సర్గ
మేఘనాద జయంతుల యుద్ధమూ ఇంద్రరావణుల సమాగమమూ
సుమాలి వధతో కోపించిన మేఘనాదుని దాడి, జయంతుని యుద్ధం, మాయాంధకారం, పులోముడు జయంతుని తీసుకుపోవడం, ఇంద్రుడు బయలుదేరడం, రావణుని రథం, కుంభకర్ణుని యుద్ధం, రాక్షససైన్యపు క్షయం, ఇంద్రరావణుల శరయుద్ధం
గత సర్గ చివరలో సావిత్రుడనే వసువు సుమాలిని చంపాడు, అతని దేహం గదచేత భస్మమైంది, రాక్షసులు పారిపోయారు. వసువుచేత భస్మమైపోయిన సుమాలిని చూసి, దేవతలచేత పీడించబడి పారిపోతున్న తన సైన్యాన్ని గమనించి, రావణుని బలవంతుడైన కుమారుడు మేఘనాదుడు కోపించి, రాక్షసులందరినీ వెనుకకు మరలించి యుద్ధానికి నిలిచాడు. ఆ మహారథుడు అగ్నివర్ణం గల, కోరిన చోటికి వెళ్ళే రథంతో — పూర్వం మాహేశ్వర యజ్ఞంలో లభించినదానితో — వనాలను దహించే అగ్నిలా ఆ దేవసేనపై విరుచుకుపడ్డాడు. నానావిధ ఆయుధాలు ధరించి ప్రవేశిస్తున్న అతనిని చూసినంత మాత్రాన్నే దేవతలందరూ అన్ని దిక్కులకూ పారిపోయారు. యుద్ధం కోరుతున్న అతని ఎదుట ఎవడూ నిలువలేదు. అప్పుడు ఇంద్రుడు భయపడిన దేవతలందరినీ గద్దించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలారా, భయపడకండి, వెళ్ళకండి, యుద్ధానికి వెనుదిరగండి. ఇదిగో, అపరాజితుడైన నా కుమారుడు యుద్ధానికి వెళ్తున్నాడు.’ పితామహుని వధతో మేఘనాదుని కోపం రగిలింది; అతడు కులానికి ప్రతీకారం చేయడానికి ముందుకు వస్తున్నాడు. గత సర్గలో ఇంద్రుడు తానే భయపడి విష్ణువును శరణు వేడాడు; ఇప్పుడు అతడు ఇతరులను గద్దిస్తున్నాడు, తన కుమారుని పంపుతున్నాడు — దీనితో విష్ణువు మాటతో ఊరట పొందిన అతనికి ధైర్యం తిరిగి వచ్చిందని సూచించబడుతుంది. ‘అగ్ని వనాలను వలె’ అనే ఉపమ మేఘనాదుని వేగాన్నీ సంహారకత్వాన్నీ చూపుతుంది — దావాగ్ని ఎండిన వనాన్ని క్షణంలో దహించినట్లు అతడు దేవసేనను దహిస్తాడు. ‘చూసినంత మాత్రాన్నే’ అనే పదంతో అతని భయంకరత్వం అతిశయంగా చెప్పబడింది — యుద్ధానికి ముందే దేవతలు పారిపోతారు. కుమారునికి ఇంద్రుడు ఇచ్చిన ‘అపరాజితుడు’ అనే విశేషణం అతని విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది; కానీ ముందు ఆ కుమారుడే యుద్ధం నుండి తీసుకుపోబడతాడు — ఇది కథలోని విడంబన. సుమాలి మృత్యువు మేఘనాదునికి వ్యక్తిగతమైన దెబ్బ — అతడు అతనికి ముత్తాత వంటి వృద్ధుడైన పెద్ద.
అప్పుడు శక్రుని కుమారుడూ జయంతుడని ప్రసిద్ధుడూ అయిన దేవుడు అద్భుతంగా అలంకరించబడిన రథంతో యుద్ధరంగంలోకి వచ్చాడు. అప్పుడు దేవతలందరూ శచీసుతుని చుట్టుముట్టి యుద్ధంలో రావణుని కుమారుని సమీపించి కొట్టారు. దేవరాక్షసుల మధ్య, మహేంద్రుని కుమారునికీ రాక్షసేంద్రుని కుమారునికీ మధ్య సరిసమానమైన యుద్ధం జరిగింది — ఇద్దరూ రాజకుమారులే, ఇద్దరూ వీరులే. అప్పుడు రావణి (రావణుని కుమారుడు) జయంతుని సారథీ మాతలి కుమారుడూ అయిన గోముఖునిపై బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలను పడవేశాడు. శచీసుతుడైన జయంతుడు కూడా అలాగే అతని సారథిని కొట్టాడు; రావణి కోపించి ఆ జయంతుని అన్నివైపులా ఎదురుకొట్టాడు. కోపంతో ఆవేశించిన, బలవంతుడైన, కళ్ళు పెద్దవి చేసిన రావణి శక్రుని కుమారుని శరవర్షాలతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు బాగా కోపించిన అతడు వాడి అంచులు గల వేలాది నానావిధ ఆయుధాలను — శతఘ్నులను, ముసలాలను, ప్రాసాలను, గదలను, ఖడ్గాలను, గొడ్డళ్ళను, పెద్ద పర్వతశిఖరాలను కూడా — దేవసైన్యాలపై పడవేశాడు. యుద్ధం సారథులతోనే ఆరంభమవుతుంది — మొదట సారథిని కొడతారు, దానితో రథి నిరాశ్రయుడవుతాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు సమత్వం మొదట, మేఘనాదుని ప్రాబల్యం తరువాత — క్రమంగా అతడు పైచేయి సాధిస్తాడు. అతని ఆయుధాల బాహుళ్యం మాహేశ్వర యజ్ఞంలో లభించిన అక్షయమైన అమ్ములపొదులనూ దివ్యాస్త్రాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది. గోముఖుడు మాతలి కుమారుడని తెలుసుకోవాలి — ఇంద్రుని సారథి కులమే జయంతునికి కూడా సారథ్యం చేస్తోంది. ‘విస్ఫారితేక్షణః’ (కళ్ళు పెద్దవి చేసినవాడు) అనే విశేషణం అతని రోషానికి కనిపించే చిహ్నం. జయంతుని ప్రవేశం దేవతల మనసులో ఆశను మళ్ళీ పుట్టిస్తుంది — రాజకుమారుని రక్షించడానికి సైనికులు చేసినట్లు వారు అతనిని చుట్టుముట్టి యుద్ధం చేస్తారు. ఇద్దరు యువరాజుల యుద్ధం తండ్రుల యుద్ధానికి పూర్వరూపం వంటిది — తరువాత ఇంద్రరావణులు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తారు. మేఘనాదుని శస్త్రవర్షంలో పర్వతశిఖరాలను కూడా పడవేయడం అతని అమానుష బలాన్ని చూపుతుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలోని ఆయుధాల నామావళి సమీక్షిత పాఠంలోని ఆరు పాదాల శ్లోకంలో భాగం; వల్గేట్లో మాత్రం అది రెండు శ్లోకాలుగా విభజించబడింది. సారథుల వధ కూడా యుద్ధనీతిలో భాగం — రథాన్ని నడిపేవాడు నశిస్తే రథికి గతి ఉండదు.
శత్రుసైన్యాలను చంపుతున్న ఆ రావణపుత్రుని ప్రభావంతో లోకాలు బాధపడ్డాయి, అప్పుడు అంతటా చీకటి పుట్టింది. ఆ చీకటితోనూ బాణాలతోనూ పీడించబడిన ఆ దేవసైన్యం శచీసుతుని చుట్టూ అనేకవిధాలుగా కలవరపడింది. దేవతలు గానీ రాక్షసులు గానీ ఒకరినొకరు గుర్తించలేకపోయారు; తారుమారై వారు అక్కడక్కడ పరుగెత్తుతున్నారు. చీకటిలో కప్పబడి మోహపడిన దేవతలు దేవతలనే, రాక్షసులు రాక్షసులనే చంపుకున్నారు, మరికొందరు పారిపోయారు. ఇంతలో పరాక్రమశాలి అయిన పులోముడనే దైత్యేంద్రుడు శచీపుత్రుడైన జయంతుని పట్టుకొని తీసుకుపోయాడు. అతడు ఆ దౌహిత్రుని తీసుకొని సముద్రంలో ప్రవేశించాడు; అతడు అతనికి తాత — మాతామహుడు — శచి అతని కూతురు. అప్పుడు జయంతుడు కనబడకుండా పోయాడని తెలుసుకొని దేవతలందరూ ఉత్సాహం కోల్పోయి బాధతో పారిపోయారు. రావణి మాత్రం బాగా కోపించి తన బలాలతో పరివేష్టితుడై ఆ దేవతలపై దూకాడు, పెద్ద నాదం చేశాడు. ఈ అంధకారవ్యాప్తి మేఘనాదుని తామసి మాయ ఫలితం; ఇరవై ఐదవ సర్గలో శుక్రుడు దానిని ‘దేనిచేత చీకటి పుడుతుందో’ అని వర్ణించాడు. పులోముని కార్యం విచిత్రమైనది — దైత్యుడైనప్పటికీ దౌహిత్రుని రక్షించడానికి అతనిని యుద్ధం నుండి తీసుకుపోతాడు; బంధుప్రేమ శత్రుపక్షాన్ని కూడా అతిక్రమిస్తుంది. కానీ దేవతలకు అది తెలియదు, జయంతుడు నశించాడని భావించి నిరాశ చెందుతారు. దేవతలు దేవతలనూ రాక్షసులు రాక్షసులనూ చంపుకొనే పద్దెనిమిదవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. చీకటిలో స్వపక్షీయులు ఒకరినొకరు చంపుకోవడం యుద్ధంలో అన్నిటికంటే భయంకరమైన రూపం — శత్రువెవరో మిత్రుడెవరో తెలియదు. మేఘనాదుని మాయ శత్రువులను మాత్రమే కాదు, తన సైనికులను కూడా మోహపరుస్తుంది. జయంతుని అంతర్ధానం దేవతల ధైర్యానికి ఆధారాన్నే హరిస్తుంది, అందువల్ల వారి పలాయనం స్వాభావికం. మేఘనాదుని మహానాదం అతని విజయఘోషణ. పులోముని వంశసంబంధం కూడా స్పష్టం చేయబడింది — శచి పులోముని కూతురు, అందుకే ఆమె ‘పౌలోమి’ అని ప్రసిద్ధురాలు; ఆమె కుమారుడైన జయంతుడు పులోమునికి దౌహిత్రుడు. ఈ విధంగా దైత్యకులానికీ దేవకులానికీ గల వివాహసంబంధం ఇక్కడ గుర్తుచేయబడుతుంది. మేఘనాదుని నాదం పుత్రవియోగంతో శోకార్తుడైన ఇంద్రుని చెవులలో కూడా పడి ఉండవచ్చు.
కుమారుడు కనబడకుండా పోవడమూ దేవతలు పారిపోవడమూ చూసి దేవేశుడైన ఇంద్రుడు మాతలితో ‘రథాన్ని తీసుకురా’ అన్నాడు. అప్పుడు మాతలి నడుపుతున్న, మహావేగం గల, దివ్యమైన, మహాభయంకరమైన, సిద్ధంగా ఉన్న మహారథం వచ్చి నిలిచింది. ఆ రథంలో మెరుపులతో కూడిన మహాబలమైన మేఘాలు ముందుభాగంలో గాలికి చలిస్తూ గొప్ప ధ్వని చేస్తూ గర్జించాయి. దేవేశ్వరుడు బయలుదేరగానే నానావిధ వాద్యాలు మ్రోగాయి, గంధర్వులు ఏకాగ్రులయ్యారు, అప్సరసల సమూహాలు నాట్యం చేశాయి. రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుద్గణాలు పరివేష్టించగా దేవాధిపతి నానావిధ ఆయుధాలతో బయలుదేరాడు. శక్రుడు బయలుదేరుతుండగా కఠినమైన గాలి వీచింది, సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు, పెద్ద ఉల్కలు రాలాయి. ఇంద్రుని రథవర్ణన అతని పదవికి తగినది — మేఘాలు, మెరుపులు, గాలి, అన్నీ వర్షదేవతకు సహచరాలు. కానీ బయలుదేరేటప్పుడే దుర్నిమిత్తాలు — కఠినమైన గాలి, కాంతిహీనుడైన సూర్యుడు, ఉల్కాపాతం — ఇంద్రుని రాబోయే పరాజయాన్ని సూచిస్తాయి. ఉత్సవపు వాద్యాలూ నాట్యమూ, దుర్నిమిత్తాలూ ఒకేసారి — ఈ వైరుధ్యం కథాగతిని సూచిస్తుంది: పైకి వైభవం, లోపల విపత్తు. కుమారుడు నశించాడని భావించి ఇంద్రుడు స్వయంగా యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడు — తండ్రి శోకమూ కోపమూ అతనిని ప్రేరేపిస్తాయి. మాతలి ఇంద్రుని ప్రసిద్ధ సారథి, యుద్ధకాండలో రామునికి కూడా ఇంద్రరథాన్ని తీసుకువచ్చేవాడు; అతని పేరు ఇక్కడ ముందుగానే పరిచయమవుతుంది. రథం సిద్ధంగా ఉండటం ‘సజ్జః ఏవ’ (సిద్ధంగానే ఉన్నది) అనే పదంతో చెప్పబడింది — దేవరాజు రథం ఎల్లప్పుడూ యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. రాజు యాత్రలో మంగళవాద్యాలు మ్రోగినట్లు గంధర్వులూ అప్సరసలూ దేవరాజు ప్రయాణాన్ని ఉత్సవంలా గౌరవిస్తారు.
ఇంతలో ప్రతాపశాలీ శూరుడూ అయిన దశగ్రీవుడు విశ్వకర్మ నిర్మించిన దివ్యరథాన్ని ఎక్కాడు. ఆ రథం మిక్కిలి పెద్ద శరీరాలు గల, రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసే సర్పాలతో చుట్టబడి ఉంది; వాటి నిట్టూర్పుల గాలితో అది యుద్ధంలో జ్వలిస్తున్నట్లుంది. దైత్యులూ నిశాచరులూ పరివేష్టించిన ఆ దివ్యరథం యుద్ధాభిముఖంగా మహేంద్రుని వైపు సాగింది. రావణుడు కుమారుని నివారించి తానే యుద్ధంలో నిలిచాడు; రావణి కూడా యుద్ధం నుండి బయటకు వచ్చి రథంలో కూర్చున్నాడు. అప్పుడు దేవతలకు రాక్షసులతో యుద్ధం మొదలైంది; వారు మేఘాలలా శస్త్రాలను వర్షించారు. రాజా, నానావిధ ఆయుధాలు ఎత్తిన దుష్టాత్ముడైన కుంభకర్ణుడు అప్పుడు ఎవరితో యుద్ధం చేస్తున్నాడో తెలియలేదు — మత్తెక్కినవానిలా తనవారినీ పరులనూ వేరుచేయకుండా, దంతాలతో, పాదాలతో, భుజాలతో, చేతులతో, శక్తి తోమర ముద్గరాలతో, ఏది దొరికితే దానితో కోపంతో దేవతలను కొట్టాడు. ఆ నిశాచరుడు మహాఘోరులైన రుద్రులను ఎదుర్కొని వారితో యుద్ధం చేస్తూ శస్త్రాలతో ఎడతెరిపి లేకుండా గాయపడ్డాడు. శస్త్రాలతో నిండిన శరీరంతో రక్తం స్రవిస్తున్న కుంభకర్ణుడు మెరుపులతో ఉరుములతో ధారలు కురిపించే మేఘంలా ప్రకాశించాడు. ‘రాజా’ అనే సంబోధన అగస్త్యుడు రామునితో చెబుతున్న మాటను గుర్తుచేస్తుంది. రావణుడు కుమారుని విశ్రాంతికి పంపుతాడు — రాజుకు ఎదురుగా రాజే వెళ్ళాలి కాబట్టి అతడు స్వయంగా ఇంద్రునితో యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నాడు. కుంభకర్ణుని యుద్ధం అతని స్వభావానికి తగినది — అతడు ఆయుధాలను కూడా విడిచి దంతాలతో పాదాలతో యుద్ధం చేస్తాడు. గాయపడిన కుంభకర్ణునికి మేఘోపమ గల ముప్పయ్యేడవ శ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. రెండు రథాల మధ్య వైరుధ్యం గమనించదగినది — ఇంద్రుని రథం మేఘాలతో మెరుపులతో కూడినది, రావణుని రథం సర్పాలతో చుట్టబడినది; రెండూ దివ్యమైనవే, కానీ ఒకటి ఆకాశానికీ మరొకటి పాతాళానికీ ప్రతీకల వంటివి. రావణుని రథం విశ్వకర్మ నిర్మించినది — దేవతల శిల్పే అతని రథాన్ని నిర్మించాడు; అది పుష్పకంలా కుబేరుని నుండి అపహరించినదై ఉండవచ్చు. రుద్రులతో కుంభకర్ణుని యుద్ధంలో రుద్రుల ఘోరత్వం అతని ఘోరత్వంతో సమానమైనది. రావణుడు కుమారునే నివారిస్తాడు — మేఘనాదుడు విజయుడై ఉన్నా తండ్రి అతనికి విశ్రాంతినిస్తాడు. దీనితో రావణుని అభిమానం సూచించబడుతుంది: ఇంద్రుని ఓడించిన యశస్సు తనకే దక్కాలి. కానీ తరువాతి సర్గలో మళ్ళీ మేఘనాదుడే ఇంద్రుని బంధిస్తాడు, కాబట్టి ఈ విశ్రాంతి స్వల్పకాలికమే. దేవరాక్షసుల యుద్ధం మేఘాల వర్షం వంటిది — ఇరువైపులా శస్త్రవృష్టి.
అప్పుడు మరుద్గణాలతో కూడిన దేవతలతో యుద్ధం చేసిన ఆ రాక్షససైన్యమంతా రణంలో నానావిధ ఆయుధాలతో తరిమివేయబడింది. కొందరు చంపబడి, నరకబడి నేలపై గిలగిలలాడుతున్నారు; మరికొందరు వాహనాలకు అతుక్కుపోయి రణంలో నిలిచే ఉన్నారు. రథాలను, ఏనుగులను, గాడిదలను, ఒంటెలను, సర్పాలను, గుర్రాలను, శింశుమారాలను, వరాహాలను, పిశాచముఖాలు గల వాహనాలను రెండు చేతులతో కౌగిలించుకొని బిగుసుకుపోయి కొందరు నిలిచారు; కానీ దేవతల శస్త్రాలతో చీల్చబడిన ఆ నిశాచరులు మరణించారు. నేలపై హతులై నిద్రిస్తున్నట్లు పడి ఉన్న రాక్షసులందరితో ఆ రణప్రళయం ఒక చిత్రకర్మలా కనిపించింది. యుద్ధరంగపు ముఖభాగంలో రక్తమే నీరుగా ప్రవహించే, కాకులతో గద్దలతో నిండిన, శస్త్రాలే మొసళ్ళుగా గల నది ప్రవహించింది. ఇక్కడ యుద్ధపు భీషణ చిత్రం — మరణించినవారు కూడా వాహనాలకు అతుక్కుపోయి నిలిచి ఉన్నట్లు, చిత్రంలోని కదలని ఆకృతుల్లా కనిపిస్తారు. రక్తనది రూపకం రామాయణంలో చాలాసార్లు కనిపిస్తుంది — నీరు రక్తం, మొసళ్ళు శస్త్రాలు, తీరంలో కాకులూ గద్దలూ. రాక్షసుల వాహనాలు మళ్ళీ లెక్కించబడ్డాయి — ఇరవై ఐదవ సర్గలో చెప్పినవే ఇక్కడ మృతులచేత కౌగిలించబడి ఉన్నాయి. మరుత్తుల, రుద్రుల పరాక్రమంతో యుద్ధప్రవాహం దేవతల పక్షానికి మళ్ళుతుంది. ‘చిత్రకర్మ వలె’ అనే ఉపమ విశిష్టమైనది — మృతుల స్థిరాకృతులు చిత్రంలో గీసినట్లు కనిపిస్తాయి; కవి యుద్ధభీషణత్వాన్ని సౌందర్యశాస్త్రపు భాషలో చెబుతాడు, దానితో పాఠకుడు విస్మయంతోపాటు శోకాన్ని కూడా అనుభవిస్తాడు. వాహనాలను కౌగిలించుకోవడం మరణసమయంలో కూడా ఆశ్రయం కోసం వెదకడాన్ని చూపుతుంది — భయపడిన రాక్షసులు వాహనాలనే శరణుగా భావిస్తారు.
ఇంతలో ప్రతాపశాలి అయిన దశగ్రీవుడు దేవతలచేత పడగొట్టబడిన తన సైన్యమంతటినీ చూసి కోపించాడు. అతడు వేగంగా ఉప్పొంగిన ఆ దేవసైన్యసాగరంలోకి చొచ్చుకుపోయి, యుద్ధంలో దేవతలను చంపుతూ శక్రుని వైపే సాగాడు. అప్పుడు శక్రుడు మిక్కిలి గొప్ప ధ్వని గల తన మహాధనుస్సును టంకారం చేశాడు; ఆ టంకారఘోషకు పది దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించాయి. ఆ మహాధనుస్సును లాగి ఇంద్రుడు అగ్నిసూర్యుల తేజస్సు గల బాణాలను రావణుని తలపై పడవేశాడు. అలాగే మహాబాహువైన నిశాచరుడు దశగ్రీవుడు కూడా తన విల్లు నుండి వెలువడిన శరవర్షాలతో శక్రుని కప్పివేశాడు. వారిద్దరూ యుద్ధం చేస్తుండగా అన్నివైపులా బాణవర్షాల వల్ల అప్పుడు ఏమీ తెలియలేదు — అంతా చీకటితో కప్పబడింది. సర్గ ఇద్దరు రాజుల ప్రత్యక్ష యుద్ధంతో ముగుస్తుంది, దాని ఫలితం తరువాతి సర్గలో. చీకటి మళ్ళీ వ్యాపించింది — ముందు మాయవల్ల, ఇప్పుడు బాణాల బాహుళ్యం వల్ల; దీనితో యుద్ధపు అనిశ్చితత్వం సూచించబడుతుంది. ‘సైన్యసాగరం’ అనే రూపకం దేవసేన విస్తారాన్ని చూపుతుంది; రావణుడు ఆ సాగరంలో చొచ్చుకుపోయి ఒక్కడే ఇంద్రుని వైపు వెళ్తాడు — అతని లక్ష్యం స్పష్టం. ఇంద్రుని బాణాలు ‘పావకాదిత్యవర్చసః’ — అగ్నిసూర్యుల తేజస్సు గలవి, అతని దివ్యత్వానికి తగినవి. ఇద్దరి శరవర్షంతో అంతటా చీకటి — ఇక్కడ విజయం ఎవరిదో అనిశ్చితం, సర్గ ఉత్కంఠతో ముగుస్తుంది. ఇంద్రుడు మొదట కొడతాడు, రావణుడు ఎదురుకొడతాడు — ఇద్దరి పరాక్రమమూ సమానమైనట్లుంది. పది దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించడం ధనుష్టంకార మహిమను చూపుతుంది. సర్గ చివరలో యుద్ధస్థితి నిర్ణయం కాకుండానే వదిలివేయబడింది, దానితో శ్రోత తరువాతి సర్గను వినడానికి ఉత్సుకుడవుతాడు. రావణుడూ ఇంద్రుడూ — ముల్లోకాలలోని ఇద్దరు ప్రతిస్పర్ధులు — ఇప్పుడు ప్రత్యక్షంగా ఎదురెదురుగా ఉన్నారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥