సర్గ
జనకుడు, యుధాజిత్, ప్రతర్దనుడు మొదలైన రాజులకు వీడ్కోలు
రాముని దినచర్య, జనకునికి సత్కారం వీడ్కోలు, మేనమామ యుధాజిత్ లక్ష్మణునితో కలిసి బయలుదేరడం, కాశీరాజు ప్రతర్దనునికి వీడ్కోలు, ఇతర రాజులపట్ల కృతజ్ఞత, వారి ప్రత్యుత్తరం, ప్రయాణం
ఈ విధంగా మహాబాహువైన రాఘవుడు ప్రతిదినం రాజసభలో కూర్చుని పౌరులకూ జానపదులకూ సంబంధించిన అన్ని కార్యాలనూ నిర్వహించాడు. కొన్ని రోజులు గడిచాక రాఘవుడు చేతులు జోడించి విదేహరాజు, మిథిలాధిపతి అయిన జనకునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరే మాకు స్థిరమైన ఆశ్రయం, మీరే మమ్మల్ని పాలించారు; మీ ఉగ్రమైన తేజస్సు వల్లనే నేను రావణుని చంపాను. ఇక్ష్వాకులందరికీ మైథిలులందరికీ బంధుత్వంతో మొదలైన సాటిలేని ప్రీతులు ఉన్నాయి. రాజా, కాబట్టి మీరు రత్నాలు తీసుకొని మీ నగరానికి వెళ్ళండి; భరతుడు సహాయంగా మీ వెనుక వస్తాడు.’ ఆ జనకుడు ‘అలాగే’ అని రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మీ దర్శనంతోనూ మీ నీతితోనూ నేను ప్రీతుడనయ్యాను. నాకోసం కూర్చిన ఈ రత్నాలన్నిటినీ నేను నా కుమార్తెకే ఇస్తున్నాను.’ ఇలా కాకుత్స్థునితో చెప్పి, సంతోషించిన మనసుతో శ్రీమంతుడైన జనకుడు రాఘవుని అనుమతి తీసుకొని మిథిలకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని వినయం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — తానే రావణుని చంపినా విజయం శ్రేయస్సును మామగారి తేజస్సుకు ఇస్తున్నాడు. ‘సంబంధకపురోగమాః’ — వివాహసంబంధమే రెండు కులాల ప్రీతికి మూలం, దానిపై మైత్రి. జనకుని సమాధానం కూడా ఉదారమైనది — రాముడు ఇచ్చిన రత్నాలను అతడు సీతకే తిరిగి ఇస్తున్నాడు; కుమార్తెపై తండ్రి ప్రేమ. భరతుడు వెంట వెళ్ళడం రాజమర్యాద — గౌరవనీయుడైన అతిథిని రాజకుటుంబసభ్యునితో కలిపి పంపుతారు. ‘నయేన చ’ — రాముని నీతిని కూడా జనకుడు ప్రశంసించాడు — దర్శనం మాత్రమే కాదు, అతని ప్రవర్తన కూడా. ఈ ప్రకరణం (1–8) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో సర్గ ప్రతర్దనుని వీడ్కోలుతో మొదలవుతుంది. జనకుడు రాముని మామ, సీత తండ్రి; అతనిపట్ల రాముని ఆదరం తండ్రిపట్ల ఉన్నట్లే. ‘భవాన్హి గతిరవ్యగ్రా’ అనే మాటతో రాముడు జనకుని తన ఆశ్రయంగా భావిస్తున్నాడు. రత్నాలు ఇచ్చి అతడు మామను గౌరవిస్తున్నాడు — ఇది రాజమర్యాద. ఈ ప్రకరణం పట్టాభిషేకం తరువాత కొన్ని రోజులు గడిచాక జరిగింది.
జనకుడు వెళ్ళిన తరువాత రాఘవుడు చేతులు జోడించి ప్రభువూ మేనమామా అయిన కేకయరాజుతో వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠా, రాజా, ఈ రాజ్యం, నేను, భరతుడు, లక్ష్మణుడు — మేమందరమూ మీ అధీనులం, మీరే మాకు ఆశ్రయం. వృద్ధుడైన రాజు, మీ తండ్రి, మీ కోసం బెంగపెట్టుకొంటాడు; అందువల్ల, రాజా, మీరు ఈ రోజే బయలుదేరడం నాకు ఉచితమనిపిస్తోంది. లక్ష్మణుడు అనుయాత్రికుడై ఎంతో ధనాన్నీ వివిధ రత్నాలనూ తీసుకొని మీ వెనుక వస్తాడు.’ యుధాజిత్ మాత్రం ‘అలాగే’ అని ప్రయాణానికి అంగీకరిస్తూ ‘రాఘవా, రత్నాలూ ధనమూ నీ దగ్గరే అక్షయంగా ఉండుగాక’ అన్నాడు. కేకయవంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే అతడు రాజుకు ప్రదక్షిణం చేసి, రాముడు కూడా ముందుగా అతనికి అభివాదం చేసి ప్రదక్షిణం చేయగా, వృత్రాసురుడు హతుడైన తరువాత విష్ణువుతో కలిసి వాసవుడు వెళ్ళినట్లు, లక్ష్మణుని సహాయంతో కేకయేశ్వరుడు బయలుదేరాడు. యుధాజిత్ కైకేయి సోదరుడు, భరతునికి మేనమామ; తన తల్లి సోదరుడు కాకపోయినా రాముడు అతనిని ‘మేనమామ’ అని గౌరవిస్తున్నాడు — ఇది తల్లులందరిపట్లా రామునికి గల సమభావాన్ని చూపుతుంది. ‘వృద్ధుడైన రాజు’ అంటే యుధాజిత్ తండ్రి కేకయరాజు అశ్వపతి; కుమారుడు దీర్ఘకాలం దూరంగా ఉండడం వల్ల అతని చింత. యుధాజిత్ సమాధానం నిస్పృహను చూపుతుంది — అతడు రత్నాలు కోరడు, రాముని సమృద్ధినే కోరుతున్నాడు. ఒకరికొకరు ప్రదక్షిణం చేయడం పరస్పర గౌరవానికి చిహ్నం. వృత్రవధ తరువాత ఇంద్రుడూ విష్ణువూ కలిసి వెళ్ళిన ఉపమ — ఇంద్రుడు యుధాజిత్, విష్ణువు లక్ష్మణుడు. ఈ ప్రకరణం కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ఇక్కడ భరతునికి బదులు లక్ష్మణుడు వెంట వెళ్తున్నాడు, ఎందుకంటే భరతుడు జనకునితో వెళ్ళాడు. పదవ శ్లోకంలో రాముడు ‘ఈ రాజ్యం, నేను, భరతుడు, లక్ష్మణుడు మీ అధీనులం’ అంటున్నాడు — దీనితో అతడు మేనమామ కుటుంబపు గౌరవాన్ని పెంచుతున్నాడు. యుధాజిత్ ప్రస్తావన రామాయణం ప్రారంభంలో కూడా ఉంది — అతడే భరత శత్రుఘ్నులను కేకయదేశానికి తీసుకువెళ్ళాడు. రాముడు స్వయంగా యుధాజిత్కు ప్రదక్షిణం చేస్తున్నాడు — పెద్దలకు గౌరవం.
అతనిని పంపివేసిన తరువాత రాముడు ఎవరికీ భయపడని తన మిత్రుడు కాశీరాజు ప్రతర్దనుని కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మీరు ప్రీతిని చూపారు, పరమ సౌహార్దాన్ని చూపారు; భరతునితో కలిసి యుద్ధప్రయత్నం కూడా చేశారు. కాబట్టి, కాశీరాజా, మీరు ఈ రోజే మీచే రక్షించబడుతున్న, మంచి ప్రాకారాలూ మంచి తోరణాలూ గల రమణీయమైన వారణాసీ నగరానికి వెళ్ళండి.’ ఇంతవరకు చెప్పి ధర్మాత్ముడైన కాకుత్స్థుడు ఉన్నతాసనం నుండి లేచి అతనిని గుండెలకు హత్తుకొని గాఢంగా కౌగిలించుకొన్నాడు. కౌసల్యకు ప్రీతిని పెంచేవాడు అప్పుడు అతనిని పంపివేశాడు; రాఘవుని అనుమతి పొంది, రాఘవునిచే వీడ్కోలు పొందిన నిర్భయుడైన కాశీరాజు త్వరగా వారణాసికి వెళ్ళాడు. ‘ఉద్యోగః’ — సీతాపహరణవార్త విని ప్రతర్దనుడు భరతునితో కలిసి సేనను సిద్ధం చేసి యుద్ధానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు, యుద్ధంలో అతని అవసరం కలగకపోయినప్పటికీ. రాముడు అతని ప్రయత్నాన్ని కూడా కృతజ్ఞతతో గుర్తుచేసుకొంటున్నాడు — ఫలం లేకపోయినా ప్రయత్నం గౌరవనీయమే. ‘నిరంతరమురోగతం’ అంటే గాఢమైన ఆలింగనం — ఎడం లేకుండా వక్షానికి వక్షం. రాముడు ఆసనం నుండి లేచి కౌగిలించుకొంటున్నాడు — మిత్రుని గౌరవం కోసం. ‘అకుతోభయః’ అనే విశేషణం రెండుసార్లు వాడబడింది — ప్రతర్దనునికి ఎక్కడి నుండీ భయం తెలియదు. వారణాసి వర్ణన — మంచి ప్రాకారాలు, మంచి తోరణాలు, రమణీయత — అతని రాజ్యపు సమృద్ధిని చూపుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ ప్రకరణం (7.037.001–003) ఉంది, ఇరవయ్యవ శ్లోకం మాత్రం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — అక్కడ ప్రతర్దనుని ప్రయాణం సంక్షేపంగానే ఉంది. ప్రతర్దనుడు కాశీరాజు, రాముని ‘వయస్యుడు’ — సమవయస్కుడైన మిత్రుడు; అందువల్ల రాముడు అతనిని కౌగిలించుకొంటున్నాడు, నమస్కరించడం లేదు.
కాశీరాజును పంపివేసిన తరువాత రాఘవుడు మూడువందల మంది రాజులతో నవ్వుతూ మధురాక్షరాలతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీ ప్రీతి నిశ్చలమైనది, తేజస్సుతో రక్షించబడినది; మీ ధర్మమూ సత్యమూ ఎల్లప్పుడూ నియతమైనవి. మహాత్ములైన మీ ప్రభావం వల్లనూ తేజస్సు వల్లనూ దురాత్ముడు, దుర్బుద్ధి, రాక్షసాధముడు అయిన రావణుడు హతుడయ్యాడు; అందులో నేను నిమిత్తమాత్రుడను, మీ తేజస్సు వల్లనే రావణుడు తన గణాలతో, పుత్రులతో, మంత్రులతో, బంధువులతో సహా యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు. జనకరాజు కుమార్తె అడవి నుండి అపహరించబడిందని విని మహాత్ముడైన భరతుడు మిమ్మల్ని రప్పించాడు; యుద్ధానికి సిద్ధమైన మహాత్ములైన రాజులందరికీ చాలాకాలం గడిచిపోయింది; అందువల్ల మీరు వెళ్ళడం ఉచితమని భావిస్తున్నాను.’ ఆ రాజులు కూడా గొప్ప ఆనందంతో నిండి ఇలా బదులిచ్చారు — ‘రామా, అదృష్టవశాత్తు నీవు విజయుడవై నీ రాజ్యంలో కూడా ప్రతిష్ఠితుడవయ్యావు; అదృష్టవశాత్తు సీత తిరిగి తేబడింది; అదృష్టవశాత్తు శత్రువు ఓడిపోయాడు. శత్రువులను చంపి విజయుడవైన నిన్ను చూడడమే మా పరమ కోరిక, ఇదే మా ఉత్తమ ప్రీతి. నీవు మమ్మల్ని ప్రశంసిస్తున్నది నీకే తగినది; మేము మాత్రం అలాంటి ప్రశంస చేయడం ఎరుగము. సెలవు తీసుకొంటున్నాము, వెళ్తాము; నీవు ఎల్లప్పుడూ మా హృదయంలో ఉంటావు. మహాబాహూ, మేము గొప్ప ప్రీతితో నిండి ఉన్నాము; మహారాజా, నీ ప్రీతి మాపై ఎల్లప్పుడూ ఉండుగాక.’ ‘అలాగే’ అని పరమానందంతో నిండిన ఆ రాజులు చేతులు జోడించి, వెళ్ళడానికి ఆతురతతో రాఘవునితో అన్నారు; రాముని చేత పూజించబడి వారు తమ తమ దేశాలకు వెళ్ళారు. రాముని మాటలలో వినయం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — తాను ‘నిమిత్తమాత్రుడను’ అంటూ విజయం శ్రేయస్సును రాజుల తేజస్సుకు ఇస్తున్నాడు. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనేది అతని ప్రసన్నత, మాధుర్యం. రాజుల సమాధానంలో కూడా వినయం ఉంది — వారు అతని ప్రశంసను స్వీకరించకుండా తిరిగి అతనినే ప్రశంసిస్తున్నారు. ‘హృదిస్థః నః సదా భవాన్’ అనేది భక్తి వచనం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ ప్రకరణంలోని చాలా శ్లోకాలు (7.037.005–015) ఉన్నాయి, కాని చివరి 31.2, 32.2, 33 వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. మూడువందల మంది రాజులు — వీరు భరతుడు రప్పించిన రాజులు; సీతాపహరణం విని రామునికి సహాయం చేయడానికి అయోధ్యకు వచ్చారు, కాని యుద్ధం సముద్రం అవతల లంకలో జరిగింది, అందువల్ల వారు యుద్ధంలో పాల్గొనలేదు. అయినా రాముడు వారి ప్రయత్నాన్ని గుర్తుచేసుకొని కృతజ్ఞతతో వారిని పంపుతున్నాడు. ‘భవతాం ప్రీతిరవ్యగ్రా తేజసా పరిరక్షితా’ అనే మాటకు — మీ స్నేహం స్థిరమైనది, తేజస్సుతో సురక్షితమైనది అని అర్థం. ‘ధర్మశ్చ నియతో నిత్యం సత్యం చ భవతాం సదా’ — రాజుల ధర్మనిష్ఠా సత్యనిష్ఠా ప్రశంసించబడ్డాయి. రాముడు విజయం శ్రేయస్సును మిత్రులందరి సామూహిక తేజస్సుకు ఇస్తున్నాడు — ఇది నాయకునికి ఆదర్శం. ‘చాలాకాలం గడిచిపోయింది’ అనే మాటతో రాముడు వారి రాజ్యాల గురించి చింతిస్తున్నాడు — దీర్ఘకాలం తమ రాజ్యాలకు దూరంగా ఉన్న రాజుల కోసం వారి ప్రజలు కూడా ఎదురుచూస్తుంటారు. రాజుల సమాధానంలో మూడుసార్లు ‘అదృష్టవశాత్తు’ — అదృష్టం వల్ల విజయం, అదృష్టం వల్ల సీత తిరిగిరావడం, అదృష్టం వల్ల శత్రుపరాజయం; ఇది ఆనందానికి అభివ్యక్తి. ‘ఆపృచ్ఛామో గమిష్యామః’ (సెలవు తీసుకొంటున్నాము, వెళ్తాము) అనేది శిష్టాచారం — అనుమతి లేకుండా అతిథి వెళ్ళడు. చివరకు రాజులు ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి, చేతులు జోడించి, రామునిచే పూజించబడి తమ తమ దేశాలకు వెళ్తున్నారు — ఇలా పట్టాభిషేకోత్సవానికి వచ్చిన అతిథులందరూ వీడ్కోలు పొందారు. తరువాతి సర్గలో వారు తమ రాజ్యాల నుండి రామునికి కానుకలు పంపుతారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥