సర్గ
రాజుల కానుకలు, వానరులకు సత్కారం
రాజులు తమ రాజ్యాలకు వెళ్ళడం, వారి సంభాషణ, రామునికి కానుకలు పంపడం, భరతాదులు రత్నాలు తేవడం, సుగ్రీవ విభీషణాదులకు రత్నాల పంపిణీ, అంగద హనుమంతులకు సన్మానం, వానరయూథపతులకు సత్కారం, అయోధ్యలో సుఖనివాసం
మహాత్ములైన ఆ రాజులు ఎంతో సంతోషంతో వేలాది ఏనుగుల, గుర్రాల ప్రవాహాలతో భూమిని కంపింపజేస్తూ బయలుదేరారు. అక్కడ భరతుని ఆజ్ఞతో రాఘవుని కోసం సిద్ధమైన, ఉత్సాహభరితమైన బలవాహనాలు గల అనేక అక్షౌహిణులు ఉన్నాయి. బలగర్వంతో కూడిన ఆ రాజులు ఒకరితో ఒకరు ఇలా అనుకొన్నారు — ‘యుద్ధంలో రాముని ఎదుట నిలిచిన రావణుని మేము చూడనేలేదు. భరతుడు మమ్మల్ని తరువాత వృథాగానే రప్పించాడు; లేకపోతే రాజులు రాక్షసులను త్వరగానే చంపి ఉండేవారు, ఇందులో సందేహం లేదు. రామలక్ష్మణుల బాహుబలంతో రక్షించబడి మేము సముద్రం అవతల ఏ చింతా లేకుండా సుఖంగా యుద్ధం చేసి ఉండేవాళ్ళం.’ ఇలాంటి మాటలూ ఇతర కథలూ వేలకొలది చెప్పుకొంటూ ఆ రాజులు ఆనందంతో తమ రాజ్యాలకు వెళ్ళారు. ఇక్కడ రాజుల మాటలలో కొంత ఖేదమూ కొంత గర్వమూ కలిసి ఉన్నాయి — వారికి యుద్ధంలో పాల్గొనే అవకాశం రాలేదు, అందువల్ల తమ శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించుకోలేకపోయారు. ‘నిరర్థకం’ (వృథాగా) అనే పదం వారి నిరాశను సూచిస్తుంది — వారు యుద్ధానికి సిద్ధమై వచ్చారు, కాని యుద్ధం ముందే ముగిసిపోయింది. కాని వారు రాముని బలాన్ని తక్కువ చేయడం లేదు — ‘రాముని బాహుబలంతో రక్షించబడి’ అనే మాటతో తమ యుద్ధం కూడా రాముని రక్షణలోనే సాధ్యమని వారు అంగీకరిస్తున్నారు. ‘అక్షౌహిణులు’ అంటే మహాసేనలు — ఒక అక్షౌహిణిలో ఇరవై ఒక్క వేలకు పైగా రథాలు, అన్నే ఏనుగులు, అరవై ఐదు వేలకు పైగా గుర్రాలు, లక్షకు పైగా కాల్బలం ఉంటాయి. భరతుడు రాముని కోసం అనేక అక్షౌహిణులను కూడగట్టాడు — ఇది అతని భ్రాతృభక్తిని చూపుతుంది. మొదటి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.038.001 కు పాఠభేదం; రెండవ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. రాజులు వెళ్ళిపోవడంతో అయోధ్య మళ్ళీ ప్రశాంతమవుతుంది, కాని వానరులూ రాక్షసులూ ఇంకా రాముని అతిథులుగా అక్కడే ఉన్నారు.
ముఖ్యమైనవి, సంపన్నమైనవి, సంతోషంగా ఉన్నవి, ధనధాన్యాలతో సమృద్ధమైనవి, ఐశ్వర్యంతో నిండినవి అయిన తమ తమ రాజ్యాలకు, తమ తమ పురాలకు వెళ్ళి ఆ రాజులు రామునికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో వివిధ రత్నాలను కానుకలను పంపారు — గుర్రాలు, వాహనాలు, రత్నాలు, మదించిన ఏనుగులు, శ్రేష్ఠమైన చందనాలు, దివ్యమైన ఆభరణాలు, మణులు ముత్యాలు పగడాలు, రూపవతులైన దాసీలు, వివిధ రకాల మేకలు గొర్రెలు, ఎన్నో రకాల రథాలు. మహాబలులైన భరత లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులు ఆ రత్నాలను తీసుకొని తమ నగరానికి తిరిగి వచ్చారు. పురుషశ్రేష్ఠులైన వారు రమ్యమైన అయోధ్యానగరానికి వచ్చి ఆ విచిత్రమైన రత్నాలను రామునికి సమర్పించారు. రాజుల కానుకలు కేవలం సంపద కాదు, రాముని సార్వభౌమత్వానికి అంగీకారం — రాజులందరూ అతనిని సమ్రాట్టుగా భావిస్తున్నారు. కానుకల జాబితా విస్తారమైనది — వాహనాలు, పశువులు, రత్నాలు, సుగంధద్రవ్యాలు, ఆభరణాలు, సేవకులు; దీనితో వారి రాజ్యాల సమృద్ధి చూపబడుతుంది. ‘యథాపురాణి’ — ప్రతి ఒక్కరూ తమ తమ నగరానికి వెళ్ళి. ‘స్వాని రాజ్యాని…’ అనే ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; అది రాజ్యాల సమృద్ధిని వర్ణిస్తుంది, దానివల్ల రాముని ప్రభావంతో దేశాలన్నీ సుఖంగా ఉన్నాయని ఊహించవచ్చు. పదవ శ్లోకం (‘మణిముక్తాప్రవాలాంస్తు…’) కూడా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. భరతాది ముగ్గురు సోదరులు స్వయంగా వెళ్ళి ఆ కానుకలను తెస్తున్నారు — దీనితో రాజుల గౌరవం పెరుగుతుంది. గత సర్గలో భరతుడు జనకునితోనూ లక్ష్మణుడు యుధాజిత్తోనూ వెళ్ళారు; వారు ఇప్పుడు తిరిగి వచ్చారు. రాముడు కానుకలను తాను ఉంచుకోడు, తరువాతి ప్రకరణంలో మిత్రులకు పంచిపెడతాడు — ఇది అతని ఉదారత.
ప్రీతితో నిండిన మహాత్ముడైన రాముడు అదంతా స్వీకరించి, తన కార్యం నెరవేర్చిన రాజు సుగ్రీవునికి ఇచ్చాడు. విభీషణునికీ, ఇంకా ఏ రాక్షసులతోనూ వానరులతోనూ కూడి అతడు విజయం పొందాడో వారికీ రాఘవుడు ఇచ్చాడు. మహాబలులైన ఆ వానరులూ రాక్షసులూ అందరూ రాముడు ఇచ్చిన రత్నాలను తలలపైనా భుజాలపైనా ధరించారు. అప్పుడు ఇక్ష్వాకులలో మహారథుడు, వీర్యవంతుడు, కమలదళాక్షుడు అయిన రాజు రాముడు మహాబాహువైన హనుమంతుని, అంగదుని ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరేశ్వరా, ఈ అంగదుడు నీ సుపుత్రుడు, ఈ అనిలాత్మజుడు నీ మంత్రి; ఇద్దరూ సుగ్రీవుని ఆలోచనలో నిమగ్నులు, నా హితంలో ఆసక్తులు; నీ కారణంగానే వీరు వివిధ సత్కారాలకు అర్హులు.’ ఇలా చెప్పి మహాయశస్వి అయిన అతడు తన శరీరం నుండి విలువైన ఆభరణాలను తీసి అప్పుడు అంగద హనుమంతులకు కట్టాడు. రాముని దానం స్వార్థం లేనిది — తనకు వచ్చిన కానుకలన్నిటినీ అతడు మిత్రులకే ఇస్తున్నాడు; తనకోసం ఏదీ ఉంచుకోవడం లేదు. ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకోవడం ప్రత్యేకమైన స్నేహం — తండ్రి కొడుకును ఉంచుకొన్నట్లు అతడు అంగదుని హనుమంతుని ఒడిలో ఉంచుకొంటున్నాడు. తన శరీరం నుండి ఆభరణాలు తీసి ఇవ్వడం పరమ గౌరవం — రాజు శరీరంపై ధరించిన ఆభరణాన్ని ప్రసాదంగా ఇస్తున్నాడు. అంగదుని ‘సుపుత్రుడు’ అని గుర్తుచేయడం విశేషం — వాలి కుమారుడైనా అతడు సుగ్రీవునికి కుమారుని వంటివాడు; అందువల్ల వాలివధ తరువాత కూడా కులంలో ఐక్యత. ‘త్వత్కృతే’ (నీ కారణంగా) — సుగ్రీవునితో సంబంధం వల్లనే వారికి సత్కారం; దీనితో సుగ్రీవునికి కూడా గౌరవం. 16–19 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. రత్నాలను ‘తలలపైనా భుజాలపైనా’ ధరించడం — వానరులూ రాక్షసులూ ఆ రత్నాలను కిరీటాలలోనూ భుజకీర్తులలోనూ ధరిస్తూ, రాముని ప్రసాదాన్ని గౌరవంగా మోస్తున్నారు. రాముడు మొదట సుగ్రీవునికి, తరువాత విభీషణునికి, తరువాత ఇతరులకు ఇస్తున్నాడు — రాజుల క్రమంలో గౌరవం.
అప్పుడు రాఘవుడు మహావీర్యులైన యూథపశ్రేష్ఠులను — నీలుని, నలుని, కేసరిని, కుముదుని, గంధమాదనుని, సుషేణుని, పనసుని, వీరుడైన మైందుని, ద్వివిదుని, జాంబవంతుని, గవాక్షుని, వినతుని, ధూమ్రుని, బలీముఖుని, ప్రజంఘుని, మహాబలుడైన సంనాదుని, దరీముఖుని, దధిముఖుని, యూథపతి ఇంద్రజానువును — పలకరించి, కళ్ళతో తాగుతున్నట్లు చూస్తూ, మృదువైన మధురమైన మాటతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరు నాకు మిత్రులు, నా శరీరం, నా సోదరులు. వనవాసులారా, మీరు నన్ను ఆపద నుండి ఉద్ధరించారు; మిత్రులలో శ్రేష్ఠులైన మీతో రాజు సుగ్రీవుడు ధన్యుడు.’ ఇలా చెప్పి నరశ్రేష్ఠుడు వారికి యథోచితంగా విలువైన ఆభరణాలనూ వజ్రాలనూ ఇచ్చి వారిని కౌగిలించుకొన్నాడు. ఇక్కడ రాముని కృతజ్ఞత పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — అతడు వానరులను ‘శరీరం, సోదరులు’ అంటున్నాడు; వారి సహాయం లేకపోతే అతడు సీతను పొందేవాడు కాదు. ‘నేత్రాభ్యామాపిబన్నివ’ — ప్రేమతో వారిని చూస్తూ తృప్తి పొందక, కళ్ళతోనే తాగుతున్నట్లున్నాడు. ప్రతి ఒక్కరినీ పేరుతో పిలవడం వ్యక్తిగత గౌరవం — ఎవరూ మరువబడలేదు. ‘వ్యసనాత్’ అంటే సీతాపహరణం అనే మహాదుఃఖం నుండి. ‘ధన్యో రాజా చ సుగ్రీవః’ — సుగ్రీవునికి కూడా ప్రశంస — ఇలాంటి యూథపతులు గలవాడు ధన్యుడు. వజ్రాలు అంటే వజ్రమణులు. ఈ ప్రకరణం అంతా (20–25) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — సమీక్షిత సంస్కరణలో రత్నాల పంపిణీ సంక్షేపంగానే చెప్పబడింది. రాముని మాటలలో ‘శరీరం’ అనే పదం విశేషమైనది — శరీరం లేకుండా ఆత్మ పని చేయలేనట్లు, వానరులు లేకుండా రాముడు రావణుని జయించలేకపోయేవాడు.
తేనెరంగు గల ఆ వానరులు సుగంధమైన మధువులు తాగుతూ, చక్కగా వండిన మాంసాలూ దుంపలూ పండ్లూ తింటూ అక్కడ నివసించారు. ఇలా నివసిస్తుండగా వారికి ఒక నెలకు పైగా గడిచిపోయింది; రామభక్తి వల్ల వారందరూ దానిని ఒక్క ముహూర్తంలా భావించారు. రాముడు కూడా కోరిన రూపం ధరించగల వానరులతో, మహావీర్యులైన రాక్షసులతో, మహాబలులైన భల్లూకాలతో కలిసి ఆనందంగా గడిపాడు. ఇలా అన్నివిధాలా సంతోషంగా ఉన్న వానరులకూ రాక్షసులకూ రెండవ నెల, శిశిరమాసం కూడా సుఖంగా గడిచిపోయింది. రమ్యమైన ఇక్ష్వాకునగరంలో పరమ ప్రీతిని అనుభవిస్తున్న వారికి రాముని ప్రీతికరమైన ఆదరణలతో కాలం సుఖంగా గడిచింది. ‘మధుపింగళాః’ అనేది వానరుల రంగు — తేనెలా పింగళవర్ణం. ‘ముహూర్తమివ’ — సుఖకాలం త్వరగా గడిచిపోతుందనేది సార్వత్రిక అనుభవం. ‘రెండవ నెల, శిశిరం’ — పట్టాభిషేకం తరువాత రెండు నెలలు గడిచాయి, శిశిర ఋతువు మొదలైంది. ‘రామస్య ప్రీతికరణైః’ — రాముడు వారి ప్రీతి కోసం వివిధ ఉపాయాలు చేస్తున్నాడు; అందువల్ల వారి నివాసం సుఖమయమైంది. ఇలా యుద్ధకష్టాల తరువాత వానరుల విశ్రాంతీ పురస్కారమూ వర్ణించబడ్డాయి. తరువాతి సర్గలో రాముడు వారిని పంపివేస్తాడు. ‘పరాం ప్రీతిముపాసతాం’ అనేది షష్ఠీవిభక్తి రూపం — ప్రీతిని అనుభవిస్తున్నవారికి అని. ముప్పయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; సర్గ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్న శ్లోకంతో ముగుస్తుంది. వానరుల ఆహారం — మధువులు, మాంసాలు, పండ్లు దుంపలు — వారి స్వభావానికి అనుకూలమైనది; రాముడు వారి రుచికి అనుగుణంగా ఆతిథ్యం ఇస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥