॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 33వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

పులస్త్యుని మాటతో రావణుని విడుదల

పులస్త్యుడు మాహిష్మతికి వెళ్ళడం, అర్జునుడు చేసిన సత్కారం, మనుమని విడుదల కోసం యాచన, రావణుని విడుదలా మైత్రీ, బలవంతులకంటే బలవంతులు ఉంటారనే ఉపదేశం

రావణుని పట్టుకోవడం గాలిని పట్టుకోవడంలా దుష్కరమైనదీ అద్భుతమైనదీ; ఆ వృత్తాంతాన్ని దేవతలు స్వర్గంలో ఒకరికొకరు చెప్పుకుంటుండగా వారి నుండి పులస్త్యుడు విన్నాడు. పులస్త్యుడు బ్రహ్మ మానసపుత్రుడు, విశ్రవసుని తండ్రి, అందువల్ల రావణునికి తాత. మహాధైర్యవంతుడైనప్పటికీ సంతానంపట్ల ప్రేమతో కంపిస్తూ అతడు మాహిష్మతీపతిని చూడటానికి వచ్చాడు — ధీరులకు కూడా సంతానప్రేమ నివారించరానిదని భావం. వాయువుతో సమానమైన గతి గల, మనోవేగంతో సంచరించే ఆ ద్విజుడు వాయుమార్గాన్ని అవలంబించి క్షణంలో మాహిష్మతీ నగరాన్ని చేరాడు. అమరావతి వంటి, సంతోషంతో పుష్టితో ఉన్న జనులతో నిండిన ఆ నగరంలో అతడు, ఇంద్రుని అమరావతిలో బ్రహ్మ ప్రవేశించినట్లు, ప్రవేశించాడు. ఆకాశం నుండి దిగుతున్న, కాలినడకన నడుస్తున్న సూర్యునిలా చూడ శక్యంకాని అతనిని చూసి అర్జునుని సేవకులు గుర్తించి రాజుకు తెలియజేశారు. ‘పులస్త్యుడు వచ్చాడు’ అనే మాట విని తెలుసుకొని హైహయాధిపతి తలపై దోసిలి జోడించి ఆ తపస్విని ఎదుర్కోవడానికి వెళ్ళాడు. అతని పురోహితుడు అర్ఘ్యమూ మధుపర్కమూ తీసుకొని, శక్రుని ముందు బృహస్పతిలా, రాజుకు ముందు నడిచాడు. ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా వస్తున్న ఆ ఋషిని చూసి ఆదరంతో తొందరపడుతూ అర్జునుడు, ఇంద్రుడు ఈశ్వరునికి వలె, నమస్కరించాడు. తరువాత మధుపర్కం, గోవు, పాద్యం, అర్ఘ్యం సమర్పించి ఆ రాజేంద్రుడు హర్షంతో గద్గదమైన స్వరంతో పులస్త్యునితో అన్నాడు. ఇక్కడ అతిథిసత్కారపు శాస్త్రీయ క్రమం సంపూర్ణంగా చూపబడింది — ఎదురువెళ్ళడం, పురోహితుడు ముందు నడవడం, నమస్కారం, మధుపర్కం, గోదానం, పాద్యం, అర్ఘ్యం. నిన్ననే రావణుని బలవంతంగా బంధించిన రాజు ఈ రోజు బ్రాహ్మణుని ఎదుట వినయంతో వంగుతున్నాడు — ఇది క్షత్రియునికి ఆదర్శం. ‘పాదచారమివాదిత్యమ్’ (కాలినడకన నడిచే సూర్యునిలా) అనే ఉపమ ఋషి తేజస్సును సూచిస్తుంది — భూమిపై నడిచే సూర్యునిలా అతడు ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇంద్రుడూ బృహస్పతీ అనే ఉపమ పురోహితుని గౌరవాన్ని చూపుతుంది. ఈ సర్గ ఆరంభం గత సర్గకు కొనసాగింపు — అర్జునునిచేత బంధించబడిన రావణుడు మాహిష్మతిలో బందీగా ఉన్నాడు. ‘వాయుగ్రహణసంనిభమ్’ (గాలిని పట్టుకోవడం వంటిది) అనే ఉపమ రెండు అర్థాలను వహిస్తుంది — గాలిని చేతితో పట్టుకోవడం సాధ్యం కానట్లు రావణుడు కూడా పట్టుకోరానివాడని లోకంలో ప్రసిద్ధి ఉండేది; అందువల్ల అతనిని పట్టుకోవడం అద్భుతం, దేవతలకు ఆనందకారణం. దేవతలు స్వర్గంలో దానిని చెప్పుకుంటున్నారనే మాటతో ఈ వార్త దేవలోకంలో కూడా వ్యాపించిందని సూచించబడుతుంది. ఋషి రాక వేగం ‘వాయుతుల్యగతిః’ (వాయువుతో సమానమైన గతి గలవాడు), ‘మనఃసంపాతవిక్రమః’ (మనోవేగంతో సంచరించేవాడు) అనే పదాలతో వర్ణించబడింది — తపోబలంతో అతడు కోరిన చోటికి క్షణంలో వెళ్తాడు. అమరావతి, బ్రహ్మ అనే ఉపమ మాహిష్మతి సమృద్ధినీ ఋషి గౌరవాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది. అర్జునునికి ఇచ్చిన ‘సంభ్రాంతః’ అనే విశేషణం అతని ఆదరపూర్వకమైన తొందరను సూచిస్తుంది, భయాన్ని కాదు.

అర్జునుడు అన్నాడు — ‘ద్విజేంద్రా, చూడ శక్యంకాని నిన్ను నేను చూస్తున్నాను కాబట్టి ఈ రోజే మాహిష్మతి అమరావతితో సమానమైంది. ఈ రోజు నాకు క్షేమం, ఈ రోజు నా వ్రతం సఫలం; ఈ రోజు నా జన్మ సఫలం, ఈ రోజు నా తపస్సు సఫలం, ఎందుకంటే దేవగణాలు నమస్కరించే నీ పాదాలకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను. ఈ రాజ్యమూ, ఈ కుమారులూ, ఈ భార్యలూ, మేమూ — అంతా నీదే. బ్రహ్మర్షీ, మేమేం చేయాలి, ఏ కార్యం జరగాలి అని మీరు ఆజ్ఞాపించండి.’ అప్పుడు పులస్త్యుడు ఆ రాజును ధర్మం, అగ్నులు, కుమారుల క్షేమం గురించి అడిగి హైహయరాజైన అర్జునునితో అన్నాడు — ‘నరేంద్రా, కమలదళాక్షా, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడా, నీ బలం సాటిలేనిది, దానితో నువ్వు దశగ్రీవుని జయించావు. ఎవని భయంతో సముద్రమూ గాలీ కదలకుండా సేవిస్తాయో, యుద్ధంలో జయింపరాని ఆ నా మనుమడు నీచేత యుద్ధంలో బంధించబడ్డాడు. ఈ పిల్లవాని యశస్సును నువ్వు తాగివేశావు, నీ పేరు లోకంలో వినిపించేలా చేశావు. ఈ రోజు నా మాటతో యాచించబడుతున్న నువ్వు, నాయనా, దశాననుని విడిచిపెట్టు.’ అర్జునుని మాటలో వినయానికి పరాకాష్ఠ — అతడు రాజ్యాన్నీ కుటుంబాన్నీ తననూ ఋషికి అర్పిస్తాడు. పులస్త్యుడు కూడా క్షేమప్రశ్నతో ఆరంభిస్తాడు — ధర్మమూ అగ్నిహోత్రమూ సంతానమూ గృహస్థుడైన రాజుకు మూడు ముఖ్యమైనవి. పులస్త్యుని యాచనలో చాతుర్యం ఉంది — అతడు మొదట అర్జునుని బలాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, తరువాత రావణుని మహత్త్వాన్ని వర్ణించి అతనిని జయించినవాని గౌరవాన్ని పెంచుతాడు, చివరకే విడుదలను యాచిస్తాడు. ‘పీతమ్’ (తాగివేయబడింది) అనే పదంతో — నీరు తాగినట్లు రావణుని యశస్సును నువ్వు నిశ్శేషం చేశావని భావం; ముద్రిత ప్రతిలో ‘పీతం’, సమీక్షిత పాఠంలో ‘స్ఫీతం’ (విస్తరించబడింది). ‘వత్స’ (నాయనా) అనే సంబోధనతో ఋషి రాజును కుమారునిలా ప్రేమిస్తాడు. పన్నెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది, అందులో అర్జునుని సమర్పణ పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది. ‘కుర్మి’ అనే ఆర్షరూపం ముద్రిత ప్రతి ప్రకారం నిలుపబడింది.

పులస్త్యుని ఆజ్ఞను స్వీకరించి అర్జునుడు ఒక్క మాట కూడా అనలేదు; ఆ రాజేంద్రుడు సంతోషించినట్లుగా రాక్షసేంద్రుని విడిచిపెట్టాడు. దేవతల శత్రువైన అతనిని విడిచిపెట్టి అర్జునుడు దివ్యాభరణాలతో, పూమాలలతో, వస్త్రాలతో అతనిని పూజించి, అగ్నిసాక్షిగా అహింసాపూర్వకమైన మైత్రి చేసుకొని, బ్రహ్మపుత్రుడైన పులస్త్యునికి నమస్కరించి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు. పులస్త్యుడు కూడా పంపుతూ కౌగిలించుకొని ఆతిథ్యం ఇచ్చినప్పటికీ, ప్రతాపశాలి అయిన ఆ రాక్షసేంద్రుడు ఓడిపోయినవాడై సిగ్గుపడుతున్నాడు. పితామహుని కుమారుడూ మునిశ్రేష్ఠుడూ అయిన పులస్త్యుడు కూడా దశగ్రీవుని విడిపించి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా మహాబలుడైన ఆ రావణుడు కార్తవీర్యునిచేత అవమానం పొందాడు, పులస్త్యుని మాటతో మళ్ళీ విడువబడ్డాడు. అగస్త్యుడు రామునితో అంటున్నాడు — ‘రాఘవనందనా, ఈ విధంగా బలవంతులకంటే కూడా బలవంతులు ఉంటారు; కాబట్టి తనకు శ్రేయస్సు కోరుకొనేవాడు ఇతరులను అవమానించకూడదు.’ కానీ మాంసాహారులైన రాక్షసులకు రాజైన అతడు సహస్రబాహువు మైత్రిని పొంది మళ్ళీ దర్పంతో రాజులను సంహరించాడు, భూమి అంతటా సంచరించాడు. అర్జునుని మౌనం అతని మహత్త్వాన్ని చూపుతుంది — అతడు తర్కించడు, షరతు పెట్టడు, బ్రాహ్మణుని మాటనే ప్రమాణంగా భావిస్తాడు. ‘లజ్జమానః’ (సిగ్గుపడుతున్నవాడు) అనే పదం రావణుని స్థితిని సూచిస్తుంది — అతడు అవమానించబడ్డాడు, అయినా అతని దర్పం నశించలేదు, ఎందుకంటే చివరి శ్లోకం అతని మళ్ళీ హింసను వర్ణిస్తుంది. ఈ ఖండంలో రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు — పద్దెనిమిదవది వంశస్థ జాతికి చెందినది, ఇరవై మూడవది (చివరిది) ఉపజాతి. చివరి శ్లోకంలో ‘చకార చకార’ అనే ద్విరుక్తి ఉంది — మొదటిది ‘కదనం చకార’ (సంహారం చేశాడు), రెండవది ‘చచార’ (సంచరించాడు) అనే అర్థంలో ‘చకార’ అని ముద్రించబడింది. అర్జునుడు రావణుని విడిచిపెట్టడమే కాదు, అతనిని సన్మానిస్తాడు, మైత్రి కూడా చేసుకుంటాడు — ఇది అతని ఔదార్యం. అగ్నిసాక్షిగా చేసుకున్న మైత్రి ‘అహింసకమ్’ — అంటే పరస్పరం హింసించుకోకూడదనే ప్రతిజ్ఞ. అగస్త్యుని ఉపదేశం రామునికి కూడా సార్థకమైనది — రావణవధతో రాముని గౌరవం సిద్ధించింది, కానీ దర్పపడకూడదు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి