుడు అస్తమించగానే సైన్యంతో కలిసి అక్కడ రాత్రి బస చేయడానికి ఇష్టపడ్డాడు. పర్వతంతో సమానమైన కాంతి గల నిర్మలమైన చంద్రుడు ఉదయించగా, నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన ఆ మహాసైన్యం గాఢనిద్రలో మునిగింది. మహాపరాక్రమశాలి అయిన రావణుడు మాత్రం ఒంటరిగా పర్వతశిఖరం మీద కూర్చొని, వెన్నెల కిరణాలతో శోభిస్తున్న ఆ పర్వతపు సౌందర్యాలను చూశాడు. కవి ఇక్కడ వనాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — వెలిగిపోతున్న కర్ణికార వనాలతో, కదంబ బకుళాలతో, వికసించిన పద్మసరస్సులతో, మందాకినీ జలాలతో, చంపక అశోక పున్నాగ మందారాలతో, మామిడి పాటల లోధ్రాలతో, ప్రియంగు అర్జున కేతకాలతో, తగర కొబ్బరి ప్రియాల పనస వృక్షాలతో, ఇంకా ఇతర చెట్లతో వనాంతరం ప్రకాశిస్తోంది. అక్కడ మదనుని బాధకు లోనైన, మధురకంఠాలు గల కిన్నరులు అనురాగంతో కలిసి పాడుతున్నారు; ఆ గానం మనసుకు తృప్తిని పెంచుతోంది. మదంతో మత్తెక్కి, మదంతో ఎర్రబడిన కనుకొనలు గల విద్యాధరులు స్త్రీలతో కలిసి క్రీడిస్తూ ఆనందిస్తున్నారు. ధనదుని (కుబేరుని) నివాసంలో పాడుతున్న అప్సరసల మధురస్వరం గంటానాదంలా వినిపిస్తోంది. గాలికి ఊగుతున్న, వసంతపుష్పాల సువాసన గల వృక్షాలు పూలవానలు కురిపిస్తూ ఆ పర్వతాన్ని పరిమళింపజేస్తున్నట్లున్నాయి. మకరందమూ పూలపుప్పొడీ కలిసిన దట్టమైన సువాసనను మోసుకొని సుఖకరమైన గాలి రావణుని కామాన్ని పెంచుతూ వీచింది. గానం వల్ల, పుష్పసమృద్ధి వల్ల, గాలి చల్లదనం వల్ల, పర్వతపు సౌందర్యం వల్ల, రాత్రి మొదలవడం వల్ల, చంద్రోదయం వల్ల — ఈ ఉద్దీపనలన్నిటి వల్ల ఆ మహాపరాక్రమశాలి రావణుడు కామానికి వశుడై, మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూరుస్తూ చంద్రుని చూస్తున్నాడు. ఇక్కడ ముద్రిత ప్రతిలో నాలుగు నుండి ఎనిమిది వరకు ఉన్న వనవర్ణన శ్లోకాలు చాలావరకు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; అయినా అవి ఉద్దీపన విభావాలను విస్తరిస్తాయి. కావ్యశాస్త్ర దృష్టితో చూస్తే ఇక్కడ శృంగారరసానికి సంబంధించిన ఉద్దీపనలన్నీ ఒకచోట సేకరించబడ్డాయి — చంద్రుడు, వసంతం, గీతం, గంధం, చల్లని గాలి. కానీ ఈ శృంగారం ధర్మంచేత నియంత్రించబడనిది, అందుకే అది ముందు అధర్మరూపంగా పరిణమిస్తుంది. సైన్యం నిద్రిస్తోంది, రావణుడు ఒక్కడే మేలుకొని ఉన్నాడు — ఈ ఏకాంతమే రాబోయే దుష్కర్మకు భూమిక. కవి మొదట సౌందర్యాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, తద్వారా తరువాత ఆ సౌందర్యపు దుర్వినియోగం మరింత దుఃఖకరంగా తోస్తుంది. కైలాసం కుబేరుని నివాసం, అందువల్ల అక్కడ ధనదుని ఇంట అప్సరసల గానం వినిపిస్తుంది — ఇదే తరువాత రంభ రాకకు కారణం. వనవర్ణనలో ప్రతి వృక్షం పేరూ వేరువేరుగా లెక్కించబడింది — కర్ణికారం, కదంబం, బకుళం, చంపకం, అశోకం, పున్నాగం, మందారం, మామిడి, పాటలం, లోధ్రం, ప్రియంగువు, అర్జునం, కేతకం, తగరం, కొబ్బరి, ప్రియాలం, పనస. ఈ నామావళి కైలాసపు సమృద్ధిని చూపుతుంది, అక్కడ అన్ని ఋతువుల పూలూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. కిన్నరులు, విద్యాధరులు, అప్సరసలు — ముగ్గురు దేవయోనులవారు ఇక్కడ ప్రేమతో క్రీడిస్తున్నారు; అంతటా జంటలే, రావణుడు ఒక్కడే ఒంటరి. అతని నిట్టూర్పు ఈ ఒంటరితనానికీ కామానికీ సూచన. ‘వినిఃశ్వస్య వినిఃశ్వస్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ నిట్టూర్చి) అనే పునరుక్తి అతని అసహనాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. రాత్రి మొదలవడమూ చంద్రోదయమూ అనే రెండు కాలహేతువులు, గీతమూ గంధమూ గాలీ పర్వతసౌందర్యమూ అనే నాలుగు దేశహేతువులు — ఇలా ఆరు హేతువులతో అతని కామం పెరిగిందని కవి లెక్కిస్తాడు. ఈ భాగం శుద్ధ ప్రకృతివర్ణనలా ఆరంభమవుతుంది, కానీ చివరకు రావణుని మనోవికారమే ప్రధానమవుతుంది. పాఠకుడు సౌందర్యంలో రమిస్తాడు, హఠాత్తుగా ఆ సౌందర్యపు భయంకర పరిణామాన్ని చూస్తాడు. ‘నిషణ్ణః శైలమూర్ధని’ (పర్వతశిఖరంపై కూర్చొని) అనే పదంతో రావణుని ఉన్నతస్థానం చూపబడింది — అక్కడి నుండి అతడు వనమంతటినీ చూస్తాడు, క్రింద దారిలో వెళ్తున్న రంభను కూడా చూస్తాడు.

ఇంతలో దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకొని, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల, అప్సరసలందరిలో శ్రేష్ఠురాలైన రంభ అక్కడికి వచ్చింది. ఆమె అవయవాలకు దివ్యచందనం పూయబడింది, కేశాలు మందారపుష్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి; దివ్యపుష్పాలతో అలంకృతురాలై ఆమె ప్రియునితో సమాగమమనే దివ్యోత్సవం కోసం బయలుదేరింది. కళ్ళనూ మనసునూ హరించే, పుష్టమైన, మొలనూలుతో అలంకరించబడిన జఘనాన్ని ఆమె రతికి ఉత్తమమైన కానుకలా మోస్తోంది. ఆరు ఋతువుల పూలతో రచించిన తడి తిలకాలతో అలంకరించుకొని ఆమె కాంతితోనూ శోభతోనూ ద్యుతితోనూ కీర్తితోనూ మరొక లక్ష్మిలా ప్రకాశించింది. నీటితో నిండిన మేఘం వంటి నీలవస్త్రాన్ని ఆమె ధరించింది; ఆమె ముఖం చంద్రుని వంటిది, కనుబొమలు విల్లుల వంటి శుభమైనవి. తొడలు ఏనుగు తొండాల ఆకారంలో ఉన్నాయి, చేతులు చిగుళ్ళలా కోమలంగా ఉన్నాయి. అటువంటి రూపం గల ఆమె సైన్యం మధ్యగుండా వెళ్తూ ఉండగా రావణుడు చూశాడు. రంభ వర్ణన నఖశిఖపర్యంతం విస్తారంగా ఉంది; అందులోని అనేక శ్లోకాలు (15, 16, 17.2) వల్గేట్ (ప్రచలిత పాఠం)లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఆమె ప్రయాణోద్దేశం పతిసమాగమమని మొదటే సూచించబడుతుంది — ఆమె స్వేచ్ఛగా తిరగడం కాదు, ప్రియుని దగ్గరకు వెళ్తోంది. ‘సైన్యమధ్యేన’ (సైన్యం మధ్యగుండా) అనే పదం దురదృష్టాన్ని సూచిస్తుంది — ఆమె దారే రాక్షససేన మధ్యలో పడింది. రంభ అలంకారాలన్నీ దివ్యమైనవే — దివ్యాభరణం, దివ్యచందనం, దివ్యపుష్పాలు, దివ్యోత్సవం. ‘దివ్య’ అనే శబ్దాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం ఆమెకు దేవలోకంతో గల సంబంధాన్ని రావణుని రాక్షసత్వానికి భిన్నంగా చూపుతుంది. ‘మరొక శ్రీ వలె’ అనే ఉపమతో ఆమె లక్ష్మితో సమానురాలని చెప్పబడింది. ‘రావణేన ఉపలక్షితా’ (రావణునిచేత చూడబడింది) అనే పదం వల్ల ఆమె స్వయంగా రావణుని చూడలేదని, అతడే ఆమెను చూశాడని సూచించబడుతుంది. రంభ వస్త్రం నీలం, ముఖం చంద్రసమానం — మేఘంలో చంద్రునిలా ఆమె శోభిస్తోందని ధ్వని.

వెళ్తున్న ఆమెను చూసి కామబాణాలకు వశుడైన రావణుడు లేచి, సిగ్గుపడుతున్న ఆమె చేతిని పట్టుకొని, నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘వరారోహా, ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? స్వయంగా ఏ సిద్ధిని పొందబోతున్నావు? నిన్ను అనుభవించబోయే ఎవనికి ఈ అభ్యుదయకాలం వచ్చింది? పద్మాల కలువల సువాసన గల, సుధామృతరసం వంటి నీ ముఖరసాన్ని ఆస్వాదించి ఈ రోజు ఎవడు తృప్తి పొందబోతున్నాడు? భీరూ, బంగారు కుండల వంటి, పుష్టమైన, శుభమైన, ఎడములేని ఈ నీ స్తనాలు ఎవని వక్షఃస్థలానికి స్పర్శను ఇవ్వబోతున్నాయి? బంగారు చక్రం వంటి, బంగారు గొలుసులతో అలంకరించబడిన, విశాలమైన, స్వర్గరూపమైన నీ జఘనాన్ని ఈ రోజు ఎవడు అధిరోహించబోతున్నాడు? శక్రుడా, విష్ణువా, అశ్వినులా — ఏ పురుషుడు నాకంటే విశిష్టుడు? నన్ను విడిచి మరొకచోటికి వెళ్ళడం సరికాదు. పృథుశ్రోణీ, ఇది శుభమైన శిలాతలం, ఇక్కడ విశ్రమించు. ముల్లోకాలలో ప్రభువు ఎవడో వాడు నాకంటే వేరుగా లేడు. ముల్లోకాల భర్తకు కూడా భర్తా విధాతా అయిన ఈ దశాననుడు దోసిలి జోడించి వినయంగా నిన్ను యాచిస్తున్నాడు; నన్ను సేవించు.’ రావణుని మాటలో అహంకారమూ కామమూ కలిసిపోయాయి — అతడు తనను ముల్లోకాల ప్రభువుగా వర్ణించుకుంటాడు, అయినా దోసిలి జోడించి యాచిస్తాడు. ఇది వినయపు నాటకమే, ఎందుకంటే ముందు అతడు బలాన్ని ప్రయోగిస్తాడు. ‘ఎవనికి అభ్యుదయకాలం’ అనే ప్రశ్న అతడు రంభ స్వేచ్ఛను అడగడం లేదని, కేవలం మరొక పురుషుని సౌభాగ్యాన్ని చూసి అసూయపడుతున్నాడని చూపుతుంది. దేవతలలో కూడా ఎవడూ తనకంటే గొప్పవాడు లేడని అతని దర్పం. రావణుని ప్రార్థనలో రంభ ప్రతి అవయవపు వర్ణన — ముఖం, స్తనాలు, జఘనం — అతని కామంలోని స్థూలత్వాన్ని చూపుతుంది. అతడు ప్రేమను కాదు, ఉపభోగాన్నే ఆలోచిస్తున్నాడు. శక్రుని, విష్ణువును, అశ్వినులను తలచుకొని అతడు తనను వారికంటే కూడా గొప్పవానిగా భావిస్తాడు; ఈ దర్పానికి ఫలం త్వరలోనే శాపరూపంలో లభిస్తుంది. ‘లజ్జంతీమ్’ (సిగ్గుపడుతున్న ఆమెను) అనే పదంతో రంభ అనిచ్ఛ మొదటే స్పష్టమవుతుంది. ‘ప్రాంజలిః ప్రహ్వః’ (దోసిలి జోడించి, వంగి) అనే విశేషణాలు ముల్లోకాల ప్రభువు నోట విడంబనలా ఉన్నాయి — అందరినీ జయించినవాడు కామంచేత ఓడిపోయాడు.

ఇలా అనబడిన రంభ వణుకుతూ దోసిలి జోడించి ఇలా అంది — ‘ప్రసన్నుడవు కా, ఇలా మాట్లాడకూడదు, నువ్వు నాకు గురువువు. మరెవరైనా నన్ను అవమానించబోతే వారి నుండి కూడా నువ్వు నన్ను రక్షించాలి; ధర్మప్రకారం నేను నీ కోడలిని, ఇది సత్యం చెబుతున్నాను.’ తల వంచి పాదాలను చూస్తున్న ఆమెను చూసినంత మాత్రాన్నే అతనికి రోమాంచమైంది. దశగ్రీవుడు అన్నాడు — ‘నువ్వు నా కుమారుని భార్యవైతేనే కోడలివవుతావు.’ ‘అవును’ అని రంభ జవాబిచ్చింది — ‘రాక్షసపుంగవా, ధర్మప్రకారం నేను నీ కుమారుని భార్యనే. నీ సోదరుడైన వైశ్రవణునికి ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన కుమారుడు నలకూబరుడని ముల్లోకాలలో ప్రసిద్ధుడు. అతడు ధర్మంలో విప్రుడు, పరాక్రమంలో క్షత్రియుడు, కోపంలో అగ్ని, క్షమలో భూమితో సమానుడు. ఆ లోకపాలుని కుమారునితో నేను సంకేతం (కలుసుకొనే ఏర్పాటు) చేసుకున్నాను; అతనినే ఉద్దేశించి నేను ఈ అలంకారమంతా చేసుకున్నాను. అతని భావం నాపైనే, మరెవరిపైనా కాదు; అలాగే నాది కూడా. శత్రుదమనా, రాజా, ఆ సత్యంతో నన్ను విడిచిపెట్టాలి; ధర్మాత్ముడైన అతడు ఉత్సుకతతో నా కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు. అతని కార్యానికి విఘ్నం కలిగించకూడదు; నన్ను విడిచిపెట్టు, సత్పురుషులు ఆచరించిన మార్గంలో నడువు. నువ్వు నాకు గౌరవనీయుడవు, నేను నీకు పాలించదగినదానను.’ ఇలా అనబడిన దశగ్రీవుడు వినయం గలవానిలా ప్రత్యుత్తరమిచ్చాడు. రంభ తర్కం క్రమబద్ధమైనది — మొదట గురుత్వం, తరువాత సంబంధం, తరువాత భర్త గుణాలు, చివరకు సత్పురుషుల మార్గం. ‘వినీతవత్’ అనే పదంలోని ‘వత్’ (వలె) ప్రత్యయం అతని వినయం కేవలం పైపైదేనని సూచిస్తుంది. రంభ మాటలో ‘గురువు’ అనే శబ్దం ముఖ్యమైనది — మామ తండ్రితో సమానుడు, అందువల్ల అతని కామవచనం సర్వథా అనుచితం. ఆమె రావణునితో తన సంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — నలకూబరుడు కుబేరుని కుమారుడు, కుబేరుడు రావణుని సోదరుడు, కాబట్టి ఆమె రావణుని సోదరుని కుమారుని భార్య, ధర్మప్రకారం కోడలే. నలకూబరుని గుణవర్ణన ద్వివిధమైనది — బ్రాహ్మణత్వమూ క్షత్రియత్వమూ, అగ్నితుల్యమైన కోపమూ భూమితుల్యమైన క్షమా; ఈ విరోధాభాసం అతని సంపూర్ణత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ముందు అతని కోపం శాపరూపంలో బయటపడుతుంది. ‘ఆ సత్యంతో’ అనేది శపథవచనం — సత్యబలంతో ఆమె విముక్తిని యాచిస్తోంది. ‘సత్పురుషులు ఆచరించిన మార్గంలో నడువు’ అనే ఆమె చివరి ఉపదేశం రావణునికి ధర్మాన్ని గుర్తుచేయడమే. ఆమె తర్కమంతా ధర్మయుక్తమైనదే, కానీ కామాంధుడైన రావణుడు దానిని లెక్కచేయడు. ‘నా కుమారుని భార్యవైతే’ అనే రావణుని ప్రతిప్రశ్న కపటపూర్ణమైనది — అతడు సంబంధాన్ని అంగీకరిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాడు, కానీ దాని నియమాన్ని తప్పించుకోవడానికి దారి వెదుకుతున్నాడు.

రావణుడు అన్నాడు — ‘నేను కోడలినని నువ్వు చెప్పిన ఆ వరుస ఏకపత్నులైనవారి విషయంలోనే వర్తిస్తుంది. దేవలోకంలోని ఈ స్థితి శాశ్వతమైనదని దేవతలు భావిస్తారు — అప్సరసలకు భర్త లేడు, వారు ఒక్క పురుషునికి చెందినవారు కారు.’ ఇలా పలికి ఆ రాక్షసుడు ఆమెను శిలాతలం మీద కూర్చోబెట్టి, కామభోగంలో పూర్తిగా ఆసక్తుడై బలవంతంగా సంగమానికి పూనుకున్నాడు. తరువాత విడువబడిన రంభ పూమాలలూ ఆభరణాలూ జారిపోయి, గజేంద్రుడు క్రీడగా మథించిన నదిలా కలవరపడింది. ఆమె కేశాల చివరలు చెదిరి చిందరవందరయ్యాయి, చిగురుటాకుల వంటి చేతులు వణుకుతున్నాయి; ఆమె గాలికి కుదిపివేయబడిన పూలతీగలా ఉంది. ఆమె వణుకుతూ, సిగ్గుపడుతూ, భయపడుతూ దోసిలి జోడించింది. రావణుని తర్కం కుతర్కమే — అప్సరసల స్వాతంత్ర్యాన్ని అతడు తన కామానికి సాధనంగా చేసుకుంటాడు, ఆమె నిరాకరణను లెక్కచేయడు. కవి ఇక్కడ నది, తీగ అనే ఉపమలతో రంభ దుఃఖాన్ని కరుణాపూర్ణంగా చిత్రిస్తాడు. ఇక్కడ ‘ప్రత్యువాచ వినీతవత్’, ‘నివేశ్య చ శిలాతలే’ అనే అర్ధశ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠం కంటే భిన్నంగా ఉన్నాయి, కానీ అర్థం సమానమే. రావణుడు ఇక్కడ దేవలోక నియమాన్ని స్వార్థం కోసం ప్రయోగిస్తాడు, ధర్మసారాన్ని మాత్రం గ్రహించడు. రంభ దశ వర్ణనలో మూడు ఉపమానాలున్నాయి — మదపుటేనుగు మథించిన నది, గాలికి కుదిపివేయబడిన తీగ, మాలలు జారిపోయిన స్త్రీ. వీటితో ఆమె శారీరక మానసిక దుఃఖం ఒకేసారి వ్యక్తమవుతుంది. కవి సంఘటనను సంక్షిప్తంగా, ఆమె దుఃఖాన్ని మాత్రం విస్తారంగా చెబుతాడు — ఇది కవి కరుణ.

ఆమె నలకూబరుని దగ్గరకు చేరి అతని పాదాలపై పడింది. ఆ స్థితిలో ఉన్న ఆమెను చూసి మహాత్ముడైన నలకూబరుడు ‘భద్రా, ఏమిటి ఇది, ఎందుకు నా పాదాలపై పడ్డావు?’ అని అడిగాడు. ఆమె నిట్టూరుస్తూ, వణుకుతూ, దోసిలి జోడించి జరిగినదంతా ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పసాగింది — ‘దేవా, ఈ దశగ్రీవుడు స్వర్గానికి వెళ్ళడానికి వచ్చాడు. సైన్యంతో కూడిన అతడు ఈ రాత్రి ఇక్కడ గడిపాడు. శత్రుదమనా, నీ దగ్గరకు వస్తున్న నన్ను అతడు చూశాడు, పట్టుకున్నాడు, ‘నువ్వు ఎవరిదానవు?’ అని అడిగాడు. నేను అతనికి సత్యమేదో అదంతా తెలియజేశాను; కానీ కామమోహంతో ఆవరించబడిన మనసు గల అతడు నా మాట వినలేదు. దేవా, ప్రభూ, ‘నేను నీ కోడలిని’ అని నేను మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకుంటున్నా అతడు అదంతా వెనక్కు నెట్టి బలవంతంగా నన్ను చెరిచాడు. సువ్రతా, ఇలా జరిగిన నా అపరాధాన్ని క్షమించాలి; సౌమ్యా, స్త్రీకీ పురుషునికీ బలం సమానం కాదు కదా.’ ఇది విని వైశ్రవణుని కుమారుడైన నలకూబరుడు తీవ్రంగా కోపించాడు. రంభ తనది దోషమని భావించదు, అయినా భర్త క్షమను యాచిస్తుంది — ఇది ఆమె శీలానికి చిహ్నం. ఆమె చివరి మాట — ‘స్త్రీపురుషుల బలం సమానం కాదు’ — ఆమె సంపూర్ణ నిర్దోషత్వానికి హేతువు. రంభ నివేదన అంతా క్రమంగా చెబుతుంది — రావణుని రాక, సైన్యపు విడిది, తన ప్రయాణం, పట్టుకోవడం, ప్రశ్న, తన సత్యవచనం, రావణుడు వినకపోవడం, మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకోవడం, చివరకు బలాత్కారం. ఈ క్రమంలో ఆమె నిర్దోషత్వం అడుగడుగునా స్పష్టమవుతుంది — ఆమె సత్యమే చెప్పింది, మళ్ళీ మళ్ళీ వేడుకుంది, అయినా బలంచేత ఓడిపోయింది. ‘సువ్రతా’, ‘సౌమ్యా’, ‘దేవా’, ‘ప్రభూ’, ‘శత్రుదమనా’ అనే సంబోధనలు భర్తపట్ల ఆమె ఆదరాన్నీ ప్రేమనూ చూపుతాయి. ‘ఏమిటి ఇది భద్రా’ అనే నలకూబరుని ప్రశ్న సరళమైనదే, కానీ అందులో చింతా స్నేహమూ వ్యక్తమవుతాయి. రంభ పాదాలపై పడే కథను ఆరంభిస్తుంది, దానితో ఆమె శోకమూ సిగ్గూ కనిపిస్తాయి. ఆమె మాటలో రావణుని ‘దేవా’ ‘ప్రభూ’ అని కాక, కేవలం ‘ఆ రాక్షసుడు’ అనే పేర్కొంటుంది — దీనితో ఆమె ఏవగింపు కూడా సూచించబడింది.

ఆ ఘోరమైన అవమానాన్ని విని నలకూబరుడు ధ్యానంలోకి ప్రవేశించాడు; ధ్యానంతో రావణుని ఆ కర్మను తెలుసుకొని, ఒక్క క్షణంలో కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా చేతిలో నీరు తీసుకున్నాడు. నీరు తీసుకొని యథావిధిగా అన్నిటినీ స్పృశించి (ఆచమించి ఇంద్రియస్థానాలను తాకి) అతడు రాక్షసేంద్రునికి దారుణమైన శాపం ఇచ్చాడు — ‘భద్రా, ఇష్టం లేని నిన్ను అతడు బలవంతంగా చెరిచాడు కాబట్టి, ఇకపై అతడు ఇష్టపడని మరే యువతిని సమీపించలేడు. కామపీడితుడై అతడు ఇష్టం లేని స్త్రీని బలాత్కరించబోతే, అప్పుడు అతని తల ఏడు ముక్కలవుతుంది.’ జ్వలించే అగ్ని వంటి కాంతి గల ఆ శాపం ఉచ్చరించబడగానే దేవదుందుభులు మ్రోగాయి, ఆకాశం నుండి పూలవాన కురిసింది, పితామహుడు మొదలైన దేవతలందరూ పరమానందం పొందారు. లోకగతినంతటినీ, ఆ రాక్షసుని మృత్యువునూ తెలుసుకొని ఋషులూ పితృదేవతలూ సాటిలేని ప్రీతిని పొందారు. రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసే ఆ శాపాన్ని విని దశగ్రీవుడు ఇష్టం లేని స్త్రీలతో సంగమాన్ని కోరడం మానుకున్నాడు. అతడు అపహరించిన పతివ్రతలైన స్త్రీలందరూ నలకూబరుడు ఇచ్చిన, తమ మనసుకు ప్రియమైన ఆ శాపాన్ని విని సంతోషించారు. రామాయణ కథలో ఈ శాపానికి గల ప్రాముఖ్యం స్పష్టమే — ఈ శాపం వల్లనే రావణుడు లంకలో సీతను బలవంతంగా తాకలేదు, ఆమె కూడా స్వేచ్ఛగా అతనిని వరించలేదు. అందువల్లనే దేవతల, ఋషుల హర్షం ‘అతని మృత్యువును తెలుసుకొని’ అని చెప్పబడింది — సీతా రక్షణే రావణుని నాశనానికి కారణమవుతుంది. పతివ్రతల ప్రీతి కూడా అదే కారణంతో — ఇకపై వారి శీలం సురక్షితం. నలకూబరుడు ఆయుధంతో కాక తపస్సుతో, జలస్పర్శతో రావణుని దండిస్తాడు; ఇది బ్రాహ్మణ్యబలానికి దృష్టాంతం, ఎందుకంటే రంభ అతనిని ‘ధర్మంలో విప్రుడు’ అని చెప్పింది. శాపపు రూపం విశిష్టమైనది — అది రావణుని చంపదు, అతని రాబోయే దురాచారాన్ని నిరోధిస్తుంది. ‘అకామా’ (ఇష్టం లేనిది) అనే శబ్దం శాపానికి కేంద్రం — స్త్రీ ఇచ్ఛ లేకుండా జరిగే సంగమమే దండనీయం. తల ఏడు ముక్కలవడం మరణదండనే, అందువల్ల శాపం రావణుని కామాన్ని భయంతో నియంత్రిస్తుంది. శాపమిచ్చే విధానం కూడా కవి జాగ్రత్తగా వర్ణించాడు — మొదట ధ్యానం, దానితో సత్యం తెలుస్తుంది; తరువాత జలగ్రహణం, ఆచమనం, ఇంద్రియస్పర్శ; చివరకే శాపోచ్చారణ. నలకూబరుడు రంభ మాటను మాత్రమే నమ్మడు, ధ్యానంతో స్వయంగా పరీక్షించే దండన విధిస్తాడు — ఇది న్యాయానికి ఆదర్శం. దేవతల హర్షానికి కారణం ద్వివిధం — అధర్మ నియంత్రణ, రాబోయే రావణవధకు సూచన. ‘లోకగతినంతటినీ తెలుసుకొని’ అనే పదంతో ఋషులు భవిష్యత్తును చూస్తున్నారని సూచించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి