సర్గ
రాముని మేల్కొలుపు, రాజసభ
పట్టాభిషేకం తరువాత మొదటి రాత్రి, వందిమాగధుల స్తుతి, రాముడు మేల్కొనడం, నిత్యకర్మలు, మంత్రులు పురోహితులు రాజులు వానరులు రాక్షసులతో సభలో కూర్చోవడం, ధర్మకథలు
ధర్మం చేత ఆత్మను ఎరిగిన కాకుత్స్థుడు పట్టాభిషిక్తుడైన తరువాత, పౌరులకు హర్షాన్ని పెంచిన మొదటి రాత్రి గడిచిపోయింది. ఆ రాత్రి తెల్లవారగా, ఉదయాన రాజును మేల్కొలపడానికి నియమించబడిన సౌమ్యులైన వందిమాగధులు రాజభవనానికి వచ్చి నిలిచారు. ఎర్రని కంఠాలు గలవారు, మధురస్వరం గలవారు, కిన్నరులవలె శిక్షణ పొందినవారు అయిన వారందరూ ఎంతో సంతోషంతో వీరుడైన రాజును యథావిధిగా స్తుతించారు — ‘వీరా, సౌమ్యా, కౌసల్యకు ప్రీతిని పెంచేవాడా, మేల్కో; నరాధిపా, నీవు నిద్రిస్తే జగత్తంతా నిద్రిస్తుంది. నీ పరాక్రమం విష్ణువు పరాక్రమం వంటిది, నీ రూపం అశ్వినీదేవతల రూపం వంటిది; బుద్ధిలో నీవు బృహస్పతికి సమానుడవు, ప్రజాపతికి సమానుడవు కూడా. నీ ఓర్పు భూమికి సమానం, తేజస్సులో నీవు సూర్యుని పోలినవాడవు; నీ వేగం వాయువుకు సమానం, గాంభీర్యం సముద్రం వంటిది. స్థాణువులా నీవు చలించనివాడవు, చంద్రునిలోలా నీలో సౌమ్యత ఉంది; నరాధిపా, ఇలాంటి రాజులు ఇంతకుముందు లేరు, ఇకముందు ఉండరు. పురుషశ్రేష్ఠా, నీవు ఎదిరించలేనివాడవు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మనిష్ఠుడవు, ప్రజాహితుడవు; అందువల్ల కీర్తీ లక్ష్మీ నిన్ను విడువవు. కాకుత్స్థా, శ్రీ, ధర్మం నీలో ఎల్లప్పుడూ ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి.’ ఇవీ ఇలాంటి మరెన్నో మధురమైన స్తుతులను వందిమాగధులు పాడారు. సూతులు కూడా దివ్యమైన స్తోత్రాలతో రాఘవుని మేల్కొలుపుతున్నారు; పాడుతున్న ఆ స్తుతులతో రాఘవుడు మేల్కొన్నాడు. ఈ సర్గలో రాజు ఆదర్శ దినచర్య వర్ణించబడుతుంది — మేల్కొనడం, శౌచం, హోమం, దేవార్చన, సభ. వందిమాగధుల స్తుతి కేవలం పొగడ్త కాదు, రాజగుణాల స్మరణ — పరాక్రమం, రూపం, బుద్ధి, క్షమ, తేజస్సు, వేగం, గాంభీర్యం, స్థైర్యం, సౌమ్యత, ధర్మనిష్ఠ, ప్రజాహితం. ‘నీవు నిద్రిస్తే జగత్తు నిద్రిస్తుంది’ అనే మాటలో రాజు మేల్కొని ఉండడమే ప్రజల జీవనానికి ఆధారమని భావం — బ్రాహ్మముహూర్తంలో రాజు లేవాలి. ప్రతి గుణమూ ఏదో ఒక దేవుని లేదా ప్రకృతిలోని ఏదో ఒక దాని గుణంతో పోల్చబడింది — ఇలా రాముడు సర్వదేవమయుడని సూచించబడుతుంది. ‘నేదృశాః పార్థివాః పూర్వం భవితారః’ అనేది రాముని అద్వితీయత్వం. ఈ సర్గ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, అయినా ముద్రిత ప్రతిలో సంఖ్యతో సహా ఉంది; దీని విషయం రాముని రాజసభ వర్ణన, ఇది తరువాతి సర్గలో రాజులను పంపివేయడానికి భూమిక ఏర్పరుస్తుంది. వందిమాగధులూ సూతులూ రాజభవనంలో నియమించబడిన గాయకులు — ఉదయాన స్తుతితో రాజును మేల్కొలపడం వారి కర్తవ్యం; ఇది ప్రాచీన రాజసంప్రదాయం. ‘కిన్నరుల వలె శిక్షణ పొందినవారు’ అనే విశేషణం వారి సంగీతకౌశలాన్ని చూపుతుంది. ‘ప్రజాపతిసమో హ్యసి’ అనేది రాముడు సృష్టికర్తతో సమానుడని — అతడు ప్రజలను తండ్రిలా పాలించేవాడు. స్తుతులలో అతిశయోక్తి ఉంది, కాని రాముని విషయంలో అది సత్యమేనని కవి సూచిస్తున్నాడు. పదవ శ్లోకంలో సూతుల స్తుతి కూడా చెప్పబడింది — వందిమాగధులూ సూతులూ రెండు రకాల గాయకులు.
అతడు తెల్లని దుప్పటి పరచిన శయ్యను విడిచి, శేషశయనం నుండి శ్రీహరి నారాయణుడు లేచినట్లు లేచాడు. లేచిన ఆ మహాత్ముని దగ్గరకు వేలాది మంది జనులు వినయంతో వంగి, చేతులు జోడించి, తెల్లని పాత్రలలో నీళ్ళు తీసుకొని వచ్చి నిలిచారు. ఆచమనాదులు చేసి శుచియై, సమయానికి అగ్నిహోత్రం చేసి, అతడు ఇక్ష్వాకులు సేవించిన పవిత్రమైన దేవాలయానికి త్వరగా వెళ్ళాడు. అక్కడ దేవతలను, పితరులను, బ్రాహ్మణులను యథావిధిగా పూజించి, జనులు వెంటరాగా రాముడు బయటి కక్ష్యకు వెళ్ళాడు. శేషశయ్య నుండి నారాయణుడు లేవడంతో చేసిన ఉపమ రాముని విష్ణుత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — విష్ణువు యోగనిద్ర నుండి మేల్కొన్నట్లు రాముడు మేల్కొన్నాడు. ‘పాండురాచ్ఛాదనాస్తృతం’ — శయ్య తెల్లదనం శేషనాగుని తెల్లదనంతో సమానం. దేవాలయం ‘ఇక్ష్వాకుసేవితం’ — పూర్వులు కూడా పూజించిన కులదేవతా మందిరం; రాముడు కులసంప్రదాయాన్ని పాటిస్తున్నాడు. దేవతలను, పితరులను, బ్రాహ్మణులను పూజించడం మూడు ఋణాలను గుర్తుచేస్తుంది — దేవఋణం, పితృఋణం, ఋషిఋణం. అంతఃపురం నుండి బయటి కక్ష్యకు వెళ్ళడం — గృహజీవితం నుండి రాజకార్యం వైపు ప్రయాణం; అయోధ్య రాజభవనంలో అనేక కక్ష్యలు ఉండేవి, బయటి కక్ష్య సభాస్థానం. ఇది నాలుగు శ్లోకాల చిన్న ప్రకరణం, కాని రాజు శుచిత్వానికీ ధర్మనిష్ఠకూ సంపూర్ణ చిత్రం. ‘హుతహుతాశనః’ అనేది అగ్నిహోత్రం నిత్యకర్మ అని చూపుతుంది.
అక్కడ జ్వలిస్తున్న అగ్నులవంటి వసిష్ఠుడు మొదలైన మహాత్ములైన మంత్రులూ పురోహితులూ అందరూ వచ్చి నిలిచారు. నానాజనపదాలకు ప్రభువులైన మహాత్ములైన క్షత్రియులు, ఇంద్రుని పక్కన దేవతలవలె, రాముని పక్కన కూర్చున్నారు. భరతుడు, లక్ష్మణుడు, మహాయశస్వి శత్రుఘ్నుడు సంతోషంతో, మూడు వేదాలు యజ్ఞాన్ని సేవించినట్లు రాముని సేవించారు. సంతోషించిన ముఖాలు గల సేవకులు — ‘ముదితులు’ అనే పేరు గలవారు — చేతులు జోడించి వచ్చి, చాలామంది పక్కన కూర్చున్నారు. మహావీర్యులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు, మహాతేజస్సు గలవారు అయిన సుగ్రీవుడు మొదలైన ఇరవై మంది వానరులు రాముని సేవించారు. నలుగురు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన విభీషణుడు, కుబేరుని గుహ్యకుడు సేవించినట్లు, ఆ మహాత్ముని సేవిస్తున్నాడు. వేదశాస్త్రాలలో పెద్దలు, కులీనులు, విచక్షణ గల మానవులు కూడా తలవంచి రాజుకు నమస్కరించి సేవిస్తున్నారు. ఇలా శ్రీమంతులైన ఋషులతో, మహావీర్యులైన రాజులతో, వానరులతో, రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన రాజు — దేవేశ్వరుడు ఋషులచే ఎల్లప్పుడూ సేవించబడినట్లు — ఆ రూపంతో సహస్రాక్షుని కంటె కూడా ఎక్కువగా ప్రకాశించాడు. వారందరూ కూర్చున్న తరువాత పురాణాలు ఎరిగిన మహాత్ములు ధర్మంతో కూడిన ఎన్నో మధురమైన కథలు చెపుతూ ఉన్నారు. సభావర్ణనలో క్రమం గమనించదగినది — మొదట పురోహితులూ మంత్రులూ, తరువాత క్షత్రియులైన రాజులు, తరువాత సోదరులు, తరువాత సేవకులు, తరువాత వానరులు, తరువాత రాక్షసులు, చివరకు విద్వాంసులైన పౌరులు. ఇలా రామరాజ్యంలో అన్ని వర్గాలకూ సభలో స్థానం లభిస్తుంది. ఇరవై మంది వానరులు — ముద్రిత ప్రతి పాదటిప్పణిలో వారి పేర్లు ఇవ్వబడ్డాయి: సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, తారుడు, నీలుడు, నలుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, కుముదుడు, శరభుడు, శతబలి, గంధమాదనుడు, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, ధూమ్రుడు, రంభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు. విభీషణుని నలుగురు రాక్షసులు అతని మంత్రులు — అనలుడు, పనసుడు, సంపాతి, ప్రమతి అని యుద్ధకాండలో ప్రసిద్ధులు. ముగ్గురు సోదరులను మూడు వేదాలతో పోల్చడం — మూడు వేదాలు యజ్ఞాన్ని సేవించినట్లు వారు రాముని సేవిస్తున్నారు. రాజసభలో అందరూ ఉండడం రామరాజ్యపు సమ్మిళిత స్వభావాన్ని చూపుతుంది — మనుష్యులూ వానరులూ రాక్షసులూ ఒకేచోట రాజును సేవిస్తున్నారు; యుద్ధంలోని మిత్రులు ఇప్పుడు రాజ్యంలో భాగస్వాములు. రాముని శోభ ఇంద్రుని కంటె అధికం — ఎందుకంటే ఇంద్రుని దేవతలూ ఋషులూ మాత్రమే సేవిస్తారు, రాముని మనుష్యులూ వానరులూ రాక్షసులూ సేవిస్తున్నారు. సర్గ చివరలో ధర్మకథల శ్రవణం — రాజసభ కేవలం పరిపాలనాస్థానం కాదు, జ్ఞానానికీ ధర్మానికీ కేంద్రం. తరువాతి సర్గలో ఈ సభ సందర్భంలోనే జనకాదులను పంపివేయడం వర్ణించబడుతుంది. విభీషణునికి ఉపమ — గుహ్యకులచే సేవించబడే కుబేరుడు; కుబేరుడు విభీషణునికి సోదరుడే, అందువల్ల ఉపమ అర్థవంతం. ‘ముదితులు’ అనే సేవకులు — వారి పేరే వారి స్వభావాన్ని చెపుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥