॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 32వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

కార్తవీర్యార్జునుడు రావణుని బంధించడం

అర్జునుని జలక్రీడ, నర్మదా వేగాన్ని నిరోధించడం, రావణుని పుష్పోపహారం కొట్టుకుపోవడం, శుకసారణులను పంపడం, మంత్రుల యుద్ధం, ప్రహస్తుని పతనం, అర్జునరావణుల గదాయుద్ధం, రావణుని బంధనమూ మాహిష్మతీ ప్రవేశమూ

గత సర్గ చివరలో రావణుడు నర్మదా ఇసుకతిన్నెపై ఇసుక వేదికలో శివలింగాన్ని స్థాపించి పుష్పాలతో అర్చిస్తూ నాట్యం చేస్తున్నాడు. ఆ ప్రదేశానికి దగ్గరలోనే మాహిష్మతి ప్రభువూ జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన అర్జునుడు స్త్రీలతో కలిసి నర్మదాజలంలో క్రీడిస్తున్నాడు. వేయిమంది స్త్రీల మధ్య అతడు ఆడ ఏనుగుల మధ్య ఉన్న మగ ఏనుగులా ప్రకాశించాడు. తన వేయి బాహువుల ఉత్తమ బలాన్ని తెలుసుకోవాలనుకొని అతడు అనేక బాహువులతో నర్మదా వేగాన్ని అడ్డగించాడు. కార్తవీర్యుని భుజాలచేత నిరోధించబడిన ఆ నిర్మలజలం ఒడ్డుకు కానుకలు అర్పిస్తున్నట్లుగా ఎదురుప్రవాహంగా పరుగెత్తింది. చేపలు, మొసళ్ళు, మకరాలు, పుష్పాలు, దర్భల పరుపులతో కూడిన ఆ జలవేగం వర్షాకాలంలో వలె పెరిగింది. కార్తవీర్యుడు పంపినట్లుగా ఆ వేగం రావణుని పుష్పోపహారాన్నంతటినీ కొట్టుకుపోయింది. అప్పుడు రావణుడు సగం పూర్తయిన నియమాన్ని విడిచి, ప్రతికూలురాలైన ప్రియురాలిని చూసినట్లు నర్మదను చూశాడు. పడమర దిక్కు నుండి వచ్చి తూర్పు దిక్కులోకి ప్రవేశిస్తున్న, సముద్రపు ఉప్పెన వంటి పెరుగుతున్న వేగాన్ని చూసి, అతడు మళ్ళీ నది ప్రశాంతంగా ఉండటం చూశాడు — దాని పక్షులు కలవరపడలేదు, అది తన స్వభావంలో నిలిచి ఉంది, వికారం లేని స్త్రీలా. మౌనవ్రతాన్ని కాపాడుతూ, నోటితో మాటలేకుండా కుడిచేతి వ్రేలితోనే సంజ్ఞ చేసి అతడు వేగానికి కారణాన్ని వెదకమని శుకసారణులను ఆదేశించాడు. ఇక్కడ కవి వైరుధ్యాన్ని చూపుతాడు — ఒకవైపు రాక్షసరాజు భక్తిపూర్ణమైన నియమం, మరొకవైపు మనుష్యరాజు కేవలం లీల; అయినా లీలతోనే రాక్షసుని పూజ భగ్నమైంది. దిగ్విజయం కోసం తిరుగుతున్నప్పటికీ రావణుడు పూజలో విఘ్నాన్ని సహించడు, అయినా మౌనాన్ని విడువడు — ఇలా అతని స్వభావంలోని ద్వైధం సూచించబడుతుంది. నది ప్రియునిపట్ల ప్రతికూలంగా మారే ప్రేయసిలా వర్ణించబడింది; ఈ ఉపమ రాబోయే కలహానికి సూచన. ‘అశబ్దాస్యః’ (నోట మాట లేనివాడు) అనే పదం అతడు పూజానియమాన్ని ఇంకా మనసులో ధరించి ఉన్నాడని చూపుతుంది. అర్జునుడు ఎవరో తెలుసుకోవాలి — అతడు హైహయ వంశీయుడు, కృతవీర్యుని కుమారుడు, అందుకే ‘కార్తవీర్యుడు’ అనబడతాడు; అతని రాజధాని మాహిష్మతి నర్మదా తీరంలో ఉంది. దత్తాత్రేయుని అనుగ్రహంతో అతడు వేయి బాహువులు పొందాడని పురాణాలలో ప్రసిద్ధం. ‘జయించేవారిలో శ్రేష్ఠుడు’ అనే విశేషణంతో ఈ సంఘర్షణలో అతడే విజేత అవుతాడని కవి ముందుగానే సూచిస్తాడు. స్త్రీల మధ్య అతని శోభ ఆడ ఏనుగుల మధ్య గజరాజు శోభతో ఉపమించబడింది; ఈ ఉపమ ముందు మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో అతని స్వేచ్ఛావిలాసం దృఢపరచబడుతుంది. బాహువులతో నదిని అడ్డగించడం అతని బలపరీక్షే, ఎవరినీ పీడించడానికి కాదు; కానీ దాని ఫలితం రావణుని పూజ నాశనం. ఈ విధంగా దైవయోగంతో ఇద్దరు మహాబలుల సంఘర్షణకు బీజం నాటబడింది. జలవర్ణనలో ‘సమీననక్రమకరః సపుష్పకుశసంస్తరః’ (చేపలు మొసళ్ళు మకరాలతో, పూలు దర్భల పరుపులతో కూడినది) అనే పదయుగ్మం ఒక దృశ్యచిత్రాన్ని రచిస్తుంది — ప్రవాహంలో చేపలు, జలచరాలు, పూలు, దర్భలు కలగలిసి తేలుతున్నాయి. రావణుడు నదిని మళ్ళీ చూసినప్పుడు అది ప్రశాంతంగా ఉంది; అందువల్ల ఇది సహజమైన వరద కాదు, ఎవరో చేసినదని అతనికి తెలుస్తుంది. అందుకే అతడు కారణాన్ని వెదకడానికి ఇద్దరు చారులను పంపుతాడు. ముద్రిత ప్రతిలో నాల్గవ శ్లోకంలో ‘బాహుభిర్బహుభిర్వృతః’ అనే పాఠం ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో భిన్నంగా ఉంది; మేము ముద్రిత ప్రతిని అనుసరించాము.

రావణుని ఆదేశం పొందిన ఆ సోదరులు శుకసారణులు ఆకాశమార్గంలో పడమర వైపు బయలుదేరారు. అర యోజనం మాత్రమే వెళ్ళి ఆ నిశాచరులు నీటిలో స్త్రీలతో క్రీడిస్తున్న ఒక పురుషుని చూశారు. అతడు పెద్ద సాలవృక్షం వంటివాడు, అతని కేశాలు నీటితో చెదిరి ఉన్నాయి, కనుకొనలు మదంతో ఎర్రబడ్డాయి, మనసు మదంతో కలవరపడి ఉంది. ఆ శత్రుమర్దనుడు వేయి బాహువులతో నదిని అడ్డగిస్తూ, వేయి పాదాలతో భూమిని అడ్డగిస్తున్న పర్వతంలా శోభిస్తున్నాడు. వేయిమంది యువతులైన శ్రేష్ఠస్త్రీలతో పరివేష్టితుడైన అతడు మదించిన వేయి ఆడ ఏనుగులతో పరివేష్టితమైన మగ ఏనుగులా ఉన్నాడు. అత్యద్భుతమైన అతనిని చూసి శుకసారణులు వెనుదిరిగి రావణుని దగ్గరకు వచ్చి అన్నారు — ‘రాక్షసేశ్వరా, పెద్ద సాలవృక్షం వంటి ఎవడో ఒక పురుషుడు నర్మదను సేతువుతో వలె అడ్డగించి స్త్రీలను క్రీడింపజేస్తున్నాడు. అతని వేయి బాహువులచేత నీరు అడ్డగించబడిన నది సముద్రపు ఉప్పెనల వంటి ఉప్పెనలను మళ్ళీ మళ్ళీ సృష్టిస్తోంది.’ వారి మాట విని ‘వాడు అర్జునుడే’ అని పలికి యుద్ధలాలసుడైన రావణుడు బయలుదేరాడు. ఇక్కడ చారుల వర్ణన సూక్ష్మమైనది — వారికి పేరు తెలియదు, రూపమూ కర్మా మాత్రమే చెబుతారు; రావణుడు మాత్రం అది విన్న వెంటనే అతనిని గుర్తిస్తాడు, ఎందుకంటే కార్తవీర్యుని సహస్రబాహుత్వం లోకప్రసిద్ధం. ‘మదరక్తాంతనయనమ్’ (మదంతో ఎర్రబడిన కనుకొనలు గలవాడు) అనే విశేషణం రాజు పానక్రీడలో మునిగి ఉన్నాడని, యుద్ధానికి సిద్ధంగా లేడని చూపుతుంది; ముందు మంత్రులు ఇదే కారణాన్ని చెబుతారు. వేయి పాదాలతో భూమిని అడ్డగించే పర్వతపు ఉపమ అతని స్థైర్యాన్నీ విశాలత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. రావణుడు తక్షణమే బయలుదేరడం అతని యుద్ధలోభాన్ని చూపుతుంది — పూజ కూడా మరచిపోబడింది. రావణుని ఆజ్ఞ మౌనంగానే ఇవ్వబడింది, అయినా చారులు అతని అభిప్రాయాన్ని సరిగ్గా గ్రహిస్తారు. శుకసారణులు రావణుని ప్రసిద్ధ చారులు; యుద్ధకాండలో కూడా వారు రామసేనను చూడటానికి పంపబడ్డారు. ఇక్కడ వారి మొదటి కార్యం నదీప్రవాహపు మూలాన్ని వెదకడం. ‘వ్యోమాంతరగతౌ’ (ఆకాశమధ్యంలో వెళ్ళినవారు) అనే పదంతో వారు ఆకాశమార్గంలో వెళ్ళారని స్పష్టమవుతుంది, ఎందుకంటే రాక్షసులు కోరిన చోటికి వెళ్ళగలవారు. దూరం అర యోజనం మాత్రమే, అందువల్ల అర్జునుని క్రీడాస్థానం రావణుని పూజాస్థానానికి ఎక్కువ దూరం లేదు. వారి దృష్టిలో అర్జునుడు పెద్ద సాలవృక్షంలా ఎత్తైనవాడు, తడిసిన కేశాలు గలవాడు, మదంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు — ఇదంతా జలక్రీడకూ పానానికీ చిహ్నం. ‘వేయి బాహువులతో నదిని అడ్డగిస్తున్నవాడు’ అనే దృశ్యం వారికి అత్యద్భుతంగా తోచింది; అందువల్ల వారు త్వరగా వెనుదిరిగారు. వారి మాటలో ‘రోధవత్’ (సేతువు వలె) అనే ఉపమ — సేతువు నీటిని అడ్డగించినట్లు అతని బాహువులు. నది మళ్ళీ మళ్ళీ ఉప్పెనలను సృష్టిస్తోందనే మాట నిరోధం ఎక్కువసేపు నిలవదని, అడ్డగించిన నీరు విడువబడి మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగసిపడుతుందని చూపుతుంది. రావణుడు ‘అర్జునుడు’ అనే పేరు మాత్రమే ఉచ్చరించి బయలుదేరాడు — అతని మనసులో ముందే అర్జునుని కీర్తీ, అతనిని జయించాలనే కోరికా ఉన్నాయి.

రావణుడు అర్జునుని వైపు బయలుదేరగానే తీవ్రమైన గాలి శబ్దంతోనూ ధూళితోనూ వీచింది; మేఘాలు ఒక్కసారిగా రక్తబిందువులతో కూడిన ఘోరమైన శబ్దం చేశాయి — ఇవి అశుభ నిమిత్తాలు. మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, ధూమ్రాక్షుడు, శుకుడు, సారణుడు పరివేష్టించగా రాక్షసేంద్రుడు అర్జునుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. కొద్ది కాలంలోనే కాటుక వంటి కాంతి గల ఆ బలవంతుడైన రాక్షసుడు భయంకరమైన ఆ నర్మదా మడుగుకు వచ్చాడు. అక్కడ ఆడ ఏనుగులతో పరివేష్టితమైన మగ ఏనుగులా స్త్రీలతో పరివేష్టితుడైన నరేంద్రుడైన అర్జునుని అతడు చూశాడు. రోషంతో కళ్ళు ఎర్రబడి బలగర్వంతో ఉన్న అతడు అర్జునుని మంత్రులతో గంభీరమైన స్వరంతో అన్నాడు — ‘మంత్రులారా, హైహయ రాజుకు వెంటనే చెప్పండి — రావణుడనే పేరుగలవాడు యుద్ధం కోసం వచ్చాడని.’ అది విని అర్జునుని మంత్రులు ఆయుధాలతో లేచి రావణునితో అన్నారు — ‘భళా రావణా, భళా! యుద్ధానికి సమయాన్ని బాగానే గుర్తించావు, మదించి స్త్రీల మధ్య ఉన్న రాజుతో యుద్ధం చేయడానికి ఉత్సాహపడుతున్నావు — ఆడ ఏనుగుల మధ్య ఉన్న మదపుటేనుగుపై పులి దూకినట్లు. ఈ రోజు సహించు, దశగ్రీవా, ఈ రాత్రి ఇక్కడ ఉండు; యుద్ధంపై శ్రద్ధ ఉంటే రేపు యుద్ధంలో అర్జునుని చూస్తావు. లేదా యుద్ధతృష్ణతో తొందరపడుతుంటే, మమ్మల్ని యుద్ధంలో పడగొట్టే అర్జునునితో యుద్ధం పొందుతావు.’ మంత్రుల మాటలో క్షత్రధర్మపు ఉపాలంభం ఉంది — స్త్రీలతో క్రీడిస్తున్న మదించిన రాజును యుద్ధానికి పిలవడం తగదు. వారి రాజభక్తి కూడా స్పష్టం — తమ ప్రాణాలు అర్పించైనా రాజు విశ్రాంతిని కాపాడాలనుకుంటారు. ఇక్కడ ముప్పయ్యవ శ్లోకం ముద్రిత ప్రతి ప్రకారం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది. యుద్ధానికి వెళ్తున్న రావణుని ఎదుట ప్రకృతే అశుభాన్ని సూచిస్తుంది — తీవ్రమైన గాలి, ధూళి, మేఘాల నుండి రక్తవర్షం; ఈ ఉత్పాతాలు అతని పరాజయానికి పూర్వలక్షణాలు. అతని సహచరులు మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, ధూమ్రాక్షుడు, శుకుడు, సారణుడు; తరువాత ప్రహస్తుడూ మారీచుడూ కూడా ప్రస్తావించబడతారు. ‘అంజనప్రభః’ (కాటుక వంటి కాంతి గలవాడు) అనడంతో అతని నల్లని రంగు సూచించబడుతుంది. ఆడ ఏనుగులతో పరివేష్టితమైన ఏనుగులా ఉన్న అర్జునుని చూసి రావణుని రోషం రగిలింది; అతడు స్వయంగా రాజు దగ్గరకు వెళ్ళడు, మంత్రుల ద్వారానే సందేశం పంపుతాడు — ఇది రాజనీతి మర్యాద. ‘రావణో నామ నామతః’ (రావణుడనే పేరుగలవాడు) అనేది అతని గర్వోక్తి, ఎందుకంటే అతని పేరే భయం పుట్టిస్తుంది. మంత్రుల జవాబులో వ్యంగ్యం ఉంది — ‘భళా, భళా’ అనే ప్రశంస నిజానికి నింద. మదించి స్త్రీల మధ్య ఉన్నవానిపై దాడి పులి ఏనుగుపై దాడితో ఉపమించబడింది — పులి కూడా స్త్రీల మధ్య ఉన్న మదపుటేనుగుపై దాడి చేసే సాహసం చేయదని భావం. మంత్రుల రెండవ ప్రత్యామ్నాయం — ‘మమ్మల్ని పడగొట్టే అర్జునుని పొందుతావు’ — వారి వీరత్వాన్ని చూపుతుంది; వారు భయపడలేదు, స్వామి రక్షణకు మృత్యువునైనా స్వీకరిస్తారు. రావణుడు మాత్రం నిరీక్షణను సహించడు, అందువల్ల తరువాతి శ్లోకంలో యుద్ధం ఆరంభమవుతుంది. ఈ విధంగా క్షత్రధర్మోపదేశం రాక్షసుని అసహనంతో తిరస్కరించబడింది.

అప్పుడు రావణుని మంత్రులు అర్జునుని మంత్రులను యుద్ధంలో చంపారు, ఆకలితో ఉన్న వారు వారిని తిన్నారు కూడా. అప్పుడు నర్మదా తీరంలో అర్జునుని అనుచరులకూ రావణుని మంత్రులకూ మధ్య కోలాహల శబ్దం చెలరేగింది. హైహయ యోధులు బాణాలతో, తోమరాలతో, ప్రాసాలతో, త్రిశూలాలతో, వజ్రకర్షణాలతో రావణునితో కూడిన రాక్షసులపై అన్నివైపుల నుండీ దాడిచేసి పీడించారు; వారి వేగం మిక్కిలి దారుణమైనది, వారి ఘోష మొసళ్ళు చేపలు మకరాలతో కూడిన సముద్రపు ఘోషలా ఉంది. రావణుని మంత్రులైన ప్రహస్తుడు, శుకుడు, సారణుడు కోపించి తమ తేజస్సుతో కార్తవీర్యుని సైన్యాన్ని చంపుతున్నారు. భయంతో వణికిపోతున్న పురుషులు క్రీడిస్తున్న అర్జునునికి మంత్రులతో కూడిన రావణుని ఆ కార్యాన్ని తెలియజేశారు. ‘భయపడకండి’ అని స్త్రీజనంతో పలికి అర్జునుడు గంగాజలం నుండి అంజనమనే దిగ్గజం పైకి వచ్చినట్లు నీటి నుండి పైకి వచ్చాడు. కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన ఆ అర్జునరూపమైన అగ్ని యుగాంతాగ్నిలా జ్వలించింది. శ్రేష్ఠమైన బంగారు భుజకీర్తులు గల అతడు వెంటనే గదను చేపట్టి సూర్యుడు చీకట్లపై వలె రాక్షసులపై దూకాడు. బాహువులను విసిరి ప్రయోగించే మహాగదను ఎత్తి గరుడ వేగాన్ని అవలంబించి అతడు విరుచుకుపడ్డాడు. అతని మార్గాన్ని అడ్డగిస్తూ ముసలాయుధుడైన ప్రహస్తుడు సూర్యుని మార్గాన్ని అడ్డగించే వింధ్యంలా కదలకుండా నిలిచాడు. మదగర్వంతో కోపించిన ప్రహస్తుడు ఇనుప పట్టీలు గల ఘోరమైన ముసలాన్ని ప్రయోగిస్తూ అంతకునిలా గర్జించాడు. ప్రహస్తుని చేతి నుండి విడువబడిన ఆ ముసలపు కొనలో అశోకపుష్పం వంటి అగ్ని దహిస్తున్నట్లుగా జ్వలించింది. దూసుకువస్తున్న ఆ ముసలాన్ని కలవరపడని అర్జునుడు గదతో నేర్పుగా తప్పించాడు. తరువాత ఐదు వందల బాహువుల ప్రమాణం గల బరువైన గదను గిరగిరా తిప్పుతూ హైహయాధిపతి ప్రహస్తునిపై దూకాడు. ఆ గదతో అతివేగంగా కొట్టబడిన ప్రహస్తుడు వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా పడిపోయాడు. ప్రహస్తుడు పడిపోవడం చూసి మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, మహోదరుడు, ధూమ్రాక్షుడు యుద్ధరంగం నుండి తొలగిపోయారు. ఇక్కడ అర్జునుని ధైర్యం దర్శనీయం — అతడు మొదట స్త్రీల భయాన్ని పోగొడతాడు, ఆ తరువాతే యుద్ధానికి లేస్తాడు. ప్రహస్తుడు లంక సేనాపతి, అతని పతనంతోనే రాక్షససేన భగ్నమైంది. యుద్ధారంభం మంత్రుల మధ్యనే జరుగుతుంది. రావణుని మంత్రులు అర్జునుని మంత్రులను చంపి తింటారు — దీనితో రాక్షసుల క్రౌర్యం సూచించబడుతుంది. హైహయ యోధులు కూడా పరాక్రమశాలులే, వారి నానావిధ ఆయుధాలు వర్ణించబడ్డాయి. కోలాహలాన్ని సముద్రఘోషతో ఉపమించడం యుద్ధవిస్తారాన్ని చూపుతుంది. వార్తాహరులు ‘భయవిహ్వలాః’ (భయంతో వణికిపోయినవారు) అనేది ముద్రిత పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘ద్వారరక్షిభిః’ (ద్వారపాలకులచేత). అర్జునుడు నీటి నుండి పైకి రావడం గంగాజలం నుండి అంజన దిగ్గజం పైకి రావడంతో ఉపమించబడింది — పెద్ద నల్లని ఏనుగు నీటి నుండి లేచినట్లు. అతని కోపం యుగాంతాగ్ని వంటిది, దానితో అంతా దహించబడుతుంది. సూర్యుడు చీకట్లను నశింపజేసినట్లు అతడు రాక్షసులను నశింపజేయడానికి దూకుతాడు — ఇక్కడ రాక్షసులు చీకటితో ఉపమించబడ్డారు. ప్రహస్తుని ముసలపు కొనలోని జ్వాల అశోకపుష్పపు రంగు, అంటే ఎరుపు. అర్జునుడు ఆ ముసలాన్ని గదతో తప్పిస్తాడు, సహించడు — ఇది యుద్ధకౌశలం. గద ప్రమాణం ఐదు వందల బాహువులు అనేది అతిశయోక్తి, అతని బలానికి సూచిక. ప్రహస్తుని నిలకడ వింధ్యపర్వతంతో ఉపమించబడింది — పూర్వం వింధ్యం సూర్యుని మార్గాన్ని అడ్డగించడానికి ఎత్తుగా పెరిగిందనే కథ ప్రసిద్ధం; అందువల్ల ‘వింధ్యోఽర్కస్యేవ’ (సూర్యునికి వింధ్యంలా) అనే ఉపమ సార్థకం, ఎందుకంటే ఇక్కడ అర్జునుడు సూర్యుని వంటివాడు, ప్రహస్తుడు అతని మార్గాన్ని అడ్డగించే వింధ్యం వంటివాడు. కానీ వింధ్యం అగస్త్యుని మాటతో వంగిపోయినట్లు ప్రహస్తుడు కూడా అర్జునుని గదతో పడగొట్టబడ్డాడు. ‘వజ్రివజ్రహతః’ (వజ్రధారి వజ్రంతో కొట్టబడిన) అనే పదంతో ఇంద్రుని వజ్రంతో కొట్టబడిన పర్వతంలా అని భావం — పూర్వం ఇంద్రుడు పర్వతాల రెక్కలను వజ్రంతో ఖండించాడు. ప్రహస్తుడు పడగానే మిగిలిన మంత్రులు — మారీచుడు, శుకుడు, సారణుడు, మహోదరుడు, ధూమ్రాక్షుడు — యుద్ధభూమిని విడిచి పారిపోయారు; దీనితో అర్జునుని పరాక్రమ ప్రభావం స్పష్టమవుతుంది. ఇక్కడ గమనించవలసినది ఏమిటంటే అర్జునుడు ఒక్కడే, అతని సైనికులు ముందే హతులయ్యారు, అయినా అతడు సంపూర్ణ రాక్షససేనను ఓడిస్తాడు. కవి క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట సైనికుల యుద్ధం, తరువాత సేనాపతి పతనం, ఆ తరువాతే స్వాముల ద్వంద్వయుద్ధం; ఇది వీరరసపు స్వాభావిక క్రమం. రాక్షసులు కూడా శూరులేనని కవి దాచడు — ప్రహస్తుడు మొదలైనవారు తమ తేజస్సుతో కార్తవీర్యుని సైన్యాన్ని చంపుతున్నారని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. అర్జునునికి ఇచ్చిన ‘వరహేమాంగదః’ (శ్రేష్ఠమైన బంగారు భుజకీర్తులు గలవాడు) అనే విశేషణం అతని రాజవైభవాన్ని చూపుతుంది — జలక్రీడలో కూడా అతడు ఆభరణాలు ధరించి ఉన్నాడు. గద అతనికి ప్రియమైన ఆయుధం; వేయి బాహువులతో అతడు అనేక గదలను కూడా ధరించగలడు, కానీ ఇక్కడ ఒక్క మహాగదే ప్రస్తావించబడింది. అతని దాడి ‘గారుడం వేగమాస్థాయ’ (గరుడ వేగాన్ని అవలంబించి) — అంటే గరుడుడు సర్పాలపై దూకినట్లు అతడు రాక్షసులపై దూకాడు.

మంత్రులు పారిపోయి ప్రహస్తుడు పడిపోగానే రావణుడు వెంటనే రాజశ్రేష్ఠుడైన అర్జునునిపై దూకాడు. అప్పుడు వేయి బాహువుల రాజుకూ ఇరవై బాహువుల రాక్షసునికీ మధ్య రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా దారుణమైన యుద్ధం ఆరంభమైంది. వారిద్దరూ క్షోభించిన రెండు సముద్రాల్లా, వేళ్ళు కదిలిన రెండు పర్వతాల్లా, తేజస్సుతో కూడిన ఇద్దరు సూర్యుల్లా, దహించే రెండు అగ్నుల్లా; బలగర్వం గల రెండు ఏనుగుల్లా, ఆవు కోసం పోరాడే రెండు ఆబోతుల్లా, గర్జించే రెండు మేఘాల్లా, బలోద్ధతమైన రెండు సింహాల్లా, కోపించిన రుద్రకాలుల్లా ఉన్నారు. వారు ఒకరినొకరు గదలతో బలంగా కొట్టుకున్నారు. పర్వతాలు ఘోరమైన వజ్రప్రహారాలను సహించినట్లు ఆ నరరాక్షసులు గదాప్రహారాలను సహించారు. పిడుగుల శబ్దాలకు ప్రతిధ్వని పుట్టినట్లు వారి గదాఘాతాలకు అన్ని దిక్కులూ ప్రతిధ్వనించాయి. శత్రువు వక్షస్సుపై పడుతున్న అర్జునుని గద మెరుపులా ఆకాశాన్ని బంగారు వన్నెతో నింపింది. రావణుడు కూడా మళ్ళీ మళ్ళీ పడవేస్తున్న గద అర్జునుని వక్షస్సుపై మహాపర్వతంపై ఉల్కలా ప్రకాశించింది. అర్జునుడూ అలసిపోలేదు, రాక్షసేశ్వరుడూ అలసిపోలేదు; పూర్వం బలీంద్రుల యుద్ధంలా వారి యుద్ధం సమానంగా సాగింది. కొమ్ములతో ఆబోతుల్లా, దంతాల కొనలతో ఏనుగుల్లా వారు ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటూ యుద్ధం చేశారు. అప్పుడు కోపించిన అర్జునుడు సర్వప్రాణంతో విడిచిన ఆ గద రావణుని విశాల వక్షస్సుపై స్తనాల మధ్య పడింది. కానీ వరప్రభావంతో రక్షించబడిన రావణుని వక్షస్సుపై ఆ గద బలహీనమైనదానిలా రెండు ముక్కలై నేలపై పడింది. అయినప్పటికీ అర్జునుడు ప్రయోగించిన గదాఘాతంతో రావణుడు ఒక ధనుస్సు ప్రమాణం వెనక్కు జరిగి, మూలుగుతూ కూలబడ్డాడు. ఇక్కడ ఉపమానాల మాల యుద్ధపు సమత్వాన్ని చూపుతుంది — ఇద్దరూ సమబలులే. బ్రహ్మవరం రావణుని మృత్యువు నుండి రక్షిస్తుంది, పరాభవం నుండి కాదు — ఇది సూక్ష్మమైన భేదం. ముద్రిత ప్రతిలో ‘వింశద్బాహోః’ అనే పాఠం ఉంది, అది రావణుని ఇరవై భుజాలను సూచిస్తుంది. వేయి బాహువులవాడూ ఇరవై బాహువులవాడూ — సంఖ్యలోని వైరుధ్యాన్ని కూడా కవి ఉపన్యసించాడు, అయినా యుద్ధం సమానమే. ‘పూర్వం బలీంద్రుల వలె’ అనే ఉపమ బలి ఇంద్రుడు దీర్ఘకాలం యుద్ధం చేసిన దేవాసుర యుద్ధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. గదాఘాతాల ప్రతిధ్వని పిడుగు శబ్దంతో ఉపమించబడింది, దానితో దిక్కులన్నీ నిండిపోయాయి. పడుతున్న అర్జునుని గద ఆకాశాన్ని బంగారు వన్నెగా చేస్తుంది — మెరుపులా అది ప్రకాశిస్తుంది. చివరకు అర్జునుడు సర్వప్రాణంతో ప్రయోగించిన దెబ్బ నిర్ణాయకమవుతుంది. వరప్రభావంతో కలిగిన రక్ష రావణుని వక్షస్సుపై కవచం వంటిది; అక్కడ గద విరిగిపోయింది, కానీ దెబ్బ వేగం అతనిని ధనుస్సు ప్రమాణం దూరం విసిరి నేలపై పడవేసింది. ‘నిష్టనన్’ (మూలుగుతూ) అనే పదం అతని వేదనను చూపుతుంది. ఉపమానాల మాలలో ప్రతి జంటా వేరే గుణాన్ని చూపుతుంది — సముద్రాలు క్షోభను, పర్వతాలు స్థైర్యాన్ని, సూర్యులు తేజస్సును, అగ్నులు దాహకత్వాన్ని, ఏనుగులు బలాన్ని, ఆబోతులు స్పర్ధను, మేఘాలు గర్జనను, సింహాలు ఉద్ధతత్వాన్ని, రుద్రకాలులు సంహారశక్తిని. ఈ విధంగా కవి ఒకే సందర్భంలో యుద్ధపు అన్ని కోణాలనూ చిత్రిస్తాడు. ‘నార్జునః ఖేదమాయాతి న రాక్షసగణేశ్వరః’ (అర్జునుడూ అలసిపోలేదు, రాక్షసగణేశ్వరుడూ అలసిపోలేదు) అనే మాట ఇద్దరి అలసటలేనితనాన్ని చూపుతుంది — యుద్ధం దీర్ఘకాలం సాగింది. రావణుని వరప్రభావం ఇక్కడ మొదటిసారి ప్రత్యక్షమవుతుంది — గద విరిగింది, అతడు మరణించలేదు; కానీ అతడు నిశ్చేష్టుడై కలవరపడతాడు, దానితో అర్జునుడు అతనిని పట్టుకొనే అవకాశం పుడుతుంది. దీనితో బ్రహ్మవరం కేవలం వధ నుండి రక్షిస్తుందని, బంధనం నుండి గానీ పరాజయం నుండి గానీ కాదని తెలుస్తుంది. 59వ శ్లోకంలోని ‘వృషాయుధ్యన్’ అనే పదాన్ని ‘వృషాః అయుధ్యన్’ (ఆబోతులు పోరాడాయి) అనే సంధిరూపంగా గ్రహించాలి. అర్జునుని గద ‘అహితోరసి’ — శత్రువు వక్షస్సుపై — పడుతున్నదని 56వ శ్లోకంలో ఉంది.

దశగ్రీవుడు కలవరపడటం చూసి అర్జునుడు హఠాత్తుగా ఎగిరి, గరుత్మంతుడు సర్పాన్ని పట్టుకున్నట్లు అతనిని పట్టుకున్నాడు. బలవంతుడైన ఆ రాజు వేయి బాహువులతో బలవంతంగా దశాననుని పట్టుకొని, నారాయణుడు బలిని బంధించినట్లు బంధించాడు. దశగ్రీవుడు బంధించబడుతుండగా సిద్ధులూ చారణులూ దేవతలూ ‘భళా’ అంటూ అర్జునుని తలపై పుష్పాలు కురిపించారు. పులి మృగాన్ని వలె, సింహం ఏనుగును వలె అతనిని పట్టుకొని హైహయరాజు హర్షంతో మేఘంలా మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు. అప్పుడు తేరుకున్న ప్రహస్తుడు దశాననుడు బంధించబడటం చూసి కోపించి హఠాత్తుగా హైహయునిపై దూకాడు. దూకుతున్న ఆ నిశాచరుల వేగం వర్షాకాలంలో సముద్రంపై మేఘాల వేగంలా ఉప్పొంగి ప్రకాశించింది. ‘విడువు విడువు, నిలు నిలు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ అంటూ వారు రణంలో ముసలాలనూ శూలాలనూ విసిరారు. కలవరపడని శత్రుసంహారకుడైన అర్జునుడు దేవశత్రువుల ఆ ఆయుధాలు తనను చేరకముందే వెంటనే పట్టుకున్నాడు. తరువాత ఎదిరించరాని ఆ శ్రేష్ఠాయుధాలతోనే రాక్షసులను చీల్చి, గాలి మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు వారిని తరిమివేశాడు. ఈ విధంగా రాక్షసులను భయపెట్టి కార్తవీర్యార్జునుడు రావణుని పట్టుకొని మిత్రులతో కూడి నగరంలో ప్రవేశించాడు. నగరసమీపంలో ద్విజులూ పౌరులూ పుష్పాక్షతలు కురిపిస్తుండగా ఇంద్రుని వంటి అర్జునుడు, బలిని నిగ్రహించిన సహస్రలోచనునిలా, తన ఆ నగరంలో ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది. నారాయణుడు బలిని బంధించడమనే ఉపమ రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — ఇక్కడ అర్జునుడు విష్ణువు, ఇంద్రుల స్థానంలో, రావణుడు బలి స్థానంలో ఉన్నారు. ఈ విధంగా ముల్లోకాలను జయించిన రావణుడు కూడా మనుష్యరాజుచేత ఓడిపోయాడని అగస్త్యుడు రామునికి బోధిస్తున్నాడు. అర్జునుడు పట్టుకోవడం గరుడుడు సర్పాన్ని పట్టుకోవడంతోనూ, బంధించడం నారాయణుడు బలిని బంధించడంతోనూ ఉపమించబడ్డాయి. దేవతలూ సిద్ధులూ చారణులూ అర్జునుని ప్రశంసిస్తారు, ఎందుకంటే రావణుడు వారందరికీ శత్రువు. ప్రహస్తుడు మూర్ఛ విడిచి మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు — రాక్షసుల స్వామిభక్తి కనిపిస్తుంది. అర్జునుడు వారి ఆయుధాలను మధ్యలోనే పట్టుకొని వాటితోనే వారిని కొడతాడు — ఇది అతని వేయి బాహువుల ఉపయోగం. గాలి మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు అతడు రాక్షసులను చెదరగొట్టాడు. చివరకు విజేత అయిన రాజు పౌరుల, ద్విజుల అభినందనలు అందుకుంటూ తన నగరంలో ప్రవేశిస్తాడు, బంధితుడైన రావణుడు అతనితోపాటు తీసుకువెళ్ళబడతాడు. ఈ సర్గ ముఖ్యసందేశం తరువాతి సర్గ చివరలో స్పష్టమవుతుంది — ‘బలవంతులకంటే బలవంతులు ఉంటారు’. దేవతలనూ ఇంద్రునీ జయించిన రావణుడు కూడా ఒక మనుష్యరాజుచేత లీలగా బంధించబడ్డాడు. ఇది విని రావణుడు అజేయుడు కాడని రామునికి కూడా తెలుస్తుంది. రాక్షసుల మళ్ళీ దాడిలో అర్జునుడు ‘అసంభ్రాంతుడు’ (కలవరపడనివాడు) అని వర్ణించబడ్డాడు — అతడు తొందరపడడు, భయపడడు. చివరకు పౌరుల, ద్విజుల ఉత్సవం రాజధర్మపు ఫలాన్ని చూపుతుంది. రాక్షసుల ‘విడువు విడువు, నిలు నిలు’ అనే ఆక్రోశం వారి నిరాశను చూపుతుంది — స్వామి బంధితుడయ్యాడు, వారు కేవలం మాటలతోనే దాడి చేస్తున్నారు. సిద్ధచారణుల పుష్పవృష్టి రావణుని పరాభవంతో దేవతలు కూడా ప్రసన్నులయ్యారని చూపుతుంది, ఎందుకంటే అతడు వారిని ముందు పీడించాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి