సర్గ
రావణుని మాహిష్మతీ గమనమూ నర్మదలో శివార్చనా
రాముని ప్రశ్న, రావణుడు మాహిష్మతిని చేరడం, అర్జునుడు లేకపోవడం, వింధ్యవర్ణన, నర్మదావర్ణన, సచివులతో రావణుని మాట, రాక్షసుల స్నానమూ పుష్పసేకరణా, రావణుని సువర్ణలింగార్చనా నృత్యమూ
గత సర్గలో అగస్త్యుడు ఇంద్రజిత్తు బలాన్నీ రావణుని దేవవిజయాన్నీ వర్ణించాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాముడు విస్మయంతో మళ్ళీ వినయంగా నమస్కరించి ఋషిశ్రేష్ఠుడైన అగస్త్యునితో అన్నాడు — ‘భగవంతుడా, ద్విజోత్తమా, క్రూరుడైన ఆ రాక్షసుడు భూమిపై సంచరించినప్పటినుండీ లోకాలు శూన్యంగా ఉన్నాయా? రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు అవమానం పొందకుండా ఉండేలా అప్పుడు ఇక్కడ క్షత్రియుడైన రాజు గానీ మరే రాజమాత్రుడు (సామంతుడు) గానీ లేడా? లేక ఆ భూపాలురందరూ పరాక్రమం నశించినవారై, శ్రేష్ఠమైన అస్త్రాలకు దూరమై ఉన్నారా, అందుకే అనేక రాజులు జయించబడ్డారా?’ రాఘవుని మాట విని భగవంతుడైన అగస్త్య ఋషి, పితామహుడు ఈశ్వరునితో వలె, నవ్వుతూ రామునితో అన్నాడు — ‘రాజశ్రేష్ఠా, భూపతీ, రామా, ఈ విధంగా రాజులను బాధిస్తూ రావణుడు భూమిపై సంచరించాడు.’ రాముని ప్రశ్న క్షత్రియ గౌరవం నుండి పుట్టింది — తన పూర్వులు కూడా రావణునిచేత ఓడిపోయారా అని అతని చింత. అగస్త్యుని నవ్వు జవాబు ఆశ్చర్యకరంగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది — ఒక మనుష్యరాజు కూడా రావణుని జయించాడు. ‘పితామహుడు ఈశ్వరునితో వలె’ అనే ఉపమ బ్రహ్మ శివునితో మాట్లాడినట్లుగా అగస్త్యుని వాత్సల్యాన్నీ గౌరవాన్నీ చూపుతుంది. ఈ సర్గలో ఆరంభమైన అర్జున కథ తరువాతి రెండు సర్గలలో పూర్తవుతుంది. రెండవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ మూడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటితో రాముని ప్రశ్న విస్తరించబడుతుంది. రాముడు ‘రాజు గానీ రాజమాత్రుడు గానీ’ అని రెండువిధాలుగా అడుగుతాడు — మహారాజులైనా సామంతులైనా; అందరూ దుర్బలులేనా అని అతని సందేహం. ‘ప్రణతః’ (నమస్కరించి) అనే పదంతో రాముని వినయమూ గురువుపట్ల శ్రద్ధా కనిపిస్తాయి.
అప్పుడు రావణుడు స్వర్గపురి వంటి కాంతి గల మాహిష్మతి అనే నగరాన్ని చేరాడు; అక్కడ వసురేతసుడైన అగ్ని ఎల్లప్పుడూ సన్నిహితంగా ఉంటాడు. అక్కడ వసురేతసుని ప్రభావం వల్ల అతనితో సమానుడైన అర్జునుడనే రాజు ఉన్నాడు; అతని రాజ్యంలో అగ్ని ఎల్లప్పుడూ రెల్లుగడ్డి పరచిన కుండంలో శయనిస్తాడు. సరిగ్గా ఆ రోజే బలవంతుడూ హైహయాధిపతీ ప్రభువూ అయిన అర్జునుడు స్త్రీలతో కలిసి విహరించడానికి నర్మదకు వెళ్ళాడు. సరిగ్గా ఆ రోజే రావణుడు అక్కడికి వచ్చాడు; ఆ రాక్షసేంద్రుడు అతని మంత్రులను అడిగాడు — ‘రాజైన అర్జునుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? వెంటనే సరిగ్గా చెప్పండి. రావణుడనైన నేను ఆ నరశ్రేష్ఠునితో యుద్ధం చేయాలని వచ్చాను; నా రాకను మీరు ముందుగానే అతనికి తెలియజేయండి.’ రావణుడు ఇలా అనగా మిక్కిలి వివేకవంతులైన మంత్రులు రాజు అక్కడ లేడని రాక్షసపతికి చెప్పారు. పౌరుల నోట అర్జునుడు వెళ్ళాడని విని విశ్రవసుని కుమారుడైన రావణుడు అక్కడి నుండి వెనుదిరిగి హిమవంతుని వంటి వింధ్యపర్వతానికి వచ్చాడు. ఈ అర్జునుడు కార్తవీర్యుడు, సహస్రబాహువని ప్రసిద్ధుడు; అతని నగరంలో అగ్ని సాన్నిధ్యమే అతని తేజస్సుకు మూలం. ‘సరిగ్గా ఆ రోజే’ అనే పునరుక్తి దైవయోగాన్ని సూచిస్తుంది — రాజు నగరం బయట ఉన్న రోజే శత్రువు వచ్చాడు. రావణుడు మంత్రులను భయపెట్టడానికి కాక యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తూ అడుగుతాడు; రాజు లేనప్పుడు అతడు నగరంపై దాడి చేయడు — ఇది అతని యోధధర్మం. మాహిష్మతి ‘స్వర్గపురి కాంతి గలది’ — అమరావతి వంటిది; ఈ విధంగా రావణుడు దేవలోకాన్ని జయించి ఇప్పుడు భూమిపై స్వర్గానికి వస్తున్నాడు. అర్జునునికీ అగ్నికీ గల సంబంధం విశిష్టమైనది — అగ్ని అతని రాజ్యంలో ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాడు, అందువల్ల అర్జునుడు అగ్నితుల్యుడైన తేజస్వి. ‘శరకుండేశయః’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘దర్భలు పరచిన అగ్నికుండంలో’ అని వివరించింది. మంత్రులకు ఇచ్చిన ‘సువిపశ్చితః’ (మిక్కిలి వివేకవంతులు) అనే విశేషణం వారి వివేకాన్ని చూపుతుంది — వారు రావణుని భయంతో అసత్యం చెప్పరు, రాజు లేడని స్పష్టంగా చెబుతారు.
ఆ రావణుడు మేఘంలా వ్యాపించి ఉన్న, భూమిని చీల్చుకొని పైకి లేచినట్లున్న, ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్లున్న వింధ్యపర్వతాన్ని చూశాడు. అది వేలాది శిఖరాలతో కూడి ఉంది, దాని గుహలలో సింహాలు నివసిస్తున్నాయి. జలపాతాల నుండి పడే చల్లని నీటితో అది అట్టహాసం చేస్తున్నట్లుంది. తమ స్త్రీలతో కలిసి క్రీడిస్తున్న దేవ దానవ గంధర్వులతో, అప్సరసలతో, కిన్నరులతో ఆ ఎత్తైన పర్వతం స్వర్గంలా ఉంది. ప్రవహిస్తున్న నదులతో దాని నీరు స్ఫటికం వంటిది; చలించే నాలుకలు గల పడగలతో కూడిన శేషనాగునిలా అది నిలిచి ఉంది, పైకి ఎగబాకుతున్నట్లుంది, గుహలతో కూడినది, హిమాలయం వంటి పర్వతం. వింధ్యవర్ణన దాని ఎత్తునూ విస్తారాన్నీ ప్రకాశింపజేస్తుంది — ఆకాశాన్ని గీయడం, అట్టహాసం, అనంతనాగ సాదృశ్యం అనే మూడు అలంకారాలు. నదులు పడగల వంటివి, వాటి చంచలమైన ధారలు నాలుకల వంటివి — ఈ ఉపమ అత్యంత సూక్ష్మమైనది. పర్వతవర్ణన రావణుని దృష్టితో చేయబడింది — అతడు యాత్రికునిలా అంతా విస్మయంతో చూస్తాడు. వింధ్యం స్వర్గం వంటిదని చెప్పడం ద్వారా భూమిపై కూడా దేవలోకపు శోభ ఉందని కవి చూపుతాడు. ‘అనంతమ్ ఇవ విష్ఠితమ్’ (అనంతునిలా నిలిచినది) అనే పదంలో వింధ్యపు పొడవు వేయి పడగల శేషనాగుని పొడవుతో ఉపమించబడింది.
అప్పుడు వింధ్యాన్ని చూస్తూ రావణుడు నర్మదకు వెళ్ళాడు — కదిలే రాళ్ళతో కూడిన నీరు గల, పుణ్యమైన, పశ్చిమసముద్రానికి ప్రవహించే నదికి. ఎండకు తపించి దాహంతో ఉన్న దున్నలు, సృమర మృగాలు, సింహాలు, పులులు, ఎలుగుబంట్లు, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు దాని మడుగులను కలచివేశాయి; చక్రవాకాలు, కారండవాలు, హంసలు, నీటికోళ్ళు, ఎల్లప్పుడూ మదించి కూస్తున్న సారసాలు దానిని ఆవరించి ఉన్నాయి. కవి దానిని ఒక సుందరస్త్రీలా వర్ణిస్తాడు — పూచిన చెట్లు ఆమె శిరోభూషణాలు, చక్రవాకాల జంట ఆమె స్తనాలు, విశాలమైన ఇసుకతిన్నెలు ఆమె పిరుదులు, హంసల వరుస ఆమె మొలనూలు, పూలపుప్పొడి ఆమె అంగరాగం, నీటినురుగు ఆమె నిర్మలవస్త్రం, నీటిలో మునగడం ఆమె సుఖస్పర్శ, వికసించిన కలువలు ఆమె శుభనేత్రాలు. దశాననుడు పుష్పకం నుండి వెంటనే దిగి, ఇష్టమైన శ్రేష్ఠస్త్రీలా ఉన్న నదులలో శ్రేష్ఠమైన నర్మదలో మునిగి, అనేక మునులు సేవించే దాని రమ్యమైన ఇసుకతిన్నెపై సచివులతో కలిసి కూర్చున్నాడు. ‘ఇది గంగయే’ అని నర్మదను ప్రశంసించి ఆ దశాననుడు దాని దర్శనంతో హర్షం పొందాడు. నదికి స్త్రీరూపకం కవికి ప్రియమైన అలంకారం; ఇక్కడ అది సంపూర్ణం — అలంకారాలు, వస్త్రం, అంగరాగం, నేత్రాలు. రావణునికి నర్మద కూడా ‘ఇష్టమైన స్త్రీ’ వంటిది — అతని కాముక స్వభావం ఉపమలో కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. కానీ ఇక్కడ అతడు శాంతుడూ ప్రసన్నుడూ భక్తుడూ అయి కనిపిస్తాడు — అతని వ్యక్తిత్వంలోని మరో పార్శ్వం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం (‘గంగేయమ్’) వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. నర్మదా తీరంలో పశుపక్షుల వర్ణన దాని సమృద్ధిని చూపుతుంది — దున్నలు, సృమరాలు, సింహాలు, పులులు, ఎలుగుబంట్లు, ఏనుగులు దాహంతో దాని నీరు తాగుతాయి; చక్రవాకాలు, కారండవాలు, హంసలు, నీటికోళ్ళు, సారసాలు దాని నీటిలో క్రీడిస్తాయి. ఈ విధంగా అది అన్ని ప్రాణులకూ ఆశ్రయం, తల్లి వంటిది. ‘ఉష్ణాభితప్తైః’ (ఎండకు తపించినవి) అనే పదంతో మధ్యాహ్న సమయం సూచించబడింది; అది ముందు రావణుని మాటలో స్పష్టమవుతుంది — సూర్యుడు ఆకాశం మధ్యలో ఉన్నాడు. స్త్రీరూపకంలోని ప్రతి అవయవమూ ప్రకృతిలోని ఒక అంశంతో రూపొందించబడింది — వృక్షాలు, పక్షులు, ఇసుకతిన్నెలు, పూలు, నురుగు, నీరు, కమలాలు; ఈ విధంగా నది సంపూర్ణ సుందరిలా చిత్రించబడింది. రావణుడు దానిలో ‘ఇష్టమైన స్త్రీలో వలె’ మునుగుతాడు — అతని నదీస్నానం కూడా శృంగారదృష్టితో వర్ణించబడుతుంది. ‘ఇది గంగయే’ అనే అతని ప్రశంస నర్మద పావిత్ర్యాన్ని గంగతో సమానంగా భావిస్తుంది. మునులు సేవించే ఇసుకతిన్నె అనేది దాని పావిత్ర్యానికి మరో ప్రమాణం.
అప్పుడు అతడు అక్కడ విలాసంగా శుకసారణులనే సచివులతో అన్నాడు — ‘ఈ సూర్యుడు వేయి కిరణాలతో జగత్తును బంగారంలా చేసి, తీవ్రమైన తాపం కలిగిస్తూ ఆకాశం మధ్యలో నిలిచాడు; కానీ నేను ఇక్కడ కూర్చున్నానని తెలుసుకొనే సూర్యుడు చంద్రునిలా చల్లగా అవుతున్నాడు. నర్మదాజలంతో చల్లబడిన, సువాసన గల, శ్రమను పోగొట్టే ఈ గాలి నా భయం వల్లనే జాగ్రత్తగా మెల్లగా వీస్తోంది. నదులలో శ్రేష్ఠమైన, నర్మాన్ని (సుఖాన్ని) వృద్ధిచేసే ఈ నర్మద కూడా మొసళ్ళు, చేపలు, పక్షులతో కూడిన అలలతో భయపడిన స్త్రీలా నిలిచి ఉంది. మీరు యుద్ధంలో ఇంద్రసమానులైన రాజుల శస్త్రాలతో గాయపడ్డారు, చందనరసంతో వలె రక్తంతో తడిసి ఉన్నారు. సార్వభౌమం మొదలైన మదించిన మహాగజాలు గంగలో మునిగినట్లు మీరు సుఖాన్నిచ్చే శుభమైన నర్మదలో మునగండి. ఈ మహానదిలో స్నానం చేసి పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు. నేను కూడా ఈ రోజు శరత్కాల చంద్రుని వంటి కాంతి గల ఇసుకతిన్నెపై నెమ్మదిగా జటాధారి అయిన శివునికి పుష్పోపహారం సమర్పిస్తాను.’ రావణుని మాటలో అహంకారమూ భక్తీ కలిసిపోయాయి — సూర్యుడూ గాలీ నదీ అన్నీ తన భయం వల్ల శాంతించాయని అతడు భావిస్తాడు, అయినా శివపూజకు సిద్ధమవుతాడు. ‘నర్మదా నర్మవర్ధినీ’ అనేది శబ్దక్రీడ — నర్మాన్ని (సుఖాన్ని) ఇచ్చేది కాబట్టి నర్మద. సచివుల గాయాలూ రక్తమూ పూర్వయుద్ధాలను గుర్తుచేస్తాయి; నదీస్నానమే వారికి చికిత్సా శుద్ధీ. దిగ్గజాల ఉపమ రాక్షసుల విశాలత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సూర్యుడు చంద్రునిలా చల్లగా ఉండటం, గాలి మెల్లగా వీయడం, నది భయపడిన స్త్రీలా స్థిరంగా ఉండటం — ఈ మూడూ రావణుని దృష్టిలో అతని ప్రతాపానికి ఫలం. నిజానికి అవి ప్రకృతి సహజగుణాలే, కానీ అహంకారి అయిన అతడు అంతా తన భయం వల్లనే అని భావిస్తాడు. ఈ ఆత్మశ్లాఘ రావణుని స్వభావానికి ముఖ్యలక్షణం. అయినప్పటికీ ‘పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు’ అనే మాట అతడు తీర్థస్నాన పుణ్యాన్ని నమ్ముతున్నాడని చూపుతుంది — రాక్షసుడైనా ధర్మపు బాహ్యాంగాన్ని పాటిస్తాడు. సచివుల పేర్లు ముందు ప్రహస్తుడు మొదలైనవిగా చెప్పబడతాయి, ఇక్కడ మాత్రం శుకసారణులే ముఖ్యులు.
రావణుడు ఇలా అనగా ప్రహస్తుడు, శుకుడు, సారణుడు, మహోదరుడు, ధూమ్రాక్షుడు నర్మదలో మునిగారు. రాక్షసేంద్రుని ఏనుగుల వంటి వారిచేత కలచబడిన నర్మదానది వామనుడు, అంజనుడు, పద్ముడు మొదలైన దిగ్గజాలచేత కలచబడిన గంగలా అయింది. అప్పుడు మహాబలులైన ఆ రాక్షసులు నర్మదలో స్నానం చేసి ఒడ్డుకు వచ్చి రావణుని పూజకోసం పుష్పాలు తెచ్చారు. తెల్లని మేఘం వంటి కాంతి గల, మనోహరమైన నర్మదా ఇసుకతిన్నెపై రాక్షసులు ముహూర్తకాలంలో పూలకొండను తయారుచేశారు. పుష్పాలు ఇలా సమర్పించబడగా రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు మహాగజం గంగలోకి దిగినట్లు స్నానం చేయడానికి నదిలోకి దిగాడు. అక్కడ యథావిధిగా స్నానం చేసి, సాటిలేని జపమంత్రాన్ని జపించి, ఆ రావణుడు నర్మదాజలం నుండి పైకి వచ్చాడు; తరువాత తడిబట్టను విడిచి తెల్లని వస్త్రం ధరించాడు. పూజకు ముందు శుద్ధివిధి శాస్త్రానుసారంగా చెప్పబడింది — స్నానం, జపం, పొడి తెల్లని వస్త్రం. రావణుడు వేదవేత్త, శివభక్తుడు అనే ప్రసిద్ధి ఇక్కడ ప్రమాణీకరించబడింది. ‘పూలకొండ’ అనే అతిశయోక్తి రాక్షసుల సంఖ్యను గానీ వారి భక్తిని గానీ చూపుతుంది. నలభయ్యవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం (వస్త్రమార్పు) వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. రాక్షసుల స్నానం దిగ్గజాలు గంగలో మునగడంతో ఉపమించబడింది — వామనుడు, అంజనుడు, పద్ముడు, సార్వభౌముడు అనే నాలుగు దిగ్గజాలు ప్రసిద్ధమైనవి. రావణుని స్నానం కూడా మహాగజం గంగలో మునగడంతో ఉపమించబడింది; ఈ విధంగా అతడు వారిలో కూడా ముఖ్యుడు. పుష్పసేకరణ వేగం ‘ముహూర్తేన’ (ముహూర్తకాలంలో) అనే పదంతో సూచించబడుతుంది — సేవకులు స్వామి పూజకు తత్పరులు. రావణుడు తెల్లని వస్త్రం ధరిస్తాడు — శుద్ధికీ సాత్త్వికతకూ ప్రతీక.
దోసిలి జోడించి వెళ్తున్న రావణుని రాక్షసులందరూ అనుసరించారు — అతని గమనానికి వశమైన, రూపం దాల్చిన పర్వతాల్లా. రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు ఎక్కడెక్కడికి వెళ్తాడో అక్కడక్కడికి జాంబూనద సువర్ణమయమైన లింగం తీసుకువెళ్ళబడుతుంది. ఇసుక వేదిక మధ్యలో ఆ లింగాన్ని స్థాపించి రావణుడు గంధాలతో, అమృతగంధం గల పుష్పాలతో అర్చించాడు. అప్పుడు సజ్జనుల ఆర్తిని హరించేవాడూ, పరుడూ, శ్రేష్ఠుడూ, వరాలిచ్చేవాడూ, చంద్రకిరణాన్ని భూషణంగా ధరించేవాడూ అయిన శంకరుని బాగా అర్చించి, ఆ నిశాచరుడు ఎదుట చేతులు చాచి పాడాడు, నాట్యం చేశాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది. రావణుని శివభక్తి ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు అన్నిచోట్లకూ సువర్ణలింగాన్ని వెంట తీసుకువెళ్తాడు, నిత్యం పూజిస్తాడు. గానమూ నృత్యమూ భక్తి ఉత్కర్షను చూపుతాయి; రావణుడు శివస్తోత్రకర్త అనే లోకప్రసిద్ధి కూడా దీనితో సరిపోతుంది. ప్రశాంతమైన, భక్తిమయమైన ఈ క్షణంలోనే తరువాతి సర్గలో అర్జునుని నర్మదాక్రీడతో అతని పూజ భంగమవుతుంది — కథలోని నాటకీయ వైరుధ్యం. ‘రూపం దాల్చిన పర్వతాలు’ అనే ఉపమ రాక్షసుల విశాలకాయత్వాన్నీ రావణునిపట్ల వారి నిష్ఠనూ ఒకేసారి వ్యక్తం చేస్తుంది. రావణుని నృత్యం ‘చేతులు చాచి’ అని వర్ణించబడింది — భక్తి ఆనందం శరీరంతో కూడా బయటపడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥