సర్గ
హనుమంతునికి వరప్రదానం, శాపం, అగస్త్యాదుల ప్రయాణం
బ్రహ్మ శిశువును మళ్ళీ బతికించడం, వాయువు ప్రసన్నుడవడం, ఇంద్రాది దేవతల వరాలు, హనుమంతుని బాల్యచాపల్యం, భృగు అంగిరసుల శాపం, వాలి సుగ్రీవుల రాజ్యం, హనుమంతుని గుణవర్ణన, రాముని యజ్ఞనిమంత్రణం, ఋషుల ప్రయాణం
పితామహుని చూసి, కుమారుని వధతో బాధపడుతున్న వాయువు ఆ శిశువును పట్టుకొని బ్రహ్మ ఎదుట లేచి నిలబడ్డాడు. కదులుతున్న కుండలాలతో, తలపై మాల ధరించి, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించుకొన్న అతడు మూడుసార్లు సమీపించి బ్రహ్మ పాదాలపై పడ్డాడు. వేలాడుతున్న ఆభరణాలతో శోభిస్తున్న వేదవేత్త అయిన బ్రహ్మ వాయువును లేవదీసి ఆ శిశువును చేతితో నిమిరాడు. పద్మజుడు అవలీలగా తాకినంత మాత్రాన్నే ఆ శిశువు నీళ్ళు చల్లిన పైరులా మళ్ళీ ప్రాణం పొందాడు. ప్రాణంతో ఉన్న ఈ కుమారుని చూసి, ప్రాణమూ గంధవహుడూ అయిన వాయువు సంతోషంతో, అంతకుముందులాగే, సమస్త ప్రాణులలో నిరోధించబడిన ప్రాణాన్ని సంచరింపజేస్తూ సంచరించాడు. వాయువు నిరోధం నుండి విముక్తులైన ఆ ప్రజలు, చలిగాలి నుండి విముక్తమైన తామరపూలతో కూడిన కొలనులవలె సంతోషించారు. అప్పుడు త్రియుగ్ముడు, త్రికకుత్తు, త్రిధాముడు, త్రిదశార్చితుడు అయిన బ్రహ్మదేవుడు మారుతునికి ప్రియం చేయాలని కోరుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఓ మహేంద్రా, అగ్నీ, వరుణా, మహేశ్వరా, ధనేశ్వరా, మీకు అంతా తెలిసినదే; అయినా హితం చెపుతాను, వినండి. ఈ శిశువు చేత మీకు గొప్ప కార్యం జరగవలసి ఉంది; అందువల్ల ఈ మారుతుని తృప్తి కోసం అందరూ వరాలు ఇవ్వండి.’ బ్రహ్మ స్పర్శే ప్రాణం పోస్తుంది — ఇది సృష్టికర్త సామర్థ్యం. ‘జలసిక్తం యథా సస్యం’ అనే ఉపమ సరళమైనది, అందమైనది — ఎండిన పైరు నీటితో మళ్ళీ పచ్చబడినట్లు శిశువు బతికాడు. ప్రజల ఆనందానికి ఉపమ ‘శీతవాతవినిర్ముక్తాః పద్మిన్యః’ — మంచుకాలంలో వాడిపోయిన తామరకొలనులు వసంతంలో మళ్ళీ వికసిస్తాయి. బ్రహ్మ విశేషణాలు గూఢార్థాలు గలవి — ‘త్రియుగ్మః’ అంటే మూడు జంటలతో (ఐశ్వర్యం-వీర్యం, యశస్సు-శ్రీ, జ్ఞానం-వైరాగ్యం) కూడినవాడు, ‘త్రికకుత్’ అంటే త్రిమూర్తి స్వరూపుడు, ‘త్రిధామా’ అంటే మూడులోకాలనే ఇంటిలో నివసించేవాడు, ‘త్రిదశార్చితః’ అంటే మూడు దశలతో కూడిన దేవతలచే పూజించబడేవాడు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలోని టిప్పణి ప్రకారం. బ్రహ్మ దేవతలకు ఆజ్ఞ ఇవ్వడం లేదు, ‘హితం చెపుతాను’ అని ఉపదేశిస్తున్నాడు — భవిష్యత్తులో రావణవధలో ఇతని సహాయం వారి హితం కోసమే. ఇక్కడ వాయువు వినయం గమనించదగినది — క్షణం ముందు జగత్తంతటినీ నిరోధించినవాడు బ్రహ్మ ఎదుట మూడుసార్లు నమస్కరించి పాదాలపై పడుతున్నాడు. అతని కోపం అహంకారం వల్ల కాదు, పుత్రశోకం వల్ల; అందువల్ల శోకం తీరగానే కోపమూ తీరిపోతుంది. ‘ప్రాణో గంధవహః’ అనేవి వాయువు రెండు పేర్లు — అతడు అందరికీ ప్రాణం, గంధాలను మోసుకుపోయేవాడు. అతడు మళ్ళీ సంచరించడంతో అందరికీ శ్వాస తిరిగి వచ్చింది, యజ్ఞాలూ స్వాధ్యాయమూ మళ్ళీ మొదలయ్యాయి. ఐదవ శ్లోకంలో ‘సంనిరుద్ధం యథా పురా’ అంటే — నిరోధానికి ముందు ఎలా ఉండేదో మళ్ళీ అలాగే.
అప్పుడు ప్రీతితో నిండిన, అందమైన ముఖం గల వేయి కన్నుల ఇంద్రుడు తామరపూల మాలను పైకెత్తి ఇలా అన్నాడు — ‘నా చేతినుండి విడువబడిన వజ్రంతో ఇతని హనువు (దవడ) దెబ్బతిన్నది; అందువల్ల ఈ కపిశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడవుతాడు. నేను ఇతనికి పరమాద్భుతమైన వరం ఇస్తున్నాను — ఇకనుండి ఇతడు నా వజ్రానికి చావనివాడవుతాడు.’ అక్కడ చీకటిని పోగొట్టే భగవాన్ మార్తాండుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇతనికి నా తేజస్సులో నూరవ భాగం ఇస్తున్నాను. శాస్త్రాలు చదవగల శక్తి ఇతనికి వచ్చినప్పుడు నేను ఇతనికి శాస్త్రం బోధిస్తాను; దానితో ఇతడు వాగ్మి అవుతాడు; శాస్త్రదర్శనంలో ఇతనికి సాటి ఎవరూ ఉండరు.’ వరుణుడు ‘పదిలక్షల సంవత్సరాలైనా నా పాశం వల్లనూ నీటి వల్లనూ ఇతనికి మరణం ఉండదు’ అని వరం ఇచ్చాడు. యముడు తన దండం వల్ల చావు లేకుండటం, ఆరోగ్యం ఇచ్చి, ‘సంతుష్టుడనై యుద్ధంలో విషాదం లేకుండటం అనే వరం ఇస్తున్నాను’ అన్నాడు. పింగళవర్ణమైన ఒక కన్ను గల ధనదుడు కుబేరుడు ‘ఈ నా గద యుద్ధాలలో ఇతనిని చంపదు’ అన్నాడు. ‘నా వల్లనూ నా ఆయుధాల వల్లనూ ఇతడు చావనివాడవుతాడు’ అని శంకరుడు కూడా పరమవరం ఇచ్చాడు. శిల్పులలో శ్రేష్ఠుడు, మహాబుద్ధిమంతుడు అయిన విశ్వకర్మ బాలసూర్యుని వంటి ఈ శిశువును చూసి ‘నేను చేసిన దివ్యశస్త్రాలన్నిటి వల్లనూ చావు లేకుండా ఇతడు చిరంజీవి అవుతాడు’ అని వరం ఇచ్చాడు. బ్రహ్మ కూడా ‘ఇతడు దీర్ఘాయుష్మంతుడు, మహాత్ముడు అవుతాడు, అన్ని బ్రహ్మదండాలకూ చావనివాడవుతాడు’ అని అతనితో అన్నాడు. ప్రతి దేవుడూ తన తన ఆయుధం నుండే చావు లేకుండటం ఇస్తున్నాడు — ఇలా అతడు అన్నివైపుల నుండీ సురక్షితుడయ్యాడు. ఇంద్రుని వరం మొదటిది, ఎందుకంటే అపరాధి అతడే; పేరు పెట్టడం ద్వారా కూడా అతడు తన దోషాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. సూర్యుని వరం విశిష్టమైనది — తేజస్సు, శాస్త్రం; ముందు హనుమంతుడు సూర్యుని దగ్గరే వ్యాకరణం చదివాడని చెప్పబడుతుంది. కుబేరుడు ‘ఏకాక్షిపింగళః’ — పార్వతిని చూసినందువల్ల అతని ఒక కన్ను పింగళవర్ణం అయిందని కథ. పద్నాలుగవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం (విశ్వకర్మ వరం) ముద్రిత ప్రతిలో సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నమైన పదాలతో ఉంది, అయినా అర్థం ఒక్కటే. వరప్రదాన క్రమం కూడా అర్థవంతమైనది — మొదట అపరాధి ఇంద్రుడు, తరువాత శిశువు ఎవరి దగ్గరకు వెళ్ళాడో ఆ సూర్యుడు, తరువాత లోకపాలకులైన వరుణుడు, యముడు, కుబేరుడు, తరువాత శంకరుడు, విశ్వకర్మ, చివరకు స్వయంగా బ్రహ్మ. ఇలా ప్రధానదేవతలందరూ శిశువుకు వరాలిచ్చారు; దానితో అతడు సర్వదేవతల అనుగ్రహానికి పాత్రుడయ్యాడు. యముని వరం రెండు విధాలు — దండం వల్ల చావు లేకుండటం, ఆరోగ్యం; అతని ‘అవిషాదం’ అనే వరం అంటే యుద్ధంలో ఎప్పుడూ నిరాశ కలగదని. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో సూర్యుని వరం మూడు అర్ధాలతో కూర్చబడింది — శాస్త్రాధ్యయనశక్తి, శాస్త్రబోధనతో వాగ్మిత్వం, శాస్త్రదర్శనంలో సాటిలేకపోవడం. బ్రహ్మ వరం (21) ముద్రిత ప్రతిలో మొదటి అర్ధంలో ‘దీర్ఘాయుశ్చ మహాత్మా చ’, రెండవ అర్ధంలో ‘సర్వేషాం బ్రహ్మదండానాం…’ అని ఉంది — సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ క్రమం తారుమారు. పదవ శ్లోకంలో ఇంద్రుడు తామరపూల మాలను పైకెత్తి మాట్లాడుతున్నాడు — ఇది ప్రసన్నతకు చిహ్నం.
దేవతల వరాలతో అలంకరించబడిన ఇతనిని చూసి సంతుష్టచిత్తుడైన జగద్గురువు చతుర్ముఖుడు వాయువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘మారుతా, నీ కుమారుడు మారుతి శత్రువులకు భయం కలిగించేవాడు, మిత్రులకు అభయం ఇచ్చేవాడు, అజేయుడు అవుతాడు. కోరిన రూపం ధరించేవాడు, కోరినచోట సంచరించేవాడు, కోరినచోటికి వెళ్ళేవాడు, వానరులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన అతడు అడ్డులేని గమనం గలవాడు, కీర్తిమంతుడు అవుతాడు. యుద్ధంలో రావణుని నిర్మూలించడానికీ, రామునికి ప్రీతి కలిగించడానికీ, రోమాంచం కలిగించే పనులు అతడు చేస్తాడు.’ ఇలా చెప్పి ఆ మారుతుని వీడ్కొని, పితామహుడు ముందు నడవగా అందరూ దేవతలతో కలిసి వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. ఆ గంధవహుడు కూడా కుమారుని పట్టుకొని ఇంటికి తీసుకువచ్చి, అతడు వరాలు పొందినవాడని అంజనకు చెప్పి వెళ్ళిపోయాడు. బ్రహ్మ మాటలలో హనుమంతుని భావిచరిత్ర సంక్షేపంగా వర్ణించబడింది — రావణుని నిర్మూలనం, రామునికి ప్రీతి; ఈ భవిష్యద్వాణి రామాయణంలోని సుందర, యుద్ధ కాండల సారం. ‘కామరూపః’ అంటే ఇష్టానుసారం రూపం ధరించడం — హనుమంతుడు సుందరకాండలో సూక్ష్మరూపమూ మహారూపమూ ధరించాడు. ‘అవ్యాహతగతిః’ అంటే అతని గమనానికి ఎక్కడా అడ్డంకి ఉండదు. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం (‘కామరూపః కామచారీ…’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. వాయువు కుమారుని తల్లి చేతికి అప్పగించి, ఆమె చింతను తొలగిస్తున్నాడు — ఇది గృహస్థుడైన తండ్రి నడవడి. బ్రహ్మ మాటలలోని ప్రతి పదమూ హనుమంతుని భావికర్మలో సిద్ధించింది — శత్రువులకు భయంకరత్వం లంకలో, మిత్రులకు అభయం వానరసేనలో, కామరూపత్వం సీతాన్వేషణలో, అడ్డులేని గమనం సముద్రలంఘనంలో, కీర్తి సర్వలోకాలలో. ‘రామప్రీతికరాణి’ అనే పదం ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — అతని పనులన్నీ రాముని ప్రీతి కోసమే. దేవతల ప్రయాణం ‘పితామహపురోగమాః’ — బ్రహ్మ ముందు, ఇతరులు వెనుక; ఇలా వారు వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్ళారు.
రామా, వరాలు పొంది, వరబలంతో కూడిన ఇతడు తనలో ఉన్న వేగంతో నిండిన సముద్రంలా అయ్యాడు. వేగంతో నిండిపోతున్న ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు నిర్భయంగా మహర్షుల ఆశ్రమాలలో అపరాధాలు చేసేవాడు. శాంతచిత్తులైన మహాత్ముల స్రుక్కులు మొదలైన యజ్ఞపాత్రలను, అగ్నిహోత్రపాత్రలను, నారబట్టల కుప్పలను ఇతడు విరగగొట్టి, చింపి, ధ్వంసం చేసేవాడు. ఆ మహాబలుడు ఇలాంటి పనులు చేస్తూ ఉండేవాడు; శంభువు — ఇక్కడ బ్రహ్మ అని అర్థం, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ఆ వరం ఇచ్చింది ఆయనే — ఇతనిని అన్ని బ్రహ్మదండాలకూ చావనివానిగా చేశాడని తెలిసి, ఋషులందరూ ఇతని శక్తిని గ్రహించి సహిస్తూ ఉండేవారు. కేసరీ వాయువూ వారించినప్పటికీ అంజనీసుతుడైన ఆ వానరుడు హద్దు మీరుతూనే ఉండేవాడు. అప్పుడు, రఘుశ్రేష్ఠా, భృగు అంగిరసుల వంశానికి చెందిన మహర్షులు కోపించారు, అయినా మరీ కోపించకుండా, మరీ ఆగ్రహించకుండా ఇతనిని ఇలా శపించారు — ‘వానరా, ఏ బలాన్ని ఆశ్రయించి నీవు మమ్మల్ని బాధిస్తున్నావో, ఆ బలాన్ని శాపం వల్ల మోహితుడవై నీవు చాలాకాలం తెలుసుకోలేవు; ఎప్పుడు నీ కీర్తిని ఎవరైనా నీకు గుర్తుచేస్తారో, అప్పుడు నీ బలం పెరుగుతుంది.’ అప్పుడు మహర్షుల మాటల ప్రభావంతో తేజస్సూ ఓజస్సూ హరించబడిన ఇతడు మృదుస్వభావం పొంది ఆ ఆశ్రమాలలోనే సంచరించాడు. బాలుని చాపల్యం సహజమైనది — వరాల వల్ల భయం లేని అతడు ఆటగానే ఋషుల వస్తువులను పాడుచేస్తున్నాడు, ద్వేషంతో కాదు. ఋషుల శాపం కూడా కరుణతో కూడినదే — ‘నాతిక్రుద్ధాః’; వారు అతని బలాన్ని పూర్తిగా హరించలేదు, మరపింపజేశారు మాత్రమే, ఉపాయం కూడా ఇచ్చారు — కీర్తిని గుర్తుచేయడం. ఈ శాపమే రాముని ప్రశ్నకు సమాధానం: వాలి సుగ్రీవుల కలహంలో హనుమంతునికి తన బలం తెలియలేదు. ముందు కిష్కింధకాండలో జాంబవంతుడు అతని కీర్తిని గుర్తుచేసే అతనిని సముద్రలంఘనానికి ప్రేరేపించాడు — ఇది ఈ శాపపు పరిణామమే. ముప్పై ఐదవ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం ‘యదా తే స్మార్యతే కీర్తిస్తదా తే వర్ధతే బలం’ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; ముప్పై ఒకటవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం కూడా అంతే. శాపస్వరూపం విచిత్రమైనది — బలం హరించబడలేదు, దాని జ్ఞానం మాత్రమే హరించబడింది; ‘శాపమోహితః’ అనే పదం దానిని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘నాతిక్రుద్ధాః నాతిమన్యవః’ అనేది ఋషుల సంయమాన్ని చూపుతుంది — వారు బాలుని దోషాన్ని క్షమిస్తున్నారు, అతని హితం కోసమే అతనిని నియంత్రిస్తున్నారు. ‘హృతతేజౌజాః’ అయిన అతడు ‘మృదుభావం గతః’ — శాపంతో అతని ఉద్ధతి నశించి వినయం వచ్చింది; ఈ వినయమే ముందు అతని గొప్ప గుణమైంది. ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో ‘భగ్నవిచ్ఛిన్నవిధ్వస్తాన్’ అనే మూడు పదాలతో వినాశనంలోని మూడు రకాలు చెప్పబడ్డాయి — విరగగొట్టడం, చింపడం, ధ్వంసం చేయడం.
ఇక వాలి సుగ్రీవుల తండ్రి ఋక్షరజుడు అనేవాడు వానరులందరికీ రాజు, తేజస్సులో సూర్యుని వంటివాడు. వానరులకు మహేశ్వరుడైన అతడు చాలాకాలం రాజ్యం చేసి కాలధర్మం పొందాడు. అతడు అస్తమించాక మంత్రాలోచనలో నిపుణులైన మంత్రులు వాలిని తండ్రి స్థానంలో రాజుగా, సుగ్రీవుని వాలి స్థానంలో యువరాజుగా చేశారు. సుగ్రీవునితో ఈ హనుమంతునికి బాల్యం నుండీ, వాయువుకు అగ్నితో ఉన్నట్లు, భేదం లేని, లోపం లేని సఖ్యం ఏర్పడింది. రామా, వాలి సుగ్రీవుల మధ్య వైరం పుట్టినప్పుడు, ఇతడు శాపం వల్లనే తన బలాన్ని తెలుసుకోలేకపోయాడు. దేవా, వాలి తరిమి తిప్పుతున్నప్పటికీ సుగ్రీవునికి ఇతని బలం తెలియదు, మారుతికి కూడా తనలో ఉన్న బలం తెలియదు. ఋషిశాపం వల్ల బలం హరించబడిన ఆ కపిసత్తముడు అప్పుడు ఏనుగు అడ్డగించిన సింహంలా సుగ్రీవునితో పాటు రణంలో నిలిచి ఉన్నాడు. వాయువు అగ్నుల ఉపమ — వాయువు అగ్నిని పెంచుతుంది, అగ్ని వాయువుతో జ్వలిస్తుంది; అలాగే హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి సహాయకుడు. ఈ ప్రకరణంలో రాముని ప్రశ్నకు పూర్తి సమాధానం లభించింది — హనుమంతుని బలం శాపం వల్ల మరుగునపడింది, నశించలేదు. ‘సింహః కుంజరరుద్ధో వా’ అనే ఉపమ — బలవంతమైన సింహమైనా ఏనుగు అడ్డగిస్తే ఏమీ చేయలేదు; అలాగే హనుమంతుడు సుగ్రీవునితో పాటు అడవిలో బంధించబడినవానిలా ఉండిపోయాడు. ఈ శ్లోకం (43) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఈ సందర్భంలో వానరరాజ్య చరిత్ర కూడా సంక్షేపంగా చెప్పబడింది — ఋక్షరజుడు, తరువాత వాలి, సుగ్రీవుడు యువరాజు. హనుమంతునికి సుగ్రీవునితో సఖ్యం బాల్యం నుండే; అందువల్లనే అతడు సుగ్రీవునితో పాటు ఋష్యమూకంలో నివసించాడు. ‘అద్వైధం ఛిద్రవర్జితం’ అనేవి సఖ్యానికి విశేషణాలు — వారి మధ్య ఏ భేదమూ లేదు, ఏ బలహీనతా లేదు. నలభై ఒకటవ, నలభై రెండవ శ్లోకాలలో అగస్త్యుడు రాముని ‘రామా’, ‘దేవా’ అని సంబోధిస్తూ, హనుమంతుడూ సుగ్రీవుడూ ఇద్దరికీ ఉన్న ఈ అజ్ఞానాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు.
పరాక్రమంలో, ఉత్సాహంలో, బుద్ధిలో, ప్రతాపంలో, సౌశీల్యంలో, మాధుర్యంలో, నీతి-అనీతుల వివేకంలో, గాంభీర్యంలో, చాతుర్యంలో, సువీర్యంలో, ధైర్యంలో హనుమంతుని కంటె అధికుడు లోకంలో ఎవరైనా ఉన్నారా? ఈ కపీంద్రుడు వ్యాకరణం నేర్చుకోవాలని కోరి, ప్రశ్నలు అడగాలనే మనసుతో, గొప్ప గ్రంథాన్ని ధరించి, సూర్యునికి అభిముఖంగా ఉదయగిరి నుండి అస్తగిరి వరకు అప్రమేయుడై వెళ్ళాడు. సూత్రం, వృత్తి, అర్థం, పదం, సంగ్రహం — వీటితో కూడిన మహార్థవంతమైన వ్యాకరణాన్ని ఈ కపీంద్రుడు సాధించాడు; శాస్త్రంలోనూ, పాండిత్యంలోనూ, ఛందోగతిలోనూ ఇతనికి సాటి ఎవరూ లేరు. అన్ని విద్యలలోనూ, తపస్సు ఆచరణలోనూ ఇతడు దేవగురువు బృహస్పతితో కూడా పోటీపడతాడు; తొమ్మిది వ్యాకరణాల అర్థాన్ని ఎరిగిన ఇతడు నీ అనుగ్రహం వల్ల బ్రహ్మ కూడా అవుతాడు. ప్రవేశించాలనుకొనే సముద్రం ఎదుట, లోకాలను కాల్చాలనుకొనే అగ్ని ఎదుట, లోకక్షయంలో అంతకుని ఎదుట వలె, హనుమంతుని ఎదుట ఎవరు నిలబడగలరు? ఇతడూ, ఇంకా సుగ్రీవుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, నీలుడు, తారుడు, తారేయుడు, నలుడు, రంభుడు మొదలైన మహాకపీంద్రులూ, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, సుదంష్ట్రుడు, మైందుడు, ప్రభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు, నలుడు — ఈ భల్లూకులూ వానరేంద్రులతో పాటు — రామా, నీ కోసమే దేవతలచే సృష్టించబడ్డారు. నీవు నన్ను ఏది అడిగావో అదంతా చెప్పాను — హనుమంతుడు బాల్యంలో చేసిన పనిని నేను వివరించాను. ఈ ప్రకరణంలోని ఏడు శ్లోకాలు (44–50) ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. వీటిలో 44, 45, 48, 49 సమీక్షిత సంస్కరణలో 7.036.041–044 గా ఉన్నాయి; 46, 47, 50 వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి (50వ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం 49వ శ్లోకపు చివరి పాదానికి పునరుక్తి). ‘నవవ్యాకరణార్థవేత్తా’ — ఐంద్రం, చాంద్రం, కాశకృత్స్నం, పాణినీయం మొదలైన తొమ్మిది వ్యాకరణాలు అని సంప్రదాయం. ‘తారేయః’ అంటే తార కుమారుడు అంగదుడు. హనుమంతుని విద్యాధ్యయన కథ అద్భుతమైనది — అతడు సూర్యునికి ఎదురుగా నిలిచి, ఆయనతో పాటు ఉదయం నుండి అస్తమయం వరకు వెళ్తూ, ప్రశ్నలు అడుగుతూ వ్యాకరణం నేర్చుకొన్నాడు. ‘ససూత్రవృత్త్యర్థపదం ససంగ్రహం’ అనేవి వ్యాకరణంలోని అన్ని అంగాలు — సూత్రాలు, వృత్తి, అర్థం, పదాలు, సంగ్రహం. అగస్త్యుడు హనుమంతుని బృహస్పతితో పోలుస్తున్నాడు, భవిష్యత్తులో బ్రహ్మపదాన్ని పొందుతాడని చెపుతున్నాడు. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో పదకొండు గుణాలు ఒకే సమాసంలో కూర్చబడ్డాయి — ఇది కవి వాక్చాతుర్యం. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో మూడు ఉపమానాలు — ప్రవేశించాలనుకొనే సముద్రం, కాల్చాలనుకొనే అగ్ని, ప్రళయంలో అంతకుడు; ఇవన్నీ నివారించలేనివి, అలాగే హనుమంతుడు కూడా యుద్ధంలో నివారించలేనివాడు. వానరుల దివ్యోత్పత్తి బాలకాండలో కూడా చెప్పబడింది — దేవతలు రామునికి సహాయం చేయడానికి వానరరూపంలో కుమారులను కన్నారు.
అగస్త్యుడు చెప్పినది విని రాముడూ సౌమిత్రీ, రాక్షసులతో పాటు వానరులూ పరమ విస్మయం పొందారు. అగస్త్యుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, ఇదంతా నీవు విన్నావు; నిన్ను చూశాము, నీతో మాట్లాడాము; ఇక మేము వెళ్తాము.’ ఉగ్రతేజస్సు గల అగస్త్యుని ఈ మాట విని రాఘవుడు చేతులు జోడించి వంగి నమస్కరించి ఆ మహర్షితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు నా దేవతలూ, పితరులూ, ప్రపితామహులూ బంధువులతో సహా మీ దర్శనమాత్రం చేతనే ఎల్లప్పుడూ తృప్తి పొందారు. కోరికతో నేను ఒకటి విన్నవిస్తున్నాను; దానిని మీరు నాపై అనుకంపతో చేయాలి. పౌరులనూ జానపదులనూ వారి వారి పనులలో నిలిపి, సత్పురుషులైన మీ ప్రభావం వల్ల నేను యజ్ఞాలు చేస్తాను. మహావీర్యవంతులైన మీరు నాకు అనుగ్రహం చేయాలని కోరుతూ ఎప్పుడూ నా యజ్ఞాలలో సదస్యులుగా ఉండాలి. తపస్సుతో పాపాలు పోగొట్టుకొన్న మిమ్మల్ని ఆశ్రయించి నేను పితరులచే అనుగ్రహించబడి పూర్తి తృప్తి పొందుతాను. అందువల్ల మీరందరూ కలిసి ఎల్లప్పుడూ ఇక్కడికి రావాలి.’ అది విని కఠోరవ్రతులైన అగస్త్యాది ఋషులు ‘అలాగే కానీ’ అని పలికి బయలుదేరసాగారు; అలా పలికి ఆ ఋషులందరూ వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. రాఘవుడు కూడా విస్మితుడై ఆ విషయాన్నే ఆలోచిస్తూ ఉన్నాడు. ఆ తరువాత సూర్యుడు అస్తమించగా రాజులనూ వానరులనూ పంపివేసి, విధిపూర్వకంగా సంధ్యోపాసన చేసి, రాత్రి మొదలవగా నరశ్రేష్ఠుడైన రాముడు అంతఃపురంలో ప్రవేశించాడు. ఈ ప్రకరణంలో రాముని రాజధర్మం కనిపిస్తుంది — అతడు ఋషులను యజ్ఞాలకు ఆహ్వానిస్తున్నాడు, రాజ్యకార్యాన్ని ప్రజలలో వ్యవస్థీకరిస్తున్నాడు. ‘ఆగతస్పృహః’ అనేది అతని వినయం — యాచకునిలా అతడు ఋషుల సహాయాన్ని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఈ ప్రకరణంలో సమీక్షిత సంస్కరణతో సామ్యం 53.2 ‘దృష్టః సంభాషితశ్చాసి…’, 61.2 ‘ఏవముక్త్వా గతాః సర్వే…’ అనే వాటికి మాత్రమే (7.036.046a, c) — రాముని యజ్ఞనిమంత్రణం మొదలైన మిగిలిన శ్లోకాలన్నీ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. తరువాతి సర్గ ఉదయాన రాముడు మేల్కొనడంతో ప్రారంభమవుతుంది. ‘విస్మితః’ అనేది రాముని మనఃస్థితి — హనుమంతుని అద్భుతచరిత్ర విని అతడు దానినే ఆలోచిస్తున్నాడు. అగస్త్యుని ‘గచ్ఛామహే వయం’ (మేము వెళ్తాము) అనే మాటతో వారు వచ్చిన ప్రయోజనం — రాముని అభినందించడం — పూర్తయిందని సూచించబడుతుంది. రాముడు ఋషులను కేవలం పంపివేయడం లేదు, భవిష్యత్తులో మళ్ళీ రావాలని ప్రార్థిస్తున్నాడు; ఇలా రాజుకూ ఋషులకూ సంబంధం స్థిరపరచబడుతుంది. ‘పితరులూ ప్రపితామహులూ తృప్తి పొందారు’ అనే మాటతో ఋషిదర్శనపుణ్యం పితరుల వరకూ చేరుతుందని భావం. ఈ సర్గ చివరలో అగస్త్యాదుల రాక కథ ముగిసింది — పట్టాభిషేకం తరువాత వారు రాముని చూడడానికి వచ్చి, రావణుని పుట్టుక నుండి హనుమంతుని బాల్యం వరకు అంతా చెప్పి, ఇప్పుడు బయలుదేరారు. రాముడు సాయంకాలం సంధ్యోపాసన చేస్తున్నాడు — రాజైనా నిత్యకర్మను విడువడు; వాలి సంధ్యోపాసన కూడా ఇక్కడ గుర్తుకు వస్తుంది. ‘నృపవానరాన్’ పంపివేసి — సభ దినాంతంలో ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో మళ్ళీ ఉదయాన సభ ప్రారంభమవుతుంది. రాముని మాటలలో ‘తపోనిర్ధూతకల్మషాన్’ అనేది ఋషుల విశేషణం — తపస్సుతో పాపాలు నశించినవారి సాంగత్యమే పవిత్రం చేస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥