॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 34వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

వాలి రావణుని అవమానించడమూ మైత్రీ

రావణుడు కిష్కింధకు వెళ్ళడం, తారుని మాట, దక్షిణసముద్రంలో సంధ్యోపాసనలో నిమగ్నుడైన వాలిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నం, వాలి చంకలో బంధించి నాలుగు సముద్రాలూ తిరగడం, రావణుని విస్మయమూ అగ్నిసాక్షిగా మైత్రీ

అర్జునునిచేత విడువబడిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు అలా అవమానించబడినప్పటికీ నిరుత్సాహపడకుండా మళ్ళీ భూమి అంతటా సంచరించాడు. అవమానంతో అతని దర్పం నశించలేదని ‘అనిర్విణ్ణః’ (నిరుత్సాహపడనివాడు) అనే పదంతో సూచించబడుతుంది. రాక్షసుడైనా మనుష్యుడైనా తనకంటే బలవంతుడని ఎవరి గురించి వింటాడో, అతనిని సమీపించి దర్పంతో యుద్ధానికి పిలుస్తూ ఉండేవాడు. తరువాత ఒకసారి అతడు వాలి పాలిస్తున్న కిష్కింధా నగరానికి వెళ్ళి బంగారుమాల ధరించిన వాలిని యుద్ధానికి పిలిచాడు — వాలి ఇంద్రుడు ఇచ్చిన బంగారుమాలను ధరిస్తాడని ప్రసిద్ధం. అప్పుడు వానరుల మంత్రీ, తార తండ్రీ, ప్రభువూ అయిన తారుడు యుద్ధం కోరి వచ్చిన అతనితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాక్షసేంద్రా, నీకు సమానబలుడు కాగలవాడు వాలి, అతడు ఇప్పుడు బయటకు వెళ్ళాడు; మరే వానరుడు నీ ఎదుట నిలువగలడు? వాలి నాలుగు సముద్రాలలోనూ సంధ్యోపాసన చేసి ఈ ముహూర్తంలోనే వస్తాడు; ముహూర్తకాలం ఆగు. శంఖాల వంటి తెల్లని ఈ ఎముకల కుప్పలను చూడు — ఇవి వానరాధిపతి తేజస్సుతో హతులైన, యుద్ధం కోరి వచ్చిన రాజులవి. రావణా, నువ్వు అమృతరసం తాగినప్పటికీ, వాలిని ఎదుర్కొంటే నీ జీవితం అంతటితో ముగుస్తుంది. విశ్రవసుని కుమారా, ఇప్పుడు ఈ విచిత్రమైన లోకాన్ని చూసుకో; ముహూర్తకాలం ఆగు, ఆ తరువాత నీ జీవితం దుర్లభమవుతుంది. లేదా చావడానికి తొందరపడుతుంటే దక్షిణసముద్రానికి వెళ్ళు; అక్కడ భూమిపై ఉన్న అగ్నిలా ఉన్న వాలిని చూస్తావు.’ తారుని మాటలో వ్యంగ్యమూ కరుణా కలిసిపోయాయి — అతడు రావణుని భయపెడుతున్నాడు, హెచ్చరిస్తున్నాడు కూడా. ఎముకల కుప్పలను చూపడం వాలి పూర్వవిజయాలకు ప్రత్యక్ష ప్రమాణం. తొమ్మిదవ శ్లోకం (‘పశ్యేదానీం జగచ్చిత్రమ్…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు, వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. ‘అమృతరసం తాగినా’ అనే మాటతో — అమృతం తాగినా నువ్వు అమరుడవు కాలేవని భావం. ఈ సర్గ సందర్భం గత సర్గతో ముడిపడి ఉంది — అగస్త్యుడు రావణుని పరాజయాల కథను రామునికి క్రమంగా చెబుతున్నాడు; అర్జునుని తరువాత రావణుని ఓడించిన రెండవవాడు వాలి. రావణుని స్వభావం ఇక్కడ మళ్ళీ చూపబడింది — అతడు పరాజయం నుండి గుణపాఠం నేర్చుకోడు, కొత్త ప్రతిస్పర్ధిని వెదుకుతాడు. ‘ఎవరిని తనకంటే బలవంతుడని వింటాడో’ అనే మాట అతని ఈర్ష్యను సూచిస్తుంది — ఎవరి బలపు కీర్తి అయినా అతనికి సహించరానిది. తారుడు ఇక్కడ కేవలం మంత్రి కాదు, వాలికి మామ కూడా; అతని మాటలో వాలిపట్ల గర్వమూ రావణునిపట్ల ఉపహాసమూ రెండూ కనిపిస్తాయి. ‘మరే వానరుడు’ అనే ప్రశ్నతో అతడు తన అసామర్థ్యాన్ని కూడా వినయంతో అంగీకరిస్తాడు. మృత్యువు వైపు తొందరపడుతున్న రావణుని దక్షిణసముద్రం వైపు నిర్దేశిస్తాడు — ఈ వాక్యం రావణుని అహంకారాన్ని రగిలించడానికి చాలు. ‘ముహూర్తం’ అనే శబ్దపు పునరావృత్తి తారుని వ్యంగ్యాన్ని తీక్ష్ణం చేస్తుంది.

లోకాలను ఏడిపించేవాడు కాబట్టి లోకరావణుడైన అతడు తారుని గద్దించి పుష్పకవిమానం ఎక్కి దక్షిణసముద్రానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ అతడు బంగారు పర్వతం వంటివాడూ, బాలసూర్యుని వంటి ముఖం గలవాడూ, సంధ్యోపాసనలో నిమగ్నుడూ అయిన వాలిని చూశాడు. కాటుక వంటి రావణుడు పుష్పకం నుండి దిగి వాలిని వెంటనే పట్టుకోవడానికి శబ్దం చేయని అడుగులతో వెళ్ళాడు — దొంగలా వెనుక నుండి దాడి చేయడమే అతని ఉపాయం. యాదృచ్ఛికంగా వాలి కూడా ఆ రావణుని చూశాడు, కానీ అతని పాపపు ఉద్దేశాన్ని చూసి కూడా వాలి కలవరపడలేదు. సింహం కుందేలును చూసినట్లు, గరుడుడు సర్పాన్ని చూసినట్లు, పాపనిశ్చయం గల ఆ రావణుని గురించి వాలి ఆలోచించలేదు. అతడు మనసులో ఇలా ఆలోచించాడు — ‘పట్టుకోవాలని కోరుతూ వస్తున్న పాపబుద్ధి గల రావణుని చంకలో వేలాడదీసుకొని మూడు మహాసముద్రాలకూ వెళ్తాను. గరుడుని ఒడిలో సర్పంలా నా ఒడిలో వేలాడుతూ, తొడలూ చేతులూ వస్త్రాలూ జారిపోతున్న శత్రువైన దశగ్రీవుని లోకులు చూస్తారు.’ ఈ నిశ్చయాన్ని అవలంబించి వాలి మౌనం వహించి, వైదిక మంత్రాలను జపిస్తూ పర్వతరాజులా నిశ్చలంగా నిలిచాడు. ఇక్కడ రెండు పాత్రల మధ్య వైరుధ్యం — రావణుడు మోసంతో వెనుక నుండి దాడి చేయాలనుకుంటాడు, వాలి మాత్రం ధర్మకార్యంలో నిమగ్నుడైనా నిర్భయుడు. వాలి తన కర్తవ్యమైన సంధ్యోపాసనను విడువడు; శత్రువును చూసినా జపం ఆపడు. ‘పర్వతరాడివ’ (పర్వతరాజులా) అనే ఉపమ అతని స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది. రావణుడు ‘అంజనసంనిభః’ (కాటుక వంటివాడు) అని నల్లని వర్ణం, వాలి ‘హేమగిరిప్రఖ్యః’ (బంగారు పర్వతం వంటివాడు) అని బంగారు వర్ణం — వర్ణవైరుధ్యంతో కూడా పాపపుణ్యాల భేదం సూచించబడుతుంది. ‘స్రంసదూరుకరాంబరమ్’ (తొడలూ చేతులూ వస్త్రాలూ జారిపోతున్నవాని) అనే పదం రావణుని రాబోయే దుర్దశను చిత్రిస్తుంది — అతని తొడలూ చేతులూ వస్త్రాలూ వేలాడుతూ ఉంటాయి. సింహానికి కుందేలుపట్ల, గరుడునికి సర్పంపట్ల అనే ఉపమలు వాలి తిరస్కారాన్ని చూపుతాయి — అతడు రావణుని శత్రువుగా కూడా లెక్కించడు, కేవలం ఆహారంలా చూస్తాడు. వాలి నిశ్చయం కేవలం శత్రువును నిగ్రహించడం కాదు, అతనిని లోకం ఎదుట నవ్వులపాలు చేయడం — ‘చూస్తారు’ అనే మాటతో అతడు అందరి ఎదుట రావణుని అవమానాన్ని ఊహిస్తాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘మౌనముపాస్థితః’ అనేది ముద్రిత పాఠం; సమీక్షిత పాఠంలో ‘కర్ణముపాశ్రితః’ అని భిన్నంగా ఉంది. వాలి మంత్రజపం ‘నైగమాన్ మంత్రాన్’ — అంటే వేదమంత్రాలు.

బలగర్వం గల ఆ వానర రాక్షస రాజులిద్దరూ ఒకరినొకరు పట్టుకోవాలని కోరుతూ ప్రయత్నపూర్వకంగా ఆ కార్యానికి పూనుకున్నారు. అడుగుల శబ్దంతో రావణుడు చేతికి అందేంత దగ్గరకు వచ్చాడని గ్రహించి, వాలి వెనుకకు తిరిగి ఉన్నప్పటికీ, అండజుడైన గరుడుడు సర్పాన్ని పట్టుకున్నట్లు అతనిని పట్టుకున్నాడు. పట్టుకోవాలని కోరిన ఆ రాక్షసేశ్వరుని పట్టుకొని చంకలో వేలాడదీసుకొని వాలి వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. పీడించబడుతున్న ఆ రావణుడు గోళ్ళతో మళ్ళీ మళ్ళీ గుచ్చుతూనే ఉన్నాడు; అయినా గాలి మేఘాన్ని తీసుకుపోయినట్లు వాలి అతనిని తీసుకుపోయాడు. దశాననుడు తీసుకుపోబడుతుండగా అతని రాక్షసమంత్రులు అతనిని విడిపించాలని కోరుతూ అరుస్తూ వాలిని వెంబడించారు. వారు అనుసరిస్తుండగా ఆకాశమధ్యంలో ఉన్న వాలి మేఘసమూహాలు అనుసరిస్తున్న ఆకాశంలోని సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠులు వాలిని అందుకోలేక అతని బాహువుల, తొడల వేగానికి అలసిపోయి నిలిచిపోయారు. వెళ్తున్న వాలి మార్గం నుండి పర్వతరాజులు కూడా తొలగిపోయారు; ఇక మాంసరక్తాలు ధరించి జీవితాన్ని కోరుకొనే ప్రాణి సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘పరాఙ్ముఖోఽపి జగ్రాహ’ (వెనుకకు తిరిగి ఉన్నా పట్టుకున్నాడు) అనేది ఈ సందర్భంలోని ముఖ్యమైన చమత్కారం — వాలి శత్రువును చూడకుండానే కేవలం అడుగుల శబ్దంతో అతని స్థానాన్ని తెలుసుకొని పట్టుకుంటాడు. రావణుడు గోళ్ళతో గుచ్చినా విముక్తి పొందడు — అతని ఇరవై భుజాల బలం కూడా వాలి చంక నుండి బయటపడటానికి చాలదు. సూర్యునికి మేఘాలతో ఉపమ — మేఘాలు సూర్యుని వెంబడిస్తాయి, కానీ అతనిని కప్పలేవు. 26వ శ్లోకం ‘పర్వతరాజులు కూడా…, ఇక జీవితాన్ని కోరేవాని సంగతి చెప్పేదేముంది’ అని కైముతిక న్యాయంతో వాలి వేగపు అతిశయాన్ని చూపుతుంది; దాని రెండవ అర్ధం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రాక్షసమంత్రుల వెంబడింపు నిష్ఫలం — వారి వేగం వాలి వేగానికి సమానం కాదు. ‘పరిశ్రాంతా వ్యవస్థితాః’ (అలసిపోయి నిలిచిపోయారు) అనే పదాలతో వారు మార్గమధ్యంలోనే వెనుదిరిగారని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ రావణుడు పూర్తిగా నిస్సహాయుడు — అతని సహాయకులు దూరంలో ఉన్నారు, అతడు చంకలో బంధితుడు. పిల్లవానిలా అతడు గోళ్ళతో గుచ్చుతాడు, కానీ దానితో వాలి చలించడు. ఈ సందర్భం అర్జున సందర్భంతో సమానమైనది — అక్కడ కూడా రావణుడు బంధితుడయ్యాడు, మంత్రులు పారిపోయారు. గాలి మేఘాన్ని తీసుకుపోవడమనే ఉపమ సరళమైనదీ సుందరమైనదీ — మేఘం గాలికి వశమై నిస్సహాయంగా ఉన్నట్లు రావణుడు వాలికి వశమయ్యాడు.

పక్షిగణాలు కూడా చేరలేని మార్గాలలో వెళ్తూ మహావేగం గల వానరేంద్రుడు క్రమంగా అన్ని సముద్రాలకూ వెళ్ళి సంధ్యకు నమస్కరించాడు. ఆకాశచరులచేత పూజించబడుతున్న, ఆకాశచరులలో శ్రేష్ఠుడైన వాలి రావణునితో కలిసి పశ్చిమసముద్రానికి వచ్చాడు. అక్కడ సంధ్యోపాసన చేసి, స్నానం చేసి జపించి, ఆ వానరుడు దశాననుని మోస్తూ ఉత్తరసముద్రానికి వెళ్ళాడు. అనేక వేల యోజనాలు దశాననుని మోస్తూ ఆ మహావానరుడు గాలిలా, మనసులా శత్రువుతో కలిసి వెళ్ళాడు. ఉత్తరసముద్రంలో సంధ్యోపాసన చేసి దశాననుని మోస్తూ వాలి తూర్పు మహాసముద్రానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ కూడా సంధ్యోపాసన చేసి వాసవి (ఇంద్రుని కుమారుడు) అయిన వానరేశ్వరుడు రావణుని పట్టుకొని మళ్ళీ కిష్కింధకు వచ్చాడు. నాలుగు సముద్రాలలోనూ సంధ్యోపాసన చేసి, రావణుని మోయడంతో అలసిపోయిన ఆ వానరుడు కిష్కింధ ఉపవనంలో దిగాడు. ‘వాసవిః’ అనే పదంతో వాలి ఇంద్రుని కుమారుడని గుర్తుచేయబడుతుంది. ఈ భ్రమణం కేవలం బలప్రదర్శన కాదు, వాలి నిత్యకర్మనిష్ఠ కూడా — శత్రువును మోస్తున్నప్పటికీ అతడు ఒక్క సంధ్యనైనా విడువడు. ‘రావణోద్వహనశ్రాంతః’ (రావణుని మోయడంతో అలసినవాడు) అనే పదం రావణుని బరువును చూపుతుంది — అంతటి బలవంతుడైన వాలి కూడా అలసిపోయాడు. ముప్పయ్యవ శ్లోకం (‘బహుయోజనసాహస్రం…, వాయువచ్చ మనోవచ్చ…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు, వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది. నాలుగు సముద్రాల భ్రమణ క్రమం దక్షిణం, పశ్చిమం, ఉత్తరం, తూర్పు — ప్రదక్షిణ క్రమంలో. ప్రతి సముద్రంలోనూ వాలి సంధ్యోపాసన చేస్తాడు, స్నానం చేస్తాడు, జపిస్తాడు; దీనితో అతని ధర్మనిష్ఠ మళ్ళీ మళ్ళీ దృఢపరచబడుతుంది. ‘ఖచరోత్తమః’ (ఆకాశచరులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణం ఆకాశంలో సంచరించే సిద్ధులూ గంధర్వులూ కూడా అతనిని పూజిస్తారని చూపుతుంది. చివరకు అతడు కిష్కింధ ఉపవనంలో దిగుతాడు, నగరం మధ్యలో కాదు — బహుశా రావణుని రహస్యంగా విడిచిపెట్టడానికి, అతని అవమానాన్ని ప్రజల ఎదుట బయటపెట్టకుండా ఉండటానికి. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో రాక్షసులు ‘రవమాణాః’ (అరుస్తున్నవారు), ఇక్కడ వాలి నిశ్శబ్దంగా వెళ్ళడం — వైరుధ్యం స్పష్టం. వాలి అలసట కూడా సహజమే, ఎందుకంటే అతడు వేలాది యోజనాలు బరువైన భారాన్ని మోస్తూ వెళ్ళాడు.

అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు తన చంక నుండి రావణుని విడిచిపెట్టి, ‘నువ్వు ఎక్కడి నుండి వచ్చావు?’ అని నవ్వుతూ మళ్ళీ మళ్ళీ అడిగాడు. మహావిస్మయం పొంది, శ్రమతో చంచలమైన కళ్ళు గల రాక్షసేంద్రుడు ఆ వానరేంద్రునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహేంద్రుని వంటి కాంతి గల వానరేంద్రా, నేను రాక్షసేంద్రుడైన రావణుణ్ణి; యుద్ధం కోరి ఇక్కడికి వచ్చాను, ఆ నేను ఈ రోజు నీచేత పట్టుబడ్డాను. ఆహా నీ బలం, ఆహా నీ పరాక్రమం, ఆహా నీ గాంభీర్యం, దానితో నువ్వు నన్ను పశువులా పట్టుకొని నాలుగు సముద్రాలూ తిప్పావు. వీరవానరా, ఇలా అలసట లేనివానిలా వేగంగా నన్ను మోస్తూ వెళ్ళగల వీరుడు నువ్వు తప్ప మరెవడుంటాడు? వానరా, ఈ గతి మూడు భూతాలకే ఉంది — మనసుకు, గాలికి, సుపర్ణునికి (గరుడునికి); నాల్గవవాడివి నువ్వు, ఇందులో సందేహం లేదు. వానరశ్రేష్ఠా, నీ బలాన్ని చూసిన నేను అగ్ని ఎదుట నీతో దీర్ఘకాలికమైన, మిక్కిలి స్నేహపూర్వకమైన మైత్రిని కోరుకుంటున్నాను. వానరేశ్వరా, భార్యలూ కుమారులూ నగరమూ రాష్ట్రమూ భోగాలూ వస్త్రాలూ భోజనమూ — అంతా మన ఇద్దరికీ విభజించబడకుండా ఉమ్మడిగా ఉంటుంది.’ అప్పుడు అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసి ఆ వానరరాక్షసులిద్దరూ ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని సోదరత్వాన్ని పొందారు. తరువాత ఒకరి చేతులు ఒకరు పట్టుకొని సంతోషించిన వారిద్దరూ, పర్వతగుహలోకి రెండు సింహాలు ప్రవేశించినట్లు, కిష్కింధలో ప్రవేశించారు. అక్కడ రావణుడు సుగ్రీవునిలా సన్మానించబడి ఒక నెల నివసించాడు; తరువాత ముల్లోకాలను నాశనం చేయాలని కోరుకుంటూ వచ్చిన మంత్రులు అతనిని తీసుకువెళ్ళారు. అగస్త్యుడు ఉపసంహరిస్తున్నాడు — ‘ప్రభూ, పూర్వం ఇలా జరిగింది — వాలిచేత రావణుడు అవమానించబడ్డాడు, అగ్నిసన్నిధిలో సోదరునిగా కూడా వరించబడ్డాడు. రామా, వాలి బలం సాటిలేనిది, ఉత్తమమైనది; అతడు కూడా నీచేత, అగ్నిచేత మిడతలా, దహించబడ్డాడు.’ ఇక్కడ రావణుని స్వభావంలోని మార్పు గమనించదగినది — ఓడిపోయిన అతడు శత్రువును ద్వేషించడు, అతని బలానికి ఆశ్చర్యపోయి మైత్రిని యాచిస్తాడు; అర్జునునితో కూడా అలాగే జరిగింది. చివరి శ్లోకం ఈ ప్రకరణ ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — వాలి రావణునికంటే కూడా బలవంతుడని రాముని ప్రశ్నకు ఇదే జవాబు. ‘సుగ్రీవునిలా’ అనే ఉపమ — సుగ్రీవుడు వాలికి సోదరుడు, అలాగే రావణుడు కూడా అక్కడ సోదరునిలా నివసించాడు. వాలి ‘ఎక్కడి నుండి వచ్చావు’ అనే ప్రశ్న నవ్వుతో కూడినది — ఇతడెవరో అతనికి తెలుసు, కానీ అతని నోటనే పరిచయం వినాలనుకుంటున్నాడు. రావణుని జవాబులో కూడా వినయం ఉంది — ‘యుద్ధం కోరి వచ్చాను, యుద్ధం లభించింది’ అని అతడు తన పరాజయాన్ని అంగీకరిస్తాడు. ‘మూడు భూతాలకే’ అనే ప్రశంసలో వాలి గతి మనసు, గాలి, గరుడుని గతితో పోల్చబడుతుంది; ఇది హనుమంతుని సందర్భంలో ముందు కూడా వినిపిస్తుంది. మైత్రీ ప్రస్తావనలో రావణుడు సర్వస్వాన్నీ — భార్యలను కూడా — ఉమ్మడిగా ప్రతిపాదిస్తాడు; ఇది అతని ఆవేశాన్ని సూచిస్తుంది. అగ్నిసాక్షిగా సోదరత్వం పవిత్రమైన బంధం; రాముడు కూడా సుగ్రీవునితో అగ్నిసాక్షిగా మైత్రి చేసుకున్నాడని గుర్తుంచుకోవాలి. అందువల్ల వాలి వధ ఎంతటి బలవంతుని వధో అగస్త్యుడు రామునికి గుర్తుచేస్తాడు. మిడత ఉపమ రాముని ఎదుట వాలి బలం కూడా వ్యర్థమైందని చూపుతుంది. రావణుడు ఒక నెలపాటు కిష్కింధలో నివసించాడు — దీనితో వాలిరావణుల మైత్రి కేవలం మాటలకే కాక వ్యవహారంలో కూడా స్థిరమైనదని చూపబడింది. ముల్లోకాల విజయ ప్రణాళిక అసంపూర్ణంగా ఉంది కాబట్టి అతని మంత్రులు వచ్చి అతనిని తీసుకువెళ్తారు. ‘ధర్షితశ్చ వృతశ్చాపి’ (అవమానించబడ్డాడు, వరించబడ్డాడు కూడా) అనే ఉపసంహారంలో రెండు విషయాలు స్మరించబడతాయి — పరాజయమూ మైత్రీ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి