॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 29వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

మేఘనాదుడు ఇంద్రుని బంధించడం

తామస యుద్ధం, రావణుడు దేవసేన మధ్యలో ప్రవేశించడం, రావణుని ప్రాణాలతో పట్టుకోవాలని ఇంద్రుని సంకల్పం, రావణుని నిరోధం, మేఘనాదుడు మాయతో ప్రవేశించడం, ఇంద్రుని బంధనం, రావణుడు లంకకు తిరిగి రావడం

గత సర్గ చివరలో ఇంద్రరావణుల శరవర్షాలతో అంతా చీకటితో కప్పబడింది. ఆ చీకటి ఏర్పడగానే దేవతలూ రాక్షసులూ అందరూ బలగర్వంతో మత్తెక్కి ఒకరినొకరు చంపుకుంటూ యుద్ధం చేశారు. దేవసైన్యం రాక్షసుల మహాబలాన్ని ఎంతగా చంపిందంటే దానిలో పదవ వంతు మాత్రమే యుద్ధంలో మిగిలింది, మిగిలినది యమలోకానికి పంపబడింది. ఆ తామస యుద్ధంలో యుద్ధం చేస్తున్న దేవరాక్షసులు ఒకరినొకరు గుర్తించలేదు; కానీ ఇంద్రుడు, రావణుడు, మహాబలుడైన రావణి — ఈ ముగ్గురూ చీకటివలతో కప్పబడినప్పటికీ మోహపడలేదు. క్షణంలో తన సైన్యమంతా హతమవడం చూసి రావణుడు తీవ్రమైన కోపం పొంది మహానాదం చేశాడు. ఎదిరించరాని అతడు కోపంతో రథంలో ఉన్న సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘శత్రుసైన్యం మధ్యగుండా దాని చివరి వరకూ నన్ను తీసుకుపో. ఈ రోజు నేనే స్వయంగా పరాక్రమాలతో, నానావిధ శస్త్రాల మహావర్షాలతో ఈ దేవతలందరినీ యమసదనానికి పంపుతాను. ఇంద్రుని, ధనదుని, వరుణుని, యముని వధిస్తాను; దేవతలను వెంటనే చంపి నేనే అందరిపైనా నిలుస్తాను. విషాదపడవద్దు; వెంటనే నా రథాన్ని నడుపు. రెండుసార్లు నీకు చెబుతున్నాను — చివరి వరకూ నన్ను తీసుకుపో. మనం ఉన్నది నందనవనపు ప్రదేశం; ఈ రోజు ఉదయపర్వతం ఉన్న చోటికి నన్ను తీసుకుపో.’ అతని ఆ మాట విని సారథి మనోవేగం గల గుర్రాలను శత్రువుల మధ్యగుండానే నడిపాడు. రావణుని సంకల్పం అత్యంత గొప్పది — నలుగురు లోకపాలుల వధ, తాను అందరికంటే పైన నిలవడం. ‘రెండుసార్లు నీకు చెబుతున్నాను’ అనే మాటతో అతని అసహనమూ పట్టుదలా వ్యక్తమవుతాయి. నందనవనం నుండి ఉదయాచలం వరకూ దేవసేన విస్తరించి ఉందని హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరిస్తుంది — అందువల్ల రావణుడు సంపూర్ణ దేవసేనను చీల్చుకుంటూ వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు. ఆ ముగ్గురే మోహపడకపోవడం వారి విశిష్ట సామర్థ్యాన్ని చూపుతుంది — ఇంద్రుడు దేవరాజు కావడం వల్ల, రావణుడు వరబలం వల్ల, మేఘనాదుడు మాయావిద్య వల్ల. యుద్ధంలోని ఈ దశలో రాక్షససేనలో పదవ వంతే మిగిలింది — దీనితో దేవతల పరాక్రమమూ, రావణుని కోపానికి కారణమూ సూచించబడతాయి. సేనానాశనాన్ని చూసి అతడు నిరాశపడడు, పైగా మరింత సాహసం చేస్తాడు — ఒక్కడే దేవసేనంతటినీ చీల్చాలనుకుంటాడు. సారథికి అతడిచ్చిన ఆదేశంలో ‘విషాదపడవద్దు’ అనే మాట — సారథి కూడా భయపడి ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. యుద్ధారంభంలో మేఘనాదుని మాయతో ఏర్పడిన చీకటి ఇప్పటికీ తొలగలేదు; ఆ చీకటిలోనే దేవతలూ రాక్షసులూ ఒకరినొకరు గుర్తించడం లేదు. రావణుని సంకల్పంలో నలుగురు లోకపాలులు ప్రస్తావించబడ్డారు — ఇంద్రుడు తూర్పు దిక్కుకు, యముడు దక్షిణానికి, వరుణుడు పడమరకు, ధనదుడు ఉత్తరానికి పాలకులు; వారిని వధించి అతడు అన్ని దిక్కులపై ఆధిపత్యం కోరుతున్నాడు. ‘నేనే అందరిపైనా నిలుస్తాను’ అనేది అతని అహంకారానికి పరాకాష్ఠ. సారథితో రావణుని మాట అతని దుర్ధర్షత్వాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.

అతని ఆ నిశ్చయాన్ని తెలుసుకొని రథంలో ఉన్న దేవేశ్వరుడు శక్రుడు యుద్ధరంగంలో ఉన్న దేవతలతో ఇలా అన్నాడు — ‘దేవతలారా, నాకు నచ్చిన నా మాట వినండి. దశగ్రీవుడనే రాక్షసుని ప్రాణాలతోనే బాగా పట్టుకోవాలి. అతిబలవంతుడైన ఇతడు వాయువేగం గల రథంతో సైన్యం మధ్యగుండా, పర్వదినాన ఉప్పొంగిన అలలు గల సముద్రంలా వెళ్తాడు. ఈ రోజు ఇతనిని చంపడం సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే వరప్రభావం వల్ల ఇతడు పూర్తిగా నిర్భయుడు; కాబట్టి మనం ఆ రాక్షసుని పట్టుకుందాం — యుద్ధంలో జాగ్రత్తగా ఉండండి. బలిని నిరోధించినందువల్ల నేను ముల్లోకాలనూ అనుభవిస్తున్నట్లే, ఈ పాపిని నిరోధించడం కూడా నాకు ఇష్టం.’ అప్పుడు శక్రుడు రావణుని విడిచి మరొక ప్రదేశానికి వెళ్ళి, మహారాజా, రాక్షసులను భయపెడుతూ రణంలో యుద్ధం చేశాడు. ఇంద్రుని నీతి విష్ణువు మాటతో సరిపోతుంది — రావణుడు ఈ రోజు వధించదగినవాడు కాడు, అందువల్ల పట్టుకోదగినవాడు. బలి దృష్టాంతం అర్థవంతమైనది — విష్ణువు వామనరూపంలో బలిని పాతాళంలో నిరోధించాడు, దానితో ఇంద్రుని ముల్లోకాల రాజ్యం స్థిరమైంది. ఇంద్రుడు అలాగే రావణుని బంధించాలనుకుంటున్నాడు. కానీ కథలోని విడంబన — పట్టుకోవాలనుకున్నవాడే తరువాత పట్టుబడతాడు. ‘పర్వదినాన సముద్రం’ అనే ఉపమ పూర్ణిమనాడు ఉప్పొంగే సాగరంలా రావణుని అడ్డుకోలేని వేగాన్ని చూపుతుంది. ‘మహారాజా’ అనే సంబోధన మళ్ళీ రామునికే. ఇంద్రుని మాటలో ‘సాధు’ (బాగా) అనే పదం గమనించదగినది — అతడు రావణుని హింసించాలనుకోడు, బ్రహ్మవరపు మర్యాద అతిక్రమించబడకుండా కేవలం సరిగ్గా నిగ్రహించాలనుకుంటాడు. ‘జాగ్రత్తగా ఉండండి’ అని అతడు దేవతలను హెచ్చరిస్తాడు, ఎందుకంటే ప్రాణాలతో పట్టుకోవడానికి వధకంటే ఎక్కువ కౌశలం అవసరం.

వెనుదిరగని దశగ్రీవుడు ఉత్తరపార్శ్వంగుండా దేవసేనలో ప్రవేశించాడు, శతక్రతువు మాత్రం దక్షిణపార్శ్వంగుండా రాక్షససేనలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు నూరు యోజనాలు లోపలికి చొచ్చుకుపోయిన రాక్షసాధిపతి దేవసైన్యమంతటినీ శరవర్షాలతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు తన సైన్యం నశించడం చూసి శక్రుడు తొట్రుపడకుండా దశాననుని చుట్టుముట్టి వెనుకకు మరలించాడు — అన్నివైపులా అడ్డగించి యుద్ధం నుండి విముఖుని చేశాడు. ఇంతలో శక్రునిచేత పట్టుబడిన రావణుని చూసి దానవులూ రాక్షసులూ ‘అయ్యో, చచ్చాం’ అని పెద్దగా అరిచారు. నూరు యోజనాలు లోపలికి ప్రవేశించడం దేవసేన విస్తారాన్నీ రావణుని పరాక్రమాన్నీ చూపుతుంది. ఇంద్రుడు ఇక్కడ ‘అసంభ్రాంతుడు’ (తొట్రుపడనివాడు) — గత సర్గలలో భయపడిన అతడు ఇప్పుడు ధైర్యంతో యుద్ధం చేస్తున్నాడు, తన సంకల్పాన్ని దాదాపు సాధిస్తున్నాడు. రాక్షసుల ఆర్తనాదం వారి నాయకునికి కలిగిన సంకటాన్ని సూచిస్తుంది; అదే మేఘనాదుని ప్రవేశానికి కారణం. రెండు సేనలూ వ్యతిరేక దిశల నుండి ప్రవేశించడం యుద్ధవ్యూహాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇంద్రుడు రావణుని పట్టుకోవడం దాదాపు సిద్ధించింది — అతని ప్రణాళిక ఫలిస్తున్నట్లుంది, కానీ మరుక్షణంలో తారుమారవుతుంది.

అప్పుడు కోపంతో ఒళ్ళు తెలియని రావణి రథం ఎక్కి, అతిగా కోపించి, మిక్కిలి దారుణమైన ఆ దేవసైన్యంలో ప్రవేశించాడు. పూర్వం పశుపతి నుండి పొందిన ఆ మహామాయలో ప్రవేశించి, బాగా ఆవేశంతో అతడు ఆ సైన్యంపై దాడి చేశాడు. అతడు దేవతలందరినీ విడిచి శక్రుని వైపే దూకాడు; మహాతేజస్వి అయిన మహేంద్రుడు మాత్రం శత్రువు కుమారుని చూడలేకపోయాడు. అక్కడ కవచం విడిపోయి, దేవతలచేత కొట్టబడుతున్నప్పటికీ రావణి ఏమాత్రం భయపడలేదు. అతడు ఎదురువస్తున్న మాతలిని శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో కొట్టి, మళ్ళీ మహేంద్రుని బాణవర్షంతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు శక్రుడు రథాన్ని విడిచి, సారథిని పంపివేసి, ఐరావతాన్ని ఎక్కి రావణిని వెదికాడు. మాయాబలం గల అతడు కనబడకుండా ఆకాశంలో సంచరిస్తూ, ఇంద్రుని మాయతో చుట్టుముట్టి బాణాలతో దాడి చేశాడు. ఇంద్రుడు బాగా అలసిపోయాడని రావణి తెలుసుకున్నప్పుడు అతనిని మాయతో బంధించి తన సైన్యం వైపు తీసుకువెళ్ళాడు. అతడు బలవంతంగా మహాయుద్ధం నుండి తీసుకుపోతున్న మహేంద్రుని చూసి దేవతలందరూ ‘ఏమయి ఉంటుంది’ అని ఆలోచించారు — ‘యుద్ధంలో జయించే ఆ శక్రజిత్తు, మాయావి కనబడడు; విద్యావంతుడైనప్పటికీ ఇంద్రుడు అతనిచేత మాయతో బలవంతంగా అపహరించబడ్డాడు.’ ఇరవై ఐదవ సర్గలో శుక్రుడు వర్ణించిన తామసి మాయ — ‘దేనిచేత చీకటి పుడుతుందో, యుద్ధంలో ప్రయోగించినవాని జాడ తెలియదో’ — ఇక్కడ పూర్తిగా ఫలిస్తుంది. మేఘనాదుడు కనబడకుండా యుద్ధం చేస్తాడు, అందువల్ల ఇంద్రుడు అతనిని చూడలేడు. ‘శక్రజిత్తు’ అనే పేరు ఇక్కడ మొట్టమొదట దేవతలే ఉచ్చరిస్తారు; తరువాతి సర్గలో బ్రహ్మ ఆ పేరును స్థిరపరుస్తాడు. ఇంద్రుడు ఐరావతం ఎక్కడం కూడా నిష్ఫలమే — కనబడని శత్రువును ఎలా వెదకగలడు? ఇరవై ఐదవ శ్లోకం (కవచం విడిపోవడం), ముప్పయ్యొకటవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. తండ్రి ముందే నివారించినప్పటికీ మేఘనాదుడు మళ్ళీ యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు — తండ్రికి కలిగిన సంకటం అతనిని ప్రేరేపిస్తుంది. అతడు దేవతలందరినీ విడిచి ఇంద్రునే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు — మూలాన్ని పట్టుకుంటే అందరూ ఓడిపోతారని అతని నీతి. కవచం నశించినా అతని నిర్భయత్వం అతని వీరత్వాన్ని చూపుతుంది. మాతలిని కొట్టడంతో ఇంద్రుడు రథహీనుడవుతాడు, తరువాత ఐరావతం ఎక్కుతాడు; కానీ ఏనుగు కూడా కనబడని శత్రువును చూడలేదు. చివరకు ఇంద్రుని అలసటే అతని పరాజయానికి కారణం — మేఘనాదుడు అతడు అలసిపోయాడని తెలుసుకొనే బంధిస్తాడు. దేవతల విస్మయం ‘ఏమయి ఉంటుంది’ అనే ప్రశ్నలో బయటపడుతుంది; వారికి ఇంద్రుని విద్య తెలుసు, అయినా అతడు మాయచేత ఓడిపోయాడని వారికి మహాఖేదం.

ఇంతలో దేవగణాలన్నీ కోపించి రావణుని విముఖుని చేసి శరవర్షాలతో కప్పివేశాయి. ఆదిత్యులనూ వసువులనూ ఎదుర్కొని శత్రువులచేత పీడించబడిన రావణుడు యుద్ధంలో పోరాడలేకపోయాడు. దెబ్బలతో జర్జరితుడై వాడిపోయిన ఆ తండ్రిని చూసి కనబడకుండా ఉన్న రావణి యుద్ధంలో ఇలా అన్నాడు — ‘నాన్నా, రా, వెళ్దాం; యుద్ధకార్యం ముగియనీ. మనదే విజయమని తెలుసుకో; నెమ్మదిపడు, తాపం విడువు. దేవసైన్యానికీ ముల్లోకాలకూ ప్రభువైనవాడే ఇదిగో దేవబలం మధ్య నుండి పట్టుబడ్డాడు; దేవతల దర్పం భగ్నం చేయబడింది. శత్రువును ఓజస్సుతో నిగ్రహించి ముల్లోకాలనూ నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు అనుభవించు. ఇక్కడ శ్రమపడి నీకేం ప్రయోజనం? ఈ రోజు ఇక యుద్ధం నిష్ఫలం.’ రావణి ఆ మాట విని ఆ దేవగణాలు యుద్ధకార్యం నుండి విరమించారు; శక్రుడు లేని దేవతలు వెళ్ళిపోయారు. ఇక్కడ మేఘనాదుడు సమయోచితంగా చేసిన సహాయం గమనించదగినది — తండ్రి జర్జరితుడయ్యాడు, కుమారుడు అతనిని రక్షిస్తాడు, విజయాన్ని ప్రకటిస్తాడు. అతడు కనబడకుండానే మాట్లాడతాడు, దానితో అతని మాయ ఇంకా భగ్నం కాలేదు. దేవతల విరమణ స్వాభావికం — నాయకుడు పట్టుబడ్డాడు, యుద్ధప్రయోజనమే నశించింది. తండ్రి వాడిపోవడం కుమారుని విజయంతో హఠాత్తుగా హర్షంగా మారుతుంది. మేఘనాదుని మాటలో మూడు భాగాలు — యుద్ధసమాప్తి, విజయఘోషణ, భవిష్యత్సుఖానికి భరోసా. ‘ముల్లోకాలనూ ఇష్టం వచ్చినట్లు అనుభవించు’ అనే మాట రావణుని దిగ్విజయపు పరమలక్ష్యాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. దేవతలు ‘శక్రహీనులు’ — రాజు లేని సేన అనాథ. ఆదిత్యవసువుల చేతిలో రావణుని పరాభవం కూడా గమనించదగినది — మేఘనాదుడు లేకపోతే రావణుడు కూడా బంధితుడయ్యేవాడు. కుమారుని మాట తండ్రి గౌరవాన్ని కాపాడుతుంది — అతడు ‘నువ్వు ఓడిపోయావు’ అనడు, ‘మనదే విజయం’ అంటాడు, దానితో తండ్రి కూడా విజయంలో భాగస్వామి అవుతాడు.

అప్పుడు యుద్ధం నుండి విరమించిన, ఉత్తమమైన ఓజస్సు గల, దేవశత్రువుగా ప్రసిద్ధుడైన నిశాచరేంద్రుడు తన కుమారుని ఆ ప్రియవచనాన్ని ఆదరంతో విని కుమారునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రభూ, కుమారా, అతిబలానికి తగిన పరాక్రమాలతో నువ్వు నా కులానికీ వంశానికీ వృద్ధికారకుడవు; ఎందుకంటే ఈ రోజు నువ్వు సాటిలేని బలం గల ఈ దేవపతినీ దేవతలనూ జయించావు. వాసవుని రథంపై ఎక్కించుకొని సేనతో కూడి ఇక్కడి నుండి నగరానికి వెళ్ళు; నేను కూడా సచివులతో కలిసి సంతోషంగా వెంటనే నీ వెనుక వస్తాను.’ అప్పుడు సైన్యంతో వాహనాలతో కూడిన పరాక్రమశాలి రావణి దేవపతిని తీసుకొని తన భవనాన్ని చేరి, యుద్ధం చేసిన రాక్షసులను పంపివేశాడు. సర్గలోని చివరి నాలుగు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో (పుష్పితాగ్రలో) రచించబడ్డాయి — విజయోత్సవం వృత్తమార్పుతో కూడా సూచించబడుతుంది. రావణుడు కుమారుని ‘ప్రభూ’ అని సంబోధిస్తాడు — అతని విజయగౌరవం వల్ల తండ్రి కుమారునే స్వామిలా గౌరవిస్తాడు. ఇంద్రుని బంధనంతో కథలోని ఒక భాగం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో బ్రహ్మ వచ్చి అతనిని విడిపిస్తాడు, మేఘనాదునికి ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరు ఇస్తాడు. రావణుడు స్వయంగా కుమారుని వెనుక వెళ్తాడు — ఈ రోజు కుమారుడే అగ్రగామి. రావణుని ప్రశంసలో ‘సాటిలేని బలం గల దేవపతి’ అనే మాట శత్రువు బలాన్ని కూడా అంగీకరిస్తుంది — ఎందుకంటే బలవంతుడైన శత్రువు పరాజయమే గొప్ప విజయం. మేఘనాదుడు తన భవనానికి వెళ్ళి యుద్ధంలో శ్రమపడిన రాక్షసులను పంపివేస్తాడు — ఇది సేనాపతికి తగిన వ్యవహారం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి