॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 27వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

ఇంద్రలోకాక్రమణమూ సుమాలి వధా

రావణుడు ఇంద్రలోకంలో ప్రవేశించడం, ఇంద్రుడు విష్ణువును శరణువేడడం, భావి రావణవధ గురించి విష్ణువు ప్రతిజ్ఞ, దేవరాక్షస యుద్ధం, సుమాలి పరాక్రమం, సావిత్రుడనే వసువు సుమాలిని వధించడం

గత సర్గలో కైలాసంలో రంభను చెరచడం వల్ల నలకూబరుని శాపం లభించింది; అయినా రావణుడు తన యాత్రను విడువడు. కైలాసాన్ని దాటి సైన్యంతో, బలంతో, వాహనాలతో కూడి మహాతేజస్వి అయిన దశాననుడు ఇంద్రలోకాన్ని చేరాడు. అన్నివైపుల నుండీ వస్తున్న ఆ రాక్షససైన్యపు శబ్దం దేవలోకంలో ఉప్పొంగి చెలియలికట్ట దాటే సముద్రపు ఘోషలా గొప్పగా వినిపించింది — మథించబడుతున్న సాగరపు ఘోషలా అది అందరినీ భయపెట్టింది. రావణుడు వచ్చాడని విని ఇంద్రుడు ఆసనం నుండి కదిలి, అక్కడ చేరిన దేవతలందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆదిత్యులారా, వసువులారా, రుద్రులారా, సాధ్యులారా, మరుద్గణాలారా, దురాత్ముడైన రావణునికి వ్యతిరేకంగా యుద్ధానికి సిద్ధం కండి.’ ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన, యుద్ధంలో శక్రునితో సమానులైన, మహాబలశాలులైన దేవతలు యుద్ధశ్రద్ధతో సన్నద్ధులయ్యారు. ‘చలిత ఆసనాత్’ (ఆసనం నుండి కదిలి) అనే పదం రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — భయంతో ఆసనం నుండి లేవడం, రాజ్యసింహాసనం కంపించడం. దేవసేన అన్నివిధాలా సిద్ధంగా ఉంది, వారి యుద్ధశ్రద్ధ కూడా దృఢమైనది; కానీ వారి నాయకుడే మనసులో భయపడుతున్నాడని తరువాతి భాగంలో బయటపడుతుంది. రాక్షససైన్యపు శబ్దమే దేవలోకాన్ని క్షోభింపజేస్తుంది, యుద్ధానికి ముందే భయాన్ని పుట్టిస్తుంది. రావణుని యాత్రకు లక్ష్యం ఇంద్రలోకమేనని గత సర్గలలో చెప్పబడింది; ఇప్పుడు అది చేరబడింది. దేవలోకపు శాంతి ఒక్క శబ్దంతోనే భగ్నమైందని కవి సూచిస్తాడు.

దేవతలను ఆజ్ఞాపించినప్పటికీ మహేంద్రుడు స్వయంగా రావణుని వల్ల దీనుడై, బాగా భయపడి, విష్ణువు దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు — ‘విష్ణూ, రాక్షసుడైన రావణుని విషయంలో నేనేం చేయాలి? అయ్యో, మహాబలవంతుడైన ఆ రాక్షసుడు యుద్ధానికి ఎదురువస్తున్నాడు. అతడు బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం వల్లనే బలవంతుడయ్యాడు, మరో కారణంతో కాదు; పద్మయోని పలికిన ఆ సత్యవచనాన్ని మనం పాటించవలసిందే. పూర్వం నీ బలాన్ని ఆశ్రయించి నేను నముచిని, వృత్రుని, బలిని, నరకుని, శంబరుని దహించినట్లే ఇప్పుడు కూడా చేయి. మధుసూదనా, దేవదేవేశా, చరాచరాలతో కూడిన ముల్లోకాలలో నీవు తప్ప మరో గతి గానీ ఆశ్రయం గానీ లేదు. నువ్వే శ్రీమంతుడవూ సనాతనుడవూ పద్మనాభుడవూ అయిన నారాయణుడవు; నీచేతనే ఈ లోకాలు నిలుపబడ్డాయి, సురేశ్వరుడనైన నన్ను — శక్రుని — కూడా నువ్వే నిలిపావు. భగవంతుడా, చరాచరాలతో కూడిన ఈ ముల్లోకాలనూ నువ్వే సృష్టించావు, యుగాంతంలో అందరూ నీలోనే ప్రవేశిస్తారు. కాబట్టి దేవదేవా, ఉన్నది ఉన్నట్లు నువ్వే స్వయంగా నాకు చెప్పు — ఖడ్గచక్రాలను సహాయంగా చేసుకొని నువ్వు రావణునితో యుద్ధం చేస్తావా?’ ఇంద్రుని మాటలో రెండు భావాలున్నాయి — బ్రహ్మవరపు మర్యాదను అంగీకరించడం, విష్ణువు సర్వశక్తిత్వంపై విశ్వాసం. విష్ణువు బలమే మూలమైన తన పూర్వవిజయాలను అతడు గుర్తుచేసుకుంటాడు. విష్ణుస్తుతిలో సృష్టి, స్థితి, ప్రళయం మూడూ ప్రస్తావించబడ్డాయి — ఆయనే సృష్టికర్త, పాలకుడు, సంహర్త. సృష్టిప్రళయాల ప్రస్తావన గల పన్నెండవ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. చివరకు ఇంద్రుని ప్రశ్న స్పష్టమవుతుంది — ‘నువ్వే స్వయంగా యుద్ధం చేయి.’ ఇంద్రునికి ఇచ్చిన ‘దీనః పరిత్రస్తః’ (దీనుడూ బాగా భయపడినవాడూ) అనే విశేషణాలలో దేవరాజు దౌర్బల్యం కూడా బయటపడుతుంది; అతడు ఇతరులను యుద్ధానికి పంపుతాడు, తాను మాత్రం రక్షకుని వెదుకుతాడు. నముచి, వృత్రుడు మొదలైనవారిని స్మరించడం ద్వారా తన పూర్వపరాక్రమం కూడా విష్ణువు అనుగ్రహం వల్లనేనని అతడు అంగీకరిస్తాడు. ‘అసిచక్రసహాయః’ అని ఇంద్రుడు విష్ణువు ఆయుధాలను స్మరిస్తాడు — నందకమనే ఖడ్గం, సుదర్శనమనే చక్రం; వాటితోనే పూర్వం అసురులు హతులయ్యారు. అతని ప్రశ్నలో ఆశ కూడా దాగి ఉంది — విష్ణువు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తే యుద్ధం త్వరగా ముగుస్తుంది.

శక్రుడు ఇలా పలుకగా ప్రభువైన నారాయణదేవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భయపడవద్దు, నా మాట విను. ఈ దుష్టాత్ముడు వరప్రభావం వల్ల జయింపరానివాడు, కాబట్టి దేవతలు గానీ అసురులు గానీ అతనిని జయించలేరు, చంపలేరు. బలంతో ఉద్ధతుడైన ఈ రాక్షసుడు కుమారునితో కలిసి అన్నివిధాలా గొప్ప కార్యం చేయబోతున్నాడు — ఇది నేను సహజంగానే చూశాను. సురేశ్వరా, ‘యుద్ధం చేయి’ అని నువ్వు నాతో అన్నదానికి జవాబు ఇది — నేను ఇప్పుడు యుద్ధంలో ఆ రావణునితో తలపడను. విష్ణువు యుద్ధంలో శత్రువును చంపకుండా వెనుదిరగడు; వరంచేత రక్షించబడిన రావణుని విషయంలో ఈ రోజు నా కోరిక నెరవేరడం దుర్లభం. కానీ శతక్రతూ, దేవేంద్రా, నీ సమక్షంలో ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — ఈ రాక్షసుని మృత్యువుకు నేను కారణమయ్యేలా తప్పక అవుతాను. సమయం వచ్చిందని తెలుసుకొని నేనే రావణుని అతని అనుచరులతో సహా సంహరిస్తాను, దేవతలను ఆనందింపజేస్తాను. శచీపతీ, దేవరాజా, ఇది నీకు యథార్థంగా చెప్పాను; మహాబలా, ఇప్పుడు భయం విడిచి దేవతలతో కలిసి యుద్ధం చేయి.’ ఇక్కడ రామావతారపు బీజం కనిపిస్తుంది — తానే తగిన సమయంలో రావణుని చంపుతానని విష్ణువు స్పష్టంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ‘సపురఃసరమ్’ (అనుచరులతో సహా) అనే పదంతో రావణుని అనుచరులు కూడా అతనితోపాటు హతులవుతారని సూచించబడుతోంది. విష్ణువు నియమం కూడా గమనించదగినది — ఆయన యుద్ధం చేసినప్పుడు శత్రువును చంపే వెనుదిరుగుతాడు, అందువల్ల అకాలంలో యుద్ధం చేయడు. బ్రహ్మవరపు మర్యాద కూడా రక్షించబడింది — దేవతలు గానీ దానవులు గానీ అతనిని చంపలేరు, కాబట్టి మనుష్యరూపంలోనే అతని వధ జరుగుతుందని గూఢసంకేతం. ‘దృష్టమ్ ఏతత్ నిసర్గతః’ (ఇది సహజంగానే చూశాను) అనడం ద్వారా విష్ణువు తన స్వాభావికమైన దివ్యజ్ఞానాన్ని సూచిస్తాడు — ఆయన భవిష్యత్తును చూస్తాడు. కుమారునితో కూడి రావణుడు చేయబోయే మహత్కార్యపు ప్రస్తావన తరువాతి సర్గలలో మేఘనాదుడు ఇంద్రుని బంధించడాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. అందువల్ల దేవతల పరాజయం కూడా విష్ణువు జ్ఞానంలో ఉన్నదే; బ్రహ్మ వచనం సత్యం కావాలి కాబట్టి ఆయన దానిని నివారించడానికి ఇష్టపడడు. విష్ణువు మాట మూడు భాగాలు — వర్తమాన స్థితి వర్ణన, తాను యుద్ధం చేయకపోవడానికి కారణం, భవిష్యత్తు గురించి ప్రతిజ్ఞ. చివరకు ఇంద్రునికి స్పష్టమైన ఆదేశం — ‘నిర్భయంగా యుద్ధం చేయి.’ ఈ విధంగా ఆయన ఇంద్రుని విడిచిపెట్టడు, ధైర్యాన్ని ఇస్తాడు.

అప్పుడు ఆదిత్యులతో కలిసి రుద్రులు, వసువులు, మరుత్తులు, అశ్వినీదేవతలు సన్నద్ధులై వేగంగా నగరం నుండి బయలుదేరి రాక్షసులకు ఎదురుగా వెళ్ళారు. ఇంతలో రాత్రి ముగుస్తుండగా అన్నివైపులా యుద్ధానికి సిద్ధమైన రావణసైన్యపు మహానాదం వినిపించింది. మహాపరాక్రమశాలులైన ఆ రాక్షసులు మేల్కొని ఒకరినొకరు చూసుకొని సంతోషించినట్లుగా యుద్ధాభిముఖులై ముందుకు సాగారు. యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో తరగని ఆ మహాసైన్యాన్ని చూసి దేవసైన్యాలలో పెద్ద కలవరం పుట్టింది. అప్పుడు దేవదానవరాక్షసుల మధ్య ఘోరమైన, తుములనాదంతో కూడిన, నానావిధ ఆయుధాలను ఎత్తిన యుద్ధం జరిగింది. ఈ భాగంలోని అనేక శ్లోకాలు (21–22, 24–25) సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; వాటిలో దేవతలు బయలుదేరడం, రాక్షసులు మేల్కొనడం విస్తరించబడ్డాయి. గత సర్గలో సైన్యం కైలాసంలో నిద్రించింది; ఇక్కడ ప్రభాతంలో దాని మేల్కొలుపు చెప్పబడింది. ‘అక్షయం మహాసైన్యమ్’ (తరగని మహాసైన్యం) అనే పదంతో రాక్షససేన అపారత్వం సూచించబడుతుంది, దానిని చూసే దేవతలు కలవరపడ్డారు. దానవులు కూడా యుద్ధంలో కలిశారని ‘దేవదానవరక్షసామ్’ అనే పదం వల్ల తెలుస్తుంది — గత సర్గలో చెప్పిన దైత్యులు రావణుని అనుసరించారు. రాత్రి చివరలో యుద్ధారంభం — ప్రభాతం ఒక కొత్త ఘోరకర్మకు సమయం. రాక్షసులు ‘సంతోషించినట్లుగా’ ముందుకు రావడం వారి యుద్ధప్రియత్వాన్ని చూపుతుంది, దేవతల కలవరం మాత్రం వారి భయాన్ని. యుద్ధానికి ఇచ్చిన మూడు విశేషణాలు — ఘోరం, తుములనాదభరితం, నానాయుధోద్యతం — దృశ్యాన్నీ శ్రవ్యాన్నీ రెండింటినీ చిత్రిస్తాయి.

ఇంతలో భయంకరమైన రూపాలు గల, శూరులైన రావణుని సచివులైన రాక్షసులు యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చారు — మారీచుడు, ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడు, అకంపనుడు, నికుంభుడు, శుకుడు, సారణుడు, సంహ్రాదుడు, ధూమకేతువు, మహాదంష్ట్రుడు, ఘటోదరుడు, జంబుమాలి, మహాహ్రాదుడు, విరూపాక్షుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, దుర్ముఖుడు, దూషణుడు, ఖరుడు, త్రిశిరుడు, కరవీరాక్షుడు, సూర్యశత్రువు, మహాకాయుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు. మహాపరాక్రమశాలులైన వీరందరితో పరివేష్టితుడై, మహాబలుడూ రావణునికి పెద్దా అయిన సుమాలి దేవసైన్యంలోకి ప్రవేశించాడు. కోపించిన అతడు వాడి అయిన నానావిధ ఆయుధాలతో దేవగణాలన్నిటినీ ఒకేసారి గాలి మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు ధ్వంసం చేశాడు. రామా, నిశాచరులచేత కొట్టబడుతున్న ఆ దేవసైన్యం సింహాలు తరిమిన మృగాలలా అన్ని దిక్కులకూ చెదిరిపోయింది. ఇక్కడ ‘రామా’ అనే సంబోధన — అగస్త్యుడు ఈ కథను రామునికి చెబుతున్నాడని గుర్తుచేస్తుంది. నామావళిలోని చాలామంది రాక్షసులు యుద్ధకాండలో రాముని, లక్ష్మణుని, వానరుల చేతిలో హతులయ్యారు — ప్రహస్తుడు, అకంపనుడు, మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, త్రిశిరుడు, జంబుమాలి, విరూపాక్షుడు; ఖరుడు, దూషణుడు, త్రిశిరుడు అరణ్యకాండలో. వారందరినీ ఇక్కడ ఒకేచోట ప్రస్తావించడం శ్రోత అయిన రామునికి అర్థవంతమైనది — తరువాత అతని చేతిలో హతులైనవారు పూర్వం దేవతలను కూడా జయించారు. ముప్పయ్యవ శ్లోకమూ ముప్పయ్యొకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటిలో నామావళి ఉత్తరార్ధం ఉంది. సుమాలికి రెండు ఉపమలు — గాలి మేఘాలను వలె, సింహాలు మృగాలను వలె — రెండింటితోనూ అతని దెబ్బల సహజత్వమూ వేగమూ సూచించబడతాయి. మేఘాలు గాలికి సులభంగా చెదిరిపోతాయి, మృగాలు సింహం నుండి ఎదిరించకుండా పారిపోతాయి; అలాగే దేవతలు కూడా అతని ఎదుట నిలువలేకపోయారు. సచివుల దీర్ఘ నామావళి రావణుని రాజ్యపు మంత్రిమండలమంతా యుద్ధంలో ప్రవేశించిందని చూపుతుంది. సుమాలి ‘రావణుని పెద్ద’ (ఆర్యకుడు) అని చెప్పబడ్డాడు, కాబట్టి వయసులో వృద్ధుడైనా యుద్ధంలో అగ్రగామి. రావణుడు స్వయంగా సేన మధ్యలో ఉన్నాడు, ముందు మాత్రం అతని వృద్ధుడైన మాతామహుడు యుద్ధం చేస్తున్నాడు — ఇది రాక్షసుల కులాభిమానం.

ఇంతలో వసువులలో ఎనిమిదవవాడూ శూరుడూ సావిత్రుడని ప్రసిద్ధుడూ అయిన వసువు, నానావిధ ఆయుధాలను ఎత్తిన సంతోషభరితమైన సైన్యాలతో పరివేష్టితుడై, శత్రుసైన్యాలను భయపెడుతూ యుద్ధరంగంలో ప్రవేశించాడు. అలాగే అదితి కుమారులూ మహాపరాక్రమశాలులూ అయిన త్వష్ట, పూష అనేవారు నిర్భయంగా తమ సైన్యంతో కలిసి ఒకేసారి రణంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు దేవతలకు రాక్షసులతో యుద్ధం జరిగింది; యుద్ధం నుండి వెనుదిరగని, కోపించిన రాక్షసుల కీర్తిని చూసి దేవతలు కోపించారు. అప్పుడు ఆ రాక్షసులందరూ యుద్ధంలో నిలిచిన దేవతలను ఘోరమైన నానావిధ ఆయుధాలతో లక్షలాదిగా చంపారు. దేవతలు కూడా మహాబలపరాక్రమాలు గల ఘోరరాక్షసులను యుద్ధంలో నిర్మలమైన శస్త్రాలతో యమలోకానికి పంపారు. ఇంతలో, రామా, సుమాలి అనే రాక్షసుడు మళ్ళీ విజృంభించాడు. యుద్ధం రెండు పక్షాలకూ సమానంగా సాగుతున్నట్లుంది — ఇరువురూ పరస్పరం చంపుకుంటున్నారు. సావిత్రుని రాక సుమాలి వినాశనానికి ముందుసూచన. త్వష్టపూషల ప్రవేశం (36.2–37.1) వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో సావిత్రుడు మాత్రమే చెప్పబడ్డాడు. సావిత్రుడు ‘వసువులలో ఎనిమిదవవాడు’ అనే విశేషణంతో చెప్పబడ్డాడు; వసువులు ఎనిమిదిమంది, వారిలో చివరివాడు ఈ రక్షకుడు. త్వష్ట, పూష ఆదిత్యులు, అదితి కుమారులు; వారు కలిసి ప్రవేశించడంతో దేవపక్షపు బలం పెరుగుతుంది. ఈ భాగంలో యుద్ధపు ఉభయపక్ష వర్ణన సమతుల్యంగా ఉంది — రాక్షసులు దేవతలను లక్షలాదిగా చంపుతారు, దేవతలు కూడా రాక్షసులను యమలోకానికి పంపుతారు. దేవతల ఆయుధాలు ‘విమలైః’ (నిర్మలమైనవి), రాక్షసులవి ‘ఘోరైః’ (భయంకరమైనవి) అనే భేదం కూడా గమనించదగినది. ‘కోపించిన రాక్షసుల కీర్తిని’ అన్నచోట దేవతల కోపానికి హేతువు చెప్పబడింది — శత్రువుల యశస్సే వారిని ఉత్తేజపరుస్తుంది.

కోపించిన సుమాలి నానావిధ ఆయుధాలతో ఆ దేవసైన్యంపై విరుచుకుపడ్డాడు. వాడి అయిన నానావిధ ఆయుధాలతో దేవసైన్యాన్నంతటినీ గాలి మేఘాన్ని చెదరగొట్టినట్లు ధ్వంసం చేశాడు. అతని మహాబాణవర్షాలతో, మిక్కిలి దారుణమైన శూలాలతో ప్రాసాలతో కొట్టబడుతున్న దేవతలందరూ కలిసికట్టుగా నిలువలేకపోయారు. సుమాలిచేత దేవతలు తరిమివేయబడుతుండగా వసువులలో ఎనిమిదవవాడైన సావిత్రుడు కోపంతో నిలబడ్డాడు. తన రథసైన్యాలతో పరివేష్టితుడైన ఆ మహాతేజస్వి పరాక్రమంతో కొడుతున్న ఆ నిశాచరుని యుద్ధంలో అడ్డుకున్నాడు. అప్పుడు యుద్ధం నుండి వెనుదిరగని సుమాలికీ వసువుకూ మధ్య రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా మహాయుద్ధం జరిగింది. అప్పుడు మహాత్ముడైన వసువు మహాబాణాలతో అతని సర్పాలు పూన్చిన రథాన్ని క్షణంలో ధ్వంసం చేసి పడగొట్టాడు. యుద్ధంలో వందలాది బాణాలతో నిండిన అతని రథాన్ని ధ్వంసం చేసి, వసువు అతనిని చంపడానికి చేతితో గదను పట్టుకున్నాడు. జ్వలించే కొన గల, కాలదండం వంటి గదను పట్టుకొని సావిత్రుడు దానిని సుమాలి తలపై పడవేశాడు. అతనిపై పడుతున్న ఉల్క వంటి కాంతి గల ఆ గద, ఇంద్రుడు విడిచిన, గర్జిస్తూ పర్వతంపై పడే మహావజ్రాయుధంలా ప్రకాశించింది. అప్పుడు అతని ఎముకగానీ, తలగానీ, మాంసంగానీ కనబడలేదు — యుద్ధరంగంలో హతుడైన అతనిదంతా గదచేత భస్మమైపోయింది. యుద్ధంలో అతడు హతుడవడం చూసి ఆ రాక్షసులు ఒకరినొకరు అరచుకుంటూ కలిసి అన్నివైపులకూ పారిపోయారు; వసువుచేత తరిమివేయబడుతున్న రాక్షసులు నిలువలేకపోయారు. సుమాలి రావణుని మాతామహుడు, రాక్షసకుల పునరుత్థానానికి ప్రవర్తకుడు — అతడే పూర్వం కైకసిని విశ్రవసుని దగ్గరకు పంపాడు. అతని వధ రావణునికి పెద్ద దెబ్బ; అతని శరీరంలో ఎముక కూడా మిగలలేదని సంపూర్ణ వినాశనం సూచించబడింది. తరువాతి సర్గలో ఈ వధకు ప్రతీకారంగా మేఘనాదుడు యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు. ఈ యుద్ధవర్ణనలో క్రమం గమనించదగినది — మొదట సుమాలి విజయం, దేవతల పలాయనం; తరువాత సావిత్రుని ప్రతిఘటన; తరువాత ఇద్దరి మధ్య సమయుద్ధం; తరువాత రథనాశనం; చివరకు గదతో వధ. ఈ విధంగా కవి క్రమంగా ఉత్కర్షను నిర్మిస్తాడు. గదకు రెండు ఉపమలు — ఉల్కలా జ్వలించేది, ఇంద్రుని వజ్రంలా గర్జించేది; వజ్రపు ఉపమతో ఇంద్రపక్షపు విజయం సూచించబడుతుంది. సుమాలి సర్పరథం రాక్షసుల ఘోరరూపానికి చిహ్నం, దాని నాశనం వారి గర్వనాశనం. రాక్షసులు ఒకరినొకరు అరచుకుంటూ పారిపోతారు — నాయకుడు హతుడైతే సేన నశిస్తుందనే యుద్ధనియమం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. సావిత్రుని గదాప్రహారం ఒక్కటే, కానీ నిర్ణాయకమైనది; దానికి ముందు బాణాలతో రథం నాశనం చేయబడింది, దానితో సుమాలి నేలపై పదాతిగా నిలిచాడు. ఈ విధంగా వసువు ధర్మయుద్ధ క్రమాన్ని అనుసరిస్తాడు. ఇంద్రుని భయమూ విష్ణువు సాంత్వనమూ ముందే చెప్పబడ్డాయి; ఇక్కడ మొదటి విజయం దేవతలదే, రావణుడు స్వయంగా ఇంకా యుద్ధంలో ప్రవేశించనప్పటికీ. అతని వధ వర్ణనలో ‘ఎముకా లేదు, తలా లేదు, మాంసమూ లేదు’ అనే త్రివిధ నిషేధం సంపూర్ణ నాశనాన్ని చూపుతుంది — శవానికి సంస్కారం కూడా సాధ్యం కాదు. ఈ కఠినమైన దండన అతని దీర్ఘకాలిక దేవద్వేషానికి ఫలం వంటిది. సుమాలి పూర్వం విష్ణువుచేత యుద్ధంలో ఓడి రసాతలంలో ప్రవేశించాడు; ఇప్పుడు దౌహిత్రుని బలంతో మళ్ళీ దేవలోకాన్ని చేరి, అక్కడే నశించాడు. కథాచక్రం పూర్తయినట్లుంది — రాక్షసుల పునరుదయానికి బీజం నాటినవాడే దాని యుద్ధంలో మొదట పడిపోయాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి