॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 35వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

హనుమంతుని బాల్యచరిత్ర, వాయువు కోపం

హనుమంతుని గురించి రాముని ప్రశ్న, అగస్త్యుడు చెప్పిన హనుమంతుని జన్మవృత్తాంతం, సూర్యుని పట్టుకోవడానికి ఎగరడం, రాహువు ఇంద్రుడు రావడం, వజ్రంతో దవడ విరగడం, వాయువు స్తంభించడం, ప్రజల బాధ, బ్రహ్మ వాయువు దగ్గరకు వెళ్ళడం

వాలి రావణుల కథ విని, రాముడు దక్షిణ దిక్కున ఆశ్రమం ఏర్పరచుకొన్న అగస్త్యమునిని చేతులు జోడించి వినయంతో అర్థవంతమైన మాటలతో ఇలా అడిగాడు — ‘వాలి బలమూ రావణుని బలమూ నిజంగా సాటిలేనివే; కాని ఆ ఇద్దరూ హనుమంతునికి సమానులు కారని నా అభిప్రాయం. శౌర్యం, దక్షత, బలం, ధైర్యం, ప్రజ్ఞ, నీతిని సాధించే నేర్పు, పరాక్రమం, ప్రభావం — ఈ గుణాలన్నీ హనుమంతునిలో నివాసం ఏర్పరచుకొన్నాయి. సముద్రాన్ని చూసి కుంగిపోతున్న వానరసేనను చూసి, దానిని ఊరడించి, ఆ మహాబాహువు నూరు యోజనాలు దూకాడు. లంకానగరాన్నీ రావణుని అంతఃపురాన్నీ ధిక్కరించి, అతడు సీతను చూశాడు, ఆమెతో మాట్లాడాడు, ఆమెను ఊరడించాడు. సేనానాయకులు, మంత్రికుమారులు, కింకరులు, రావణుని కుమారుడు అక్షుడు — వీరందరినీ అక్కడ హనుమంతుడు ఒక్కడే కూల్చివేశాడు. మళ్ళీ బంధనం నుండి తనంతట తానే విడివడి, దశాననునితో మాట్లాడి, అగ్ని భూమిని కాల్చినట్లు లంకను భస్మం చేశాడు. యుద్ధంలో హనుమంతుడు చేసినట్లు వినవచ్చే పనులు కాలునివీ కావు, ఇంద్రునివీ కావు, విష్ణువువీ కావు, కుబేరునివీ కావు. ఇతని బాహుబలం వల్లనే నేను లంకను, సీతను, లక్ష్మణుని, విజయాన్ని, రాజ్యాన్ని, మిత్రులను, బంధువులను పొందాను. వానరరాజు సుగ్రీవుని సఖుడైన హనుమంతుడు నాకు లేకపోతే, జానకి సమాచారమైనా తెలుసుకోగలవాడెవడు? మరి, వైరం ఏర్పడినప్పుడు సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయాలని కోరుకొంటున్నప్పటికీ, ఇతడు వాలిని ఒక తీగను కాల్చినట్లు ఎందుకు కాల్చివేయలేదు? హనుమంతునికి తన బలం తెలియదని నేను అనుకొంటున్నాను; ఎందుకంటే ప్రాణాలకంటె ప్రియమైన వానరరాజు కష్టపడుతుండటం చూస్తూ కూడా ఇతడు ఉదాసీనంగా ఉండిపోయాడు. పూజ్యుడా, దేవతలచే పూజించబడే మహామునీ, హనుమంతుని విషయంలో ఇదంతా వివరంగా, ఉన్నది ఉన్నట్లుగా చెప్పండి.’ రాముని ప్రశ్నలో కృతజ్ఞత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — అతడు తన విజయమంతటినీ హనుమంతుని బాహుబలానికే అర్పిస్తున్నాడు. అతని జిజ్ఞాస కూడా సమంజసమైనదే — ఒక్కడే లంకను కాల్చగలిగినవాడు, తన స్వామి సుగ్రీవుని దుఃఖాన్ని చూస్తూ కూడా వాలిని ఎందుకు జయించలేదు? ఈ ప్రశ్నే ఈ హనుమచ్చరిత్ర అంతటికీ ఆధారం; దానికి సమాధానం తరువాతి రెండు సర్గలలో లభిస్తుంది. హనుమంతుని పనులు కాలుడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు, కుబేరుడు — వీరి పనులకంటె కూడా గొప్పవని రాముడు చేసిన ప్రశంస అతిశయోక్తి కాదు, ప్రత్యక్షంగా అనుభవించిన సత్యం. ‘సేనాగ్రగాః’ అంటే ఐదుగురు సేనాపతులు, ‘మంత్రిసుతాః’ అంటే ఏడుగురు మంత్రికుమారులు, ‘కింకరాః’ అంటే ఎనభై వేల రాక్షసులు, ‘రావణాత్మజః’ అంటే అక్షకుమారుడు — ఇలా సుందరకాండలోని సంఘటనలు గుర్తుకు వస్తాయి. రాముని ప్రశ్న నేపథ్యాన్ని కూడా గమనించాలి — గత రెండు సర్గలలో అగస్త్యుడు అర్జునుడు (కార్తవీర్యార్జునుడు) చేతిలోనూ వాలి చేతిలోనూ రావణుడు పొందిన పరాజయాలను వర్ణించాడు; అందువల్ల అంతటి వాలికంటె బలవంతుడైన హనుమంతుడు అతనిని ఎందుకు జయించలేదని రాముడు సహజంగానే అడుగుతున్నాడు. ‘మన్యే’ (నేను అనుకొంటున్నాను) అనే పదంతో రాముడు తన ఊహను మాత్రమే చెపుతున్నాడు, నిర్ణయాన్ని కాదు; ఋషి మాటనే అతడు ప్రమాణంగా భావిస్తాడు. ‘అమరపూజిత’ అనే సంబోధన అగస్త్యుని గౌరవాన్ని చూపుతుంది — దేవతలు కూడా అతనిని పూజిస్తారు, ఎందుకంటే అతడు వింధ్యపర్వతాన్ని వంచాడు, సముద్రాన్ని తాగాడు, వాతాపిని జీర్ణం చేసుకొన్నాడు. ఇక్కడ రాముని వినయం కూడా గమనించదగినది — రాజైనప్పటికీ అతడు చేతులు జోడించి ఋషిని అడుగుతున్నాడు. హనుమంతుని ఎనిమిది గుణాలతో — శౌర్యం, దక్షత, బలం, ధైర్యం, ప్రజ్ఞ, నీతిసాధనం, పరాక్రమం, ప్రభావం — అతడు ఆదర్శమైన సేవకుడు, మంత్రి, యోధుడు అని రాముడు సూచిస్తున్నాడు. ఈ గుణాలు ‘కృతాలయాః’ — అంటే ఇల్లు కట్టుకొని స్థిరంగా నివసిస్తున్నవి, క్షణికమైనవి కావు. పదవ శ్లోకంలో రాముడు స్పష్టంగా చెపుతున్నాడు — హనుమంతుడు లేకపోతే సీత సమాచారం కూడా దుర్లభమయ్యేది; ఇదే అతని కృతజ్ఞతకు సారం.

రాఘవుని హేతుబద్ధమైన మాటలు విని ఋషి హనుమంతుని సమక్షంలోనే ఇలా అన్నాడు — ‘రఘుశ్రేష్ఠా, హనుమంతుని గురించి నీవు చెప్పినది సత్యం; బలంలో, వేగంలో, బుద్ధిలో అతనితో సమానుడు మరొకడు లేడు. కాని వ్యర్థం కాని శాపాలు గల మునులు పూర్వం ఇతనికి శాపం ఇచ్చారు; అందువల్ల, శత్రుమర్దనా, బలవంతుడైనప్పటికీ ఇతనికి తన పూర్తి బలం తెలియదు. మహాబలుడవైన రామా, బాల్యంలోనే ఇతడు చేసిన పనిని వర్ణించడం సాధ్యం కాదు — మరీ పసితనంలోనే ఇతడు ఆ పని చేశాడు. రాఘవా, దానిని వినాలని నీకు కోరిక ఉంటే మనసు నిలిపి విను, నేను చెపుతాను. సూర్యుడు ఇచ్చిన వరం వల్ల బంగారుమయమైన సుమేరువు అనే పర్వతం ఉంది; అక్కడ ఇతని తండ్రి కేసరి రాజ్యం పరిపాలిస్తున్నాడు. అతని ప్రియమైన భార్య అంజన అని ప్రసిద్ధురాలు; ఆమెయందు వాయువు ఉత్తముడైన కుమారుని కన్నాడు. వరిధాన్యపు ముల్లు వంటి రంగు గల ఇతనిని అంజన కన్నది; ఆ తరువాత ఆమె పండ్లు తేవడానికి దట్టమైన అడవికి వెళ్ళింది. ఈ శిశువు తల్లి ఎడబాటుతోనూ ఆకలితోనూ బాగా బాధపడి, రెల్లుపొదలో కుమారస్వామి స్కందుడు ఏడ్చినట్లు గట్టిగా ఏడ్చాడు.’ అగస్త్యుడు హనుమంతుని సమక్షంలోనే చెపుతున్నాడు — దీని వల్ల కథ ప్రామాణికత, హనుమంతుని వినయం రెండూ సూచితమవుతాయి; తన ప్రశంసను వింటూ కూడా అతడు మౌనంగా ఉన్నాడు. శాపానికి కారణం తరువాతి సర్గలో చెప్పబడుతుంది. ‘శాలిశూకనిభాభాసం’ అనే వర్ణన — పండిన ధాన్యపు ముల్లు ఎలా పసుపురంగులో ఉంటుందో, శిశువు కాంతి అలా ఉంది. ‘శిశుః శరవణే యథా’ అనే ఉపమతో కార్తికేయుడు గుర్తుకు వస్తాడు — అతడు రెల్లువనంలో పుట్టి ఆరుగురు కృత్తికలచే పోషించబడ్డాడు. ఈ విధంగా హనుమంతుని జన్మ దేవకుమారుని జన్మతో పోల్చబడి, అతని దివ్యత్వం సూచించబడింది. హనుమంతుని తండ్రి కేసరి, జనకుడు మాత్రం వాయువు — అందువల్ల అతడు ‘కేసరీనందనుడు’, ‘మారుతి’, ‘వాయుపుత్రుడు’, ‘అంజనీసుతుడు’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధుడు. సూర్యుని వరం వల్ల సుమేరువు బంగారుమయమైందని కథ — అందుకే ‘సూర్యదత్తవరస్వర్ణః’ అనే విశేషణం; ఈ విధంగా హనుమంతుని జన్మభూమి కూడా సూర్యునితో ముడిపడి ఉంది, సూర్యుడే అతనికి కాబోయే గురువు కూడా. అంజన కేసరికి ప్రియమైన భార్య; ఆమెయందు వాయువు అంశతో హనుమంతుడు పుట్టాడని పురాణాలలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. తల్లి పండ్లు తేవడానికి అడవికి వెళ్ళింది — ఇది వానరస్త్రీల సహజమైన నడవడి; అందువల్ల శిశువు ఒంటరిగా ఆకలితో ఉండిపోయాడు, దాని వల్లనే తరువాతి సంఘటన జరిగింది. హనుమంతుని శిశురూపం ‘శాలిశూకనిభాభాసం’ అని వర్ణించబడింది, ముందు బ్రహ్మ అతనిని ‘అర్కవైశ్వానరకాంచనప్రభం’ — సూర్యుని, అగ్నిని, బంగారాన్ని పోలిన కాంతి గలవానిగా — చూస్తాడు; బాల్యంలోనే అతని తేజస్సు అద్భుతమైనది.

అప్పుడు ఉదయిస్తున్న, మందారపూల రాశి వంటి ఎర్రని సూర్యుని చూసి, అది పండు అనుకొని, పండు మీది ఆశతో అతడు సూర్యుని వైపు ఎగిరాడు. బాలసూర్యునికి అభిముఖంగా ఉన్న ఆ బాలుడు రూపం దాల్చిన బాలసూర్యునిలా, బాలసూర్యుని పట్టుకోవాలని కోరుతూ ఆకాశం మధ్యలో ఎగురుతున్నాడు. పసితనంలోనే హనుమంతుడు ఇలా ఎగురుతుండగా దేవతలకు, దానవులకు, యక్షులకు గొప్ప విస్మయం కలిగింది — ‘ఈ వాయుపుత్రుడు ఉత్తమమైన ఆకాశాన్ని ఎలా దాటుతున్నాడో, అంత వేగంగా వాయువూ వెళ్ళదు, గరుడుడూ వెళ్ళడు, మనసు కూడా వెళ్ళదు. పసివానికే ఇంతటి గమనపరాక్రమం ఉంటే, యౌవనాన్నీ బలాన్నీ పొందాక ఇతని వేగం ఎలా ఉంటుందో!’ ఎగురుతున్న తన కుమారుని సూర్యుని తాపం కాల్చివేస్తుందేమోనన్న భయంతో కాపాడుతూ వాయువు మంచుకుప్పలా చల్లగా అతని వెంట ఎగురుతూ వెళ్ళాడు. ఎన్నో వేల యోజనాల ఆకాశాన్ని దాటుతూ, తండ్రి బలం వల్లనూ బాల్యం వల్లనూ అతడు సూర్యుని సమీపానికి వచ్చాడు. ‘ఈ శిశువుకు తప్పు ఏదో తెలియదు, ఇతనిపై ఒక గొప్ప కార్యం ఆధారపడి ఉంది’ అని భావించి దివాకరుడు అతనిని కాల్చలేదు. ఇతడు సూర్యుని పట్టుకోవడానికి ఎగిరిన రోజునే రాహువు కూడా సూర్యుని పట్టుకోవాలని అనుకొన్నాడు. సూర్యుని రథం పైభాగంలో ఇతని చేత తాకబడి, చంద్రసూర్యులను పీడించే రాహువు భయపడి వెనుదిరిగాడు. సింహిక కుమారుడైన అతడు కోపంతో ఇంద్రుని భవనానికి వెళ్ళి, కనుబొమలు ముడిచి, దేవగణాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న ఇంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వాసవా, బలాసురుని వృత్రుని చంపినవాడా, నా ఆకలి తీర్చుకోవడానికి చంద్రసూర్యులను నాకు ఇచ్చి, ఇప్పుడు వారిని మరొకరికి ఎందుకు ఇచ్చావు? ఈ రోజు పర్వకాలంలో నేను సూర్యుని పట్టుకోవడానికి వచ్చాను; ఇంతలో మరొక రాహువు వచ్చి హఠాత్తుగా సూర్యుని పట్టుకొన్నాడు.’ ఇక్కడ బాలుని నిష్కపటత్వం అందంగా వర్ణించబడింది — అతడు సూర్యుని పండుగానే భావిస్తున్నాడు; అతని ఉద్దేశం ఆకలి తీర్చుకోవడం మాత్రమే, ఏ అహంకారమూ లేదు. దేవతల విస్మయవచనాలు రాబోయే సముద్రలంఘనాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాయి. వాయువు పితృప్రేమ — సూర్యుని తాపం కుమారుని బాధించకుండా అతడు చల్లగా మారి కుమారుని వెంట వెళ్ళాడు. సూర్యుని కరుణ కూడా గమనించదగినది — ఈ శిశువు భవిష్యత్తులో రాముని కార్యాన్ని సాధిస్తాడని అతనికి తెలుసు. రాహువు హనుమంతుని ‘మరొక రాహువు’ అనుకొంటున్నాడు — ఇది హాస్యరసాన్ని కూడా స్పృశిస్తుంది. ‘చంద్రార్కమర్దనః’ అనేది రాహువు విశేషణం — గ్రహణకాలంలో అతడు చంద్రసూర్యులను మింగుతాడని పౌరాణిక కథ. శిశువు ఎగరడానికి కారణం — ఆకలి, సూర్యుని ఎరుపురంగు; ఉదయకాలంలో మందారపువ్వు వంటి సూర్యుడు పండిన పండులా కనిపిస్తాడు. ‘బాలార్క ఇవ మూర్తిమాన్’ అనే ఉపమ రెండు విధాల ఉంది — శిశువు కూడా సూర్యునిలా తేజస్సు గలవాడు, బాలుడు బాలసూర్యుని వైపు వెళ్తున్నాడు. దేవదానవయక్షులందరూ విస్మయం చెందారు — ‘యౌవనాన్నీ బలాన్నీ పొందాక వేగం ఎలా ఉంటుందో’ అనే వారి మాట భవిష్యద్వాణిలా ఉంది. సూర్యుని ఆలోచన ‘కార్యం చాస్మిన్ సమాయత్తం’ — అంటే రావణవధలో ఇతని సహాయం అవసరమని దేవతలకు తెలుసు. వాయువు చల్లదనం ‘తుషారచయశీతలః’ అనే విశేషణంతో వర్ణించబడింది — మంచుకుప్పలా చల్లగా ఉండి అతడు కుమారుని సూర్యతాపం నుండి కాపాడుతున్నాడు. రాహువు ఆక్రోశం దేవరాజు న్యాయాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది — ‘నా భాగాన్ని మరొకరికి ఎందుకు ఇచ్చావు’ అని; ఇది అతని స్వార్థాన్ని చూపుతుంది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో తండ్రి రక్షణచిత్రం మనోహరమైనది — కనిపించని వాయువు కుమారుని వెనుక నీడలా వెళ్తూ, అతనిని చల్లగా ఉంచుతూ, సూర్యుని తాపం నుండి కాపాడుతున్నాడు.

రాహువు మాట విని తొట్రుపడిన వాసవుడు బంగారు మాల ధరించి ఆసనం విడిచి లేచాడు. ఆ తరువాత కైలాసశిఖరం వంటి, నాలుగు దంతాలు గల, మదజలం స్రవిస్తున్న, శృంగారాలతో అలంకరించబడిన, ఎత్తైన, బంగారు గంటల నాదంతో అట్టహాసం చేస్తున్నట్లున్న గజరాజు ఐరావతాన్ని ఎక్కి, రాహువును ముందు ఉంచుకొని, ఈ హనుమంతునితో పాటు సూర్యుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి ఇంద్రుడు బయలుదేరాడు. అప్పుడు రాహువు వాసవుని విడిచి అతివేగంగా ముందుకు వెళ్ళాడు; పర్వతశిఖరంలా పరుగెత్తుతూ వస్తున్న అతనిని ఇతడు చూశాడు. అప్పుడు సూర్యుని విడిచి, రాహువును పండు అనుకొని, సింహికాసుతుని పట్టుకోవడానికి ఇతడు మళ్ళీ ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. రామా, సూర్యుని విడిచి తనవైపు పరుగెత్తుతున్న ఈ వానరుని చూసి, ముఖం మాత్రమే మిగిలిన రాహువు వెనుదిరిగి పారిపోయాడు. తనను కాపాడేవాడు ఇంద్రుడే అని ఆశిస్తూ సింహికాసుతుడు భయంతో ‘ఇంద్రా, ఇంద్రా’ అని మాటిమాటికీ అరిచాడు. అరుస్తున్న రాహువు ముందే పరిచితమైన కంఠస్వరాన్ని విని ఇంద్రుడు ‘భయపడకు, నేను ఇతనిని చంపుతాను’ అన్నాడు. అప్పుడు ఐరావతాన్ని చూసి ‘ఇది దానికంటె పెద్ద పండు’ అనుకొని మారుతి ఆ గజరాజు వైపు పరుగెత్తాడు. ఐరావతాన్ని పట్టుకోవాలనే కోరికతో పరుగెత్తుతున్న ఇతని రూపం ఒక క్షణం ఇంద్రాగ్నుల రూపంలా భయంకరంగా, ప్రకాశవంతంగా అయింది. అలా పరుగెత్తి వస్తున్న అతనిని శచీపతి ఎక్కువ కోపం లేకుండానే చేతినుండి విడిచిన వజ్రాయుధంతో కొట్టాడు. ఇంద్రుని వజ్రంతో కొట్టబడి ఇతడు ఒక పర్వతంపై పడ్డాడు; పడుతుండగా ఇతని ఎడమ దవడ (హనువు) విరిగింది. ఐరావతం వర్ణన విస్తారంగా ఉంది — దాని తెల్లదనం, నాలుగు దంతాలు, మదజలం, ఆభరణాలు, గంటల నాదం; దీని వల్ల ఇంద్రుని వైభవం సూచించబడుతుంది. ‘నాతిక్రుద్ధః’ (మరీ కోపించకుండా) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఇంద్రుడు బాలుని చంపాలనుకోలేదు, కేవలం అడ్డుకోవాలనుకొన్నాడు; అందువల్ల వజ్రప్రహారం కూడా మృదువైనదే. అయినా వజ్రం దెబ్బకు హనువు విరిగింది; అందువల్లనే ముందు బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు అతనికి ‘హనుమంతుడు’ అనే పేరు పెడతారు. రాహువు విశేషణం ‘ముఖశేషః’ — విష్ణువు అతని శరీరాన్ని ఛేదించగా తల మాత్రమే మిగిలిందనే కథ గుర్తుకు వస్తుంది. శిశువు దృష్టిలో అంతా పండే — మొదట సూర్యుడు, తరువాత రాహువు, ఆ తరువాత ఐరావతం; ఈ క్రమం బాలుని నిర్దోషమైన కుతూహలాన్ని చూపుతుంది, అతడు ఎవరినీ హింసించాలనుకోడు. సూర్యచంద్రులను మింగే రాహువు కూడా శిశువు భయానికి పారిపోయి ఇంద్రుని రక్షకునిగా పిలుస్తున్నాడు — హనుమంతుని బలానికి ఇదే మొదటి ప్రమాణం. ఇంద్రుడు వజ్రాన్ని ‘హస్తాంతాత్’ విడిచాడు — అంటే పూర్తి బలంతో కాక, చేతి కొననుండే. ఐరావతం వైపు పరుగెత్తుతున్న హనుమంతుని రూపం ‘ఇంద్రాగ్న్యోరివ భాస్వరం’ — ఇంద్రుడూ అగ్నీ ఒకేసారి ప్రకాశించినట్లు ఉంది. పర్వతంపై పడడం వల్ల ఎడమ దవడ విరిగింది — ఇదే అతని పేరుకు కారణం అవుతుంది.

వజ్రం దెబ్బకు విలవిలలాడుతూ ఆ బాలుడు పడిపోగా పవనుడు ఇంద్రునిపై కోపించాడు; అతడు ప్రజలకు అహితం చేయడానికి పూనుకొన్నాడు. ప్రజలందరిలో లోపల ఉండే ఆ ప్రభువు తన సంచారాన్ని ఉపసంహరించుకొని, తన కుమారుడైన శిశువును తీసుకొని ఒక గుహలో ప్రవేశించాడు. ఇంద్రుడు వర్షాలను ఆపినట్లుగా, అతడు ప్రజల మలమూత్రాశయాలను అడ్డగించి తీవ్రమైన బాధ కలిగిస్తూ సమస్త ప్రాణులనూ నిరోధించాడు. వాయువు కోపం వల్ల అంతటా ప్రాణులు ఊపిరి లేనివై, కీళ్ళు విరిగిపోతుండగా కట్టెలలా చలనం లేనివయ్యాయి. స్వాధ్యాయమూ వషట్కారమూ ఆగిపోయాయి, క్రియలూ ధర్మమూ లుప్తమయ్యాయి; వాయువు కోపం వల్ల ముల్లోకాలూ నరకంలో ఉన్నట్లయ్యాయి. అప్పుడు గంధర్వులు, దేవతలు, అసురులు, మానవులతో కూడిన ప్రజలు దుఃఖితులై సుఖాన్ని కోరుతూ ప్రజాపతి దగ్గరకు పరుగెత్తారు. జలోదరరోగుల ఉదరాల వంటి ఉబ్బిన కడుపులతో దేవతలు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నారు — ‘భగవాన్, నాథా, నాలుగు విధాల ప్రజలను నీవే సృష్టించావు; మా ఆయువుకు అధిపతిగా ఈ పవనుని నీవే ఇచ్చావు. సత్తమా, ప్రాణాలకు ప్రభువైనప్పటికీ అతడు ఈ రోజు ఎందుకు అంతఃపురంలో స్త్రీలను బంధించినట్లు మమ్మల్ని దుఃఖపెడుతూ నిరోధించాడు? అందువల్ల వాయువు చేత పీడించబడి మేము నిన్ను శరణుజొచ్చాము; దుఃఖాన్ని పోగొట్టేవాడా, వాయువు నిరోధం వల్ల కలిగిన మా ఈ దుఃఖాన్ని తొలగించు.’ ప్రజల ఈ మాటలు విని ప్రజానాథుడైన ప్రజాపతి ‘కారణం ఉంది’ అని పలికి, వాయువు ఏ కారణంతో కోపించి నిరోధించాడో దానిని ప్రజలకు మళ్ళీ చెప్పాడు. ఇక్కడ వాయువు మహత్త్వం ప్రత్యక్షంగా చూపబడింది — అతడు అందరికీ ప్రాణం; అతని నిరోధంతో సృష్టి అంతా చలనం లేనిదైపోతుంది. ‘విణ్మూత్రాశయమావృత్య’ అనే వర్ణన శరీరశాస్త్ర జ్ఞానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — అపానవాయువు నిరోధం. ‘అంతఃపురంలో స్త్రీల వలె’ అనే ఉపమ — అంతఃపురంలో స్త్రీలు నిర్బంధంలో ఉన్నట్లు మేము నిర్బంధించబడ్డాము. ‘నాలుగు విధాల ప్రజలు’ — జరాయుజాలు (గర్భం నుండి పుట్టేవి), అండజాలు (గుడ్డు నుండి పుట్టేవి), స్వేదజాలు (చెమట నుండి పుట్టేవి), ఉద్భిజ్జాలు (భూమిని చీల్చుకొని మొలిచేవి). నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం ‘గుహాం ప్రవిష్టః స్వసుతం…’, ఏభైయవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. వాయువు కోపం ఒక తండ్రికి సహజమైన శోకం — కుమారునికి తగిలిన దెబ్బను చూసి అతడు సమస్త లోకాలనూ శిక్షిస్తున్నాడు. అతని ఉపాయం హింసాత్మకం కాదు, నిష్క్రియాత్మకం — అతడు తన పనిని మాత్రమే విడిచిపెడతాడు; దానితోనే జగత్తంతా మృతప్రాయమవుతుంది. దీనివల్ల ప్రతి దేవుని కర్మా సృష్టిని నిలపడానికి అనివార్యమని తెలుస్తుంది. యజ్ఞాలూ స్వాధ్యాయమూ లుప్తమయ్యాయి — అందువల్ల దేవతలకు కూడా హవిస్సు అందదు, వారికీ దుఃఖమే. దేవతల ‘మహోదరనిభోదరాః’ అనే వర్ణన శ్వాసనిరోధం వల్ల ఉబ్బిన వారి కడుపులను సూచిస్తుంది — వాయువు లేకపోతే ఉదరం ఉబ్బిపోతుంది. ఈ దృశ్యం కరుణరసాన్నీ హాస్యరసాన్నీ కలిపివేస్తుంది. వాయువు నిరోధానికి ఉపమ — ఇంద్రుడు అనావృష్టితో వర్షాలను ఎలా ఆపుతాడో అలా వాయువు ప్రాణాలను ఆపాడు; అందువల్ల వాయువు ఇంద్రునికి అతని ఆయుధంతోనే బదులిస్తున్నట్లుంది.

బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రజలారా, మీరు వినవలసినదీ మీకు తగినదీ అయిన అదంతా వినండి. అమరేశుడైన ఇంద్రుడు రాహువు మాటను నమ్మి ఈ రోజు అతని కుమారుని కూల్చివేశాడు; అందువల్ల ఆ అనిలుడు కోపించాడు. శరీరం లేని వాయువు శరీరాలలో ఉండి వాటిని పాలిస్తూ సంచరిస్తాడు; వాయువు లేకపోతే శరీరం కట్టెతో సమానమవుతుంది. వాయువే ప్రాణం, వాయువే సుఖం, వాయువే ఈ జగత్తంతా; వాయువు విడిచిపెట్టిన జగత్తు సుఖాన్ని పొందదు. ఈ రోజే జగత్తుకు ఆయువైన వాయువు జగత్తును విడిచిపెట్టాడు; ఈ రోజే మీరు ఊపిరి లేక కట్టెలవలె, గోడలవలె నిలిచిపోయారు. కాబట్టి మనకు బాధ కలిగిస్తున్న మారుతుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్దాం; అదితి కుమారులారా, అతనిని ప్రసన్నం చేసుకోకుండా మనం వినాశనం పొందకుందాం.’ ఆ తరువాత ప్రజలతో, దేవతలు, గంధర్వులు, సర్పాలు, గుహ్యకులతో కూడి ప్రజాపతి, సురేంద్రుని చేత కొట్టబడిన కుమారుని పట్టుకొని మారుతుడు ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి వెళ్ళాడు. అక్కడ సూర్యుని, అగ్నిని, బంగారాన్ని పోలిన కాంతితో సదాగతి (వాయువు) ఒడిలో ఉన్న కుమారుని చూసి చతుర్ముఖుడు దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషులు, యక్షులు, రాక్షసులతో కలిసి కరుణ చూపాడు. బ్రహ్మ మాటలలోని వాయుస్తుతి తాత్త్వికమైనది — ‘వాయుః ప్రాణః సుఖం వాయుర్వాయుః సర్వమిదం జగత్’ అనేది ఉపనిషత్తుల ప్రాణవిద్యను గుర్తుచేస్తుంది. బ్రహ్మ దేవతల దోషాన్ని కూడా దాచడు — ఇంద్రుడు రాహువు మాటకు ప్రేరేపితుడై చేయరాని పని చేశాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు వంశస్థవృత్తంలో ఉన్నాయి; శిశువు తేజస్సు ‘అర్కవైశ్వానరకాంచనప్రభం’ అని మూడు ఉపమానాలతో వర్ణించబడింది. ‘రుక్ప్రదో హి నః’ అనేది ముద్రిత ప్రతి పాఠం — ‘మనకు బాధ కలిగించేవాడు’ అని అర్థం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హి వః’, ‘అదితేః సుతం’ అని ఉంది, ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం ‘అదితేః సుతాః’ (అదితి కుమారులారా) అనే సంబోధన ఉంది. ఈ విధంగా సర్గ శిశువు దర్శనంతో, బ్రహ్మ కరుణతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో వరప్రదానం జరుగుతుంది. వాయువు కోపం న్యాయమైనదేనని బ్రహ్మ ప్రజల ఎదుట స్పష్టంగా అంగీకరిస్తున్నాడు — అతని కుమారుడు నిరపరాధిగా దెబ్బతిన్నాడు. అందువల్ల ఉపాయం కూడా బలప్రయోగం కాదు, ప్రసన్నం చేసుకోవడమే. దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులు, గుహ్యకులు, ఋషులు, యక్షులు, రాక్షసులు అందరూ బ్రహ్మతో కలిసి వాయువు గుహకు వెళ్తున్నారు — సృష్టి అంతా ఒక శిశువు ఎదుట నిలిచింది. అరవై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది — ‘అద్యైవ తే నిరుచ్ఛ్వాసాః…’, ‘తద్యామస్తత్ర…’, ‘మా వినాశం…’ అని. ‘మా వినాశం గమిష్యామ’ (మనం వినాశనం పొందకుందాం) అనే బ్రహ్మ మాట తనకు కూడా వినాశనం కలిగే అవకాశాన్ని అంగీకరిస్తుంది — వాయువు లేకపోతే బ్రహ్మ కూడా జీవించలేడు. చివరి శ్లోకంలో ‘సదాగతి’ అనేది వాయువు పేరు — ఎల్లప్పుడూ కదిలేవాడు అని; అతడే ఈ రోజు నిశ్చలంగా ఉన్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి