సర్గ
ఇంద్రమోక్షమూ అహల్యాశాపమూ
బ్రహ్మ లంకకు రావడం, మేఘనాదునికి ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరూ వరమూ, ఇంద్రుని విడుదల, ఇంద్రుని పరాజయానికి కారణం — అహల్యా సృష్టి, గౌతముని శాపం, అహల్యకు శాపమూ ఉద్ధారమూ, వైష్ణవ యజ్ఞం, రాముని విభీషణుని విస్మయం
గత సర్గ చివరలో మేఘనాదుడు మాయతో బంధించిన ఇంద్రుని లంకకు తీసుకువెళ్ళాడు. రావణుని కుమారుడు అతిబలవంతుడైన మహేంద్రుని జయించగా దేవతలు ప్రజాపతిని ముందుంచుకొని లంకకు వెళ్ళారు. అక్కడ కుమారులతో సోదరులతో కూడిన రావణుని సమీపించి, ఆకాశంలో నిలిచి ప్రజాపతి సామపూర్వకంగా (మృదువైన మాటలతో) ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా రావణా, యుద్ధంలో నీ కుమారుని పరాక్రమానికి సంతోషించాను. ఆహా, ఇతని విక్రమమూ ఔదార్యమూ నీతో సమానం, లేదా ఎక్కువే. నువ్వు నీ తేజస్సుతో ముల్లోకాలనంతటినీ జయించావు, నీ ప్రతిజ్ఞను సఫలం చేశావు; కుమారునితో కూడిన నీపై ప్రీతుడనయ్యాను. రావణా, అతిబలుడూ పరాక్రమశాలీ అయిన ఈ నీ కుమారుడు లోకంలో ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే ప్రసిద్ధుడవుతాడు. ఈ రాక్షసుడు బలవంతుడూ జయింపరానివాడూ అవుతాడు; ఇతనిని ఆశ్రయించే నువ్వు దేవతలను వశపరచుకున్నావు. కాబట్టి మహాబాహూ, పాకశాసనుడైన మహేంద్రుని విడిచిపెట్టు; అతనిని విడిపించడానికి దేవతలు నీకేమి ఇవ్వాలి?’ బ్రహ్మ ఆకాశంలోనే నిలుస్తాడు, లంకలో దిగడు — రాక్షసుల నగరంలో దేవతల పితామహుని స్థితి ఇది. అతని మాట ‘సామపూర్వకం’ — ప్రశంసతో మొదలై యాచనతో ముగుస్తుంది. ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరు ఇక్కడ మొట్టమొదటిసారి స్థిరపరచబడుతుంది; గత సర్గలో దేవతలు ‘శక్రజిత్తు’ అన్నారు. బ్రహ్మ ఇంద్రుని విడుదలను ఆజ్ఞతో కాక వినిమయంతో యాచిస్తాడు — దీనితో అప్పుడు రావణపక్షానికి ఉన్న ప్రాబల్యం చూపబడింది. ‘ప్రతిజ్ఞ సఫలమైంది’ అనే మాటతో రావణుని దిగ్విజయ సంకల్పం పూర్తయిందని అంగీకరించబడింది. బ్రహ్మ మాటలో రావణునికీ అతని కుమారునికీ ఇద్దరికీ ప్రశంస — ఇది ఇంద్రుని విడుదల సులభమయ్యేలా చేసే రాజనీతి. ‘నీతో సమానం లేదా ఎక్కువ’ అనే బ్రహ్మ ప్రశంస — రావణునికి కుమారుని గౌరవమే పరమసుఖం.
అప్పుడు యుద్ధంలో జయించేవాడూ మహాతేజస్వీ అయిన ఇంద్రజిత్తు అన్నాడు — ‘దేవా, ఇతనిని విడిచిపెట్టాలంటే నేను అమరత్వాన్ని కోరుకుంటున్నాను.’ అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన ప్రజాపతి మేఘనాదునితో అన్నాడు — ‘భూమిపై ఏ ప్రాణికీ — చతుష్పాదాలకు గానీ, ఆకాశచరాలకు గానీ, మహాతేజస్సు గల ఇతరులకు గానీ — సర్వథా అమరత్వం లేదు.’ ప్రభువైన పితామహుడు పలికిన ఆ మార్పులేని మాట విని అక్కడ ఉన్న మహాబలుడైన మేఘనాదుడు అన్నాడు — ‘శతక్రతువును విడిచిపెట్టినందుకు నాకు లభించవలసిన సిద్ధి ఏదో వినండి. శత్రువులను జయించాలని కోరుతూ, యుద్ధంలోకి దిగాలని కోరుతున్న నేను ఎప్పుడెప్పుడు హవిస్సులతో మంత్రాలతో అగ్నిని పూజిస్తానో, అప్పుడు అగ్ని నుండి గుర్రాలు పూన్చిన రథం నాకోసం పైకి లేవాలి; దానిలో ఉన్నంతవరకూ నాకు అమరత్వం ఉండాలి — ఇది నేను నిశ్చయించుకున్న వరం. అగ్నికి చేసే జపహోమాలు పూర్తికాకుండానే నేను యుద్ధంలో పోరాడితే, అప్పుడు నాకు వినాశం కలగాలి. దేవా, ప్రతి పురుషుడూ తపస్సుతో అమరత్వాన్ని కోరుకుంటాడు; నేను మాత్రం పరాక్రమంతో ఈ అమరత్వాన్ని సాధించాను.’ పితామహదేవుడు అతనితో ‘అలాగే కానీ’ అన్నాడు; ఇంద్రజిత్తు శక్రుని విడిచిపెట్టాడు, దేవతలు స్వర్గానికి వెళ్ళారు. ఈ వరంలోనే ఇంద్రజిత్తు మృత్యురహస్యం దాగి ఉంది — యుద్ధకాండలో నికుంభిలలో అతని హోమాన్ని విభీషణుని ఉపదేశంతో లక్ష్మణుడు భగ్నం చేశాడు, హోమం పూర్తికాకుండానే అతడు హతుడయ్యాడు. అందువల్ల ఇక్కడ చెప్పిన నియమం ముందు సత్యమవుతుంది. ఇంద్రజిత్తు గర్వం కూడా గమనించదగినది — ఇతరులు తపస్సుతో అమరత్వాన్ని యాచిస్తారు, అతడు దానిని పరాక్రమంతో సంపాదించాడు. ఇంద్రజిత్తు మొదటి యాచన అమరత్వం — తండ్రిలాగే అతడు కూడా మృత్యువును జయించాలనుకుంటున్నాడు. బ్రహ్మ సంపూర్ణ అమరత్వాన్ని ఇవ్వడు, ఎందుకంటే సృష్టి నియమం అది — జీవులందరూ మరణధర్మం గలవారే. అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు షరతులతో కూడిన అమరత్వాన్ని యాచిస్తాడు, అది అతని యజ్ఞంతోనే ముడిపడి ఉంది. ఈ విధంగా అతని బలానికి మూలం అగ్ని, అగ్నిహోత్రమే అతనికి రక్ష; హోమం అసంపూర్ణమైనప్పుడు రక్ష కూడా నశిస్తుంది. ఈ వరానికి రెండు ముఖాలు — ఒకవైపు అజేయత్వం, మరొకవైపు వినాశానికి స్పష్టమైన హేతువు. ఇంద్రుని విడుదల కూడా వరఫలమే — ఇంద్రజిత్తు వినిమయంతోనే అతనిని విడిచిపెడతాడు. దేవతలు స్వర్గానికి వెళ్తారు, కానీ వారి రాజు అవమానితుడయ్యాడు. ‘నేను పరాక్రమంతో సాధించాను’ అనే ఇంద్రజిత్తు మాట పరాక్రమాన్ని తపస్సుకంటే కూడా శ్రేష్ఠమైనదిగా భావిస్తుంది — ఇది రాక్షసుల దృక్కోణం.
రామా, ఇంతలో ఇంద్రుడు దీనుడై, దేవతేజస్సు కోల్పోయి, చింతతో నిండిన మనసుతో — నాకు పరాజయం ఎందుకు కలిగింది అని — ధ్యానంలో మునిగాడు. ఆ స్థితిలో ఉన్న అతనిని చూసి పితామహదేవుడు అన్నాడు — ‘శతక్రతూ, పూర్వం నువ్వు చేసిన మహాదుష్కార్యం ఏదో దానిని స్మరించు. అమరేంద్రా, ప్రభూ, పూర్వం నేను బుద్ధితో సృష్టించిన ప్రజలందరూ ఒకే వర్ణం, ఒకే భాష, ఒకే రూపం గలవారు; చూపులో గానీ లక్షణంలో గానీ వారిలో భేదం లేదు. అప్పుడు నేను ఏకాగ్రమనస్సుతో ఆ ప్రజల గురించి ఆలోచించాను. వారిలో విశేషం కలిగించడానికి నేను ఒక స్త్రీని నిర్మించాను — ప్రజల ఏయే అవయవాలు విశిష్టమైనవో వాటిని వాటిని సేకరించి. అప్పుడు నేను రూపగుణాలతో కూడిన అహల్య అనే స్త్రీని నిర్మించాను. ఇక్కడ ‘హలం’ అంటే వైరూప్యం (కురూపత్వం), దాని నుండి పుట్టినది ‘హల్యం’; ఎవరిలో హల్యం లేదో ఆమె ‘అహల్య’ అని ప్రసిద్ధురాలు; నేను కూడా ఆమె పేరును ‘అహల్య’ అనే ప్రకటించాను. దేవశ్రేష్ఠా, దేవేంద్రా, ఆ నారి నిర్మించబడగానే ‘ఈమె ఎవరిది అవుతుంది’ అని నాకు ఆలోచన కలిగింది. ప్రభూ, పురందరా, అప్పుడు నువ్వు మాత్రం నీ స్థానపు ఆధిక్యం వల్ల ‘ఈమె నా భార్యే’ అని మనసులో భావించావు.’ ఇంద్రుని పరాజయానికి కారణం బాహ్యమైనది కాదు, అతని పూర్వకర్మయేనని బ్రహ్మ స్పష్టం చేస్తాడు — ఇక్కడ కర్మసిద్ధాంతం మళ్ళీ ఉద్ఘోషించబడుతుంది. ‘అహల్య’ అనే పేరు నిరుక్తిని బ్రహ్మే చెబుతాడు — ‘హల’ శబ్దానికి వైరూప్యం అని అర్థం, అది లేకపోవడం వల్ల ‘అ-హల్య’. ఈ నిరుక్తి ఉన్న ఇరవై రెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ ఇరవై మూడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. బ్రహ్మ సృష్టిలో మొదట ప్రజలందరూ సమానులే — భేదమే లేదు. అహల్య సృష్టి సౌందర్యానికి ఆదివంటిది, ఎందుకంటే అందరి శ్రేష్ఠమైన అవయవాలూ ఒకరిలో సేకరించబడ్డాయి. ఈ అపూర్వమైన సృష్టే అనర్థానికి బీజమైంది — ఇంద్రుని కామం ఆమెపైనే పుట్టింది. ఇంద్రుని ‘ధ్యానతత్పరత’ బ్రహ్మోపదేశానికి భూమిక — అతనికి కారణం తానుగా తెలియదు, బ్రహ్మ దానిని వెల్లడిస్తాడు. ‘స్థానాధికతయా’ (స్థానపు ఆధిక్యం వల్ల) అనే పదంతో ఇంద్రుని అధికారమదం సూచించబడుతుంది — దేవరాజును కాబట్టి అంతా నాదే అని అతడు భావించాడు. ‘హల్య’ శబ్దపు నిరుక్తి లోకప్రసిద్ధమైనది కాదు, అందువల్ల కవి బ్రహ్మ నోట దానిని స్పష్టం చేస్తాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘హలం అంటే కురూపత్వం’ అని వివరిస్తుంది.
‘ఆమెను నేను న్యాసంగా (దాచి ఉంచవలసిన సొమ్ముగా) మహాత్ముడైన గౌతముని చేతిలో ఉంచాను; ఆమె అక్కడ చాలా సంవత్సరాలు ఉంది, తరువాత అతడు ఆమెను తిరిగి అప్పగించాడు. అప్పుడు ఆ మహామునికి గల మహాస్థైర్యాన్నీ తపస్సిద్ధినీ తెలుసుకొని నేను ఆమెను అతనికి భార్యగా ఇచ్చాను. ఆ ధర్మాత్ముడైన మహాముని ఆమెతో ఆనందంగా ఉన్నాడు; ఆమె గౌతమునికి ఇవ్వబడటంతో దేవతలు నిరాశ చెందారు. నువ్వు మాత్రం కోపంతో కామాత్ముడవై ఆ ముని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అగ్నిశిఖలా ప్రకాశిస్తున్న ఆ స్త్రీని చూశావు. శక్రా, కామార్తుడవై కోపంతో కూడిన నువ్వు ఆమెను చెరిచావు; అప్పుడు ఆ పరమర్షి నిన్ను ఆశ్రమంలో చూశాడు. అప్పుడు కోపించిన ఆ పరమతేజస్వి నిన్ను శపించాడు, దానివల్లనే దేవేంద్రా, నీకు ఈ దశావిపర్యయం (స్థితి తారుమారు) కలిగింది. అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘వాసవా, శక్రా, నువ్వు నిర్భయంగా నా భార్యను చెరిచావు కాబట్టి, నువ్వు యుద్ధంలో శత్రువు చేతికి చిక్కుతావు. దుర్బుద్ధీ, నువ్వు ఇక్కడ ప్రవర్తింపజేసిన ఈ జారభావం మనుష్యలోకాలలో కూడా వ్యాపిస్తుంది, సందేహం లేదు. అక్కడ దానిని చేసినవానిపై పాపంలో సగం, నీపై సగం పడుతుంది. నీ స్థానం కూడా స్థిరంగా ఉండదు; ఎవరెవరు దేవేంద్రులవుతారో వారు ధ్రువులుగా (శాశ్వతులుగా) ఉండరు. ఇది నేను ఇచ్చిన శాపం’ అని అతడు నీతో అన్నాడు.’ న్యాసాన్ని తిరిగి అప్పగించడం గౌతముని స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది — చాలా సంవత్సరాలు కలిసి ఉన్నప్పటికీ అతడు అహల్యను కోరలేదు, అందుకే బ్రహ్మ ఆమెను అతనికి ఇచ్చాడు. గౌతముని శాపంలో మూడు భాగాలు — శత్రువు చేతికి చిక్కడం, జారభావపు పాపంలో భాగం, స్థానపు అస్థిరత. మొదటి భాగం ఈ రోజు మేఘనాదుని ద్వారా సఫలమైంది. అహల్య ‘అగ్నిశిఖలా ప్రకాశించేది’ అని వర్ణించబడింది — ఇంద్రుడు కామంతో అవమానించిన ఆమె తేజస్సూ పావిత్ర్యమూ సూచించబడ్డాయి. శాపంలోని రెండవ భాగం సామాజికమైనది — జారభావం మనుష్యులలో కూడా వ్యాపిస్తుంది, ఆ పాపంలో సగం ఇంద్రునిపై పడుతుంది; ఈ విధంగా రాబోయే పరస్త్రీగమనాలన్నిటికీ ఆదికర్తగా ఇంద్రుడు నిందించబడతాడు. మూడవ భాగం — ఇంద్రపదవి అస్థిరత — అందుకే కాలక్రమంలో అనేక ఇంద్రులు మారుతూ ఉంటారని పురాణప్రసిద్ధి. ఇంద్రునికి ‘క్రుద్ధః కామాత్మా’ (కోపించినవాడూ కామాత్ముడూ) అనే రెండు విశేషణాలు — అహల్య మరొకరికి ఇవ్వబడిందనే ఈర్ష్యతో కోపం, ఆమె రూపంచేత కామం. ఈ రెండు దోషాలూ కలిసి అతనిని పాపంలోకి నెట్టాయి. గౌతముడు అతనిని ‘ఆశ్రమంలోనే’ చూశాడు — పాపం వెంటనే బయటపడింది. అహల్యను న్యాసంగా ఉంచడం గౌతమునికి పరీక్ష, అందులో అతడు ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు; ఇంద్రుడు మాత్రం ఏ పరీక్షా లేకుండానే ఆమెను కోరాడు.
‘అప్పుడు మహాతపస్వి అయిన అతడు తన భార్యను బాగా గద్దించి అన్నాడు — ‘దుర్వినీతా, నా ఆశ్రమం సమీపంలో అదృశ్యురాలవై ఉండు. రూపయౌవనసంపన్నురాలవైన నువ్వు నిలకడ లేనిదానవు కాబట్టి, లోకంలో నువ్వు ఒక్కదానివే రూపవతివి కావు. ఏ ఒక్క రూపాన్ని ఆశ్రయించి ఈ విభ్రమం కలిగిందో, ఆ రూపం ప్రజలందరికీ చేరుతుంది, సందేహం లేదు.’ అప్పటినుండి ప్రజలు చాలావరకు రూపవంతులయ్యారు. ఆమె అప్పుడు మహర్షి గౌతముని ప్రసన్నుని చేసుకుంది — ‘విప్రా, తెలియక నీ రూపంలో వచ్చిన దేవునిచేత నేను చెరచబడ్డాను, కామంతో కాదు; విప్రర్షీ, అనుగ్రహించాలి.’ అహల్య ఇలా అనగా గౌతముడు జవాబిచ్చాడు — ‘ఇక్ష్వాకుల కులంలో మహాతేజస్వీ మహారథుడూ రాముడని లోకప్రసిద్ధుడూ అయినవాడు జన్మిస్తాడు; మనుష్యదేహం ధరించిన మహాబాహువైన ఆ విష్ణువు బ్రాహ్మణుని కార్యం కోసం వనానికి వస్తాడు. భద్రా, నువ్వు అతనిని చూసినప్పుడు పవిత్రురాలవవుతావు; నువ్వు చేసిన దుష్కృతాన్ని పవిత్రం చేయగలవాడు అతడే. అతనికి ఆతిథ్యం ఇచ్చి నువ్వు నా దగ్గరకు వస్తావు; వరవర్ణినీ, అప్పుడు నాతో కలిసి నివసిస్తావు.’ ఇలా పలికి ఆ విప్రర్షి తన ఆశ్రమానికి వచ్చాడు; ఆ బ్రహ్మవాది భార్య మహాతపస్సు చేసింది.’ ఇక్కడ అగస్త్యుడు రాముని ఎదుటనే అతని అవతారపు భవిష్యవాణిని చెబుతున్నాడు — శ్రోత అయిన రాముడే అహల్యను పవిత్రం చేసినవాడు (బాలకాండలో). అహల్య యాచనా ఉద్ధారవచనమూ ఉన్న 39.2–45 భాగమంతా వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో అహల్యాశాపం ‘ఆ రూపం ప్రజలందరికీ చేరుతుంది’ అనే మాటతోనే ముగుస్తుంది. ‘త్వద్రూపేణ’ (నీ రూపంలో) అనే పదంతో ఇంద్రుని కపటవేషం స్పష్టమవుతుంది. గౌతముడు అహల్యకు ఇచ్చిన శాపం కూడా విచిత్రమైనది — ఆమె ఒక్కతే రూపవతి కాదు, ఆమె రూపం ప్రజలందరిలో పంచబడుతుంది. అహల్య తన నిర్దోషత్వాన్ని చెబుతుంది — ‘తెలియక, కామంతో కాదు’; గౌతముడు దానిని అంగీకరించి ఉద్ధారమార్గాన్ని చూపుతాడు. రాముని విష్ణుత్వం ఇక్కడ గౌతముని నోట స్పష్టంగా చెప్పబడింది; ‘బ్రాహ్మణార్థే’ (బ్రాహ్మణుని కార్యం కోసం) అనే పదంతో విశ్వామిత్రుని యజ్ఞరక్షణ సూచించబడుతుంది, ఆ మార్గంలోనే రాముడు అహల్యను చూశాడు. ‘వినిధ్వంస’ అనే శాపాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అదృశ్యురాలవై ఉండు’ అని వివరించింది — బాలకాండలో కూడా అహల్య అదృశ్యంగా తపస్సు చేస్తున్నట్లు వర్ణించబడింది. ‘ఒక్కదానివే రూపవతివి కావు’ అనే శాపంతో ఆమె అద్వితీయత్వం నశించింది, ఆ కారణంగానే ఇంద్రుడు మోహితుడయ్యాడు. గౌతముని కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు అహల్యను మళ్ళీ స్వీకరిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ‘ఆతిథ్యం ఇచ్చి’ అనే పదం అహల్య రామలక్ష్మణులకు ఆతిథ్యం ఇచ్చిన బాలకాండ ఘట్టాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.
‘మహాబాహూ, ఆ ముని ఇచ్చిన శాపం వల్లనే ఇదంతా సంభవించింది; నువ్వు చేసిన దుష్కృతాన్ని స్మరించు. వాసవా, దాని వల్లనే నువ్వు శత్రువు చేతికి చిక్కావు, మరో కారణంతో కాదు. వెంటనే బాగా ఏకాగ్రుడవై వైష్ణవ యజ్ఞం చేయి. ఆ యజ్ఞంతో పవిత్రుడవై తరువాత స్వర్గానికి వెళ్తావు. దేవేంద్రా, నీ కుమారుడు జయంతుడు మహాయుద్ధంలో నశించలేదు; అతని తాత పులోముడు అతనిని మహాసముద్రంలోకి తీసుకువెళ్ళాడు, అక్కడ అతడు సురక్షితంగా ఉన్నాడు.’ ఇది విని మహేంద్రుడు వైష్ణవ యజ్ఞం చేసి మళ్ళీ స్వర్గాన్ని అధిష్ఠించాడు, దేవరాజై పాలించాడు. రామా, నేను చెప్పినది ఇదే ఇంద్రజిత్తు బలం; అతనిచేత దేవేంద్రుడే జయించబడ్డాడు, ఇక ఇతర ప్రాణుల సంగతి చెప్పేదేముంది. వైష్ణవ యజ్ఞం విష్ణువు ఆరాధన — ఇంద్రుని పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం విష్ణువు అనుగ్రహంతోనే; ఇరవై ఏడవ సర్గలో ఆ విష్ణువే అతనికి రక్షకుడు కూడా. జయంతుడు బ్రతికే ఉన్నాడనే వార్త ఇంద్రుని శోకాన్ని శమింపజేస్తుంది. ఇక్కడ అగస్త్యుడు కథాసారాన్ని రామునికి చెబుతాడు — ‘ఇంద్రజిత్తు బలం’; ఇది రాముని ప్రశ్నకు జవాబు, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు రావణునికంటే కూడా బలవంతుడెలా అయ్యాడని అతడు ముందు అడిగాడు. బ్రహ్మ ఇంద్రుని కేవలం గద్దించడమే కాదు, ప్రాయశ్చిత్తోపాయాన్ని కూడా ఇస్తాడు — ఇది పితామహుని కరుణాభావం. ఇంద్రుని పరాజయం చివరకు అతని స్వకర్మఫలమేనని సర్గ ముఖ్యోపదేశం — రావణుని బలం కూడా కేవలం నిమిత్తమే. ఈ విధంగా కథ ధర్మనియమాన్ని మళ్ళీ స్థాపిస్తుంది: పరస్త్రీలను చెరిచేవాడు ఎప్పుడో ఒకప్పుడు తప్పక దండన పొందుతాడు, దేవరాజైనా సరే.
అగస్త్యుని మాట విని ‘ఆశ్చర్యం’ అని రాముడూ లక్ష్మణుడూ అప్పుడు అన్నారు; వానరులూ రాక్షసులూ విస్మయం చెందారు. రాముని పక్కన ఉన్న విభీషణుడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘పూర్వం చూసిన ఆ ఆశ్చర్యాన్ని ఈ రోజు నాకు గుర్తుచేశారు.’ రాముడు అగస్త్యునితో అన్నాడు — ‘ఇది సత్యం, నేను కూడా విన్నాను.’ అప్పుడు అగస్త్యుడు అన్నాడు — ‘రామా, ఈ విధంగా లోకకంటకుడైన రావణుడు పుట్టాడు; కుమారునితో కూడిన అతనిచేత యుద్ధంలో దేవేశ్వరుడైన శక్రుడు జయించబడ్డాడు.’ ఈ భాగమంతా (51.2–54) వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో సర్గ ఇంద్రజిత్తు బలపు ఉపసంహారంతోనే ముగుస్తుంది. ఇక్కడ కథకు ఫలశ్రుతి వంటిది — శ్రోతలైన రాముడు, లక్ష్మణుడు, వానరులు, రాక్షసులు అందరూ విస్మితులయ్యారు. విభీషణుడు ప్రత్యక్షసాక్షి, ఎందుకంటే అతడు అప్పుడు లంకలో ఉన్నాడు; అతని మాట అగస్త్యుని కథ సత్యమని ప్రమాణీకరిస్తుంది. ‘లోకకంటకుడు’ అనే రావణ విశేషణం ఉత్తరకాండ పూర్వభాగమంతటికీ సారం. రాముడే స్వయంగా ‘సత్యం, నేను కూడా విన్నాను’ అంటాడు, దానితో అగస్త్యుని కథ మళ్ళీ ప్రమాణీకరించబడుతుంది. ఈ విధంగా అగస్త్యుని దీర్ఘకథ రాముని ప్రశ్నకు జవాబును పూర్తిచేస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥