॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 40వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

వానరులకు, భల్లూకాలకు, రాక్షసులకు వీడ్కోలు

సుగ్రీవ విభీషణులకు ఆదేశం, హనుమంతుని ప్రార్థన, రాముని వరదానం హారదానం, అందరూ కన్నీటితో బయలుదేరడం

ఆ భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ అయోధ్యలో సుఖంగా నివసిస్తుండగా కొంతకాలం గడిచింది. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, దేవతలకూ అసురులకూ కూడా ఎదిరించరాని కిష్కింధకు వెళ్ళు. అక్కడ మంత్రులతో కలిసి ముళ్ళు తొలగిన రాజ్యాన్ని పాలించు.’ రాముని ఆదేశంలో మొదట రాజ్యపాలన, తరువాత సహాయకుల సత్కారం చెప్పబడ్డాయి. ‘మహాబాహూ, అంగదుని, హనుమంతుని, మహాబలుడైన నలుని పరమప్రీతితో చూసుకో. మామగారైన వీరుడు సుషేణుని, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన తారుని, ఎదిరించరాని కుముదుని, మహాబలుడైన నీలుని, వీరుడైన శతబలిని, మైందుని, ద్వివిదుని, గజుని, గవాక్షుని, గవయుని, శరభుని, భల్లూకరాజు, ఎదిరించరానివాడు అయిన జాంబవంతుని, గంధమాదనుని ప్రీతితో చూసుకో. మంచి పరాక్రమం గల ఋషభుని, వానరుడైన సుపాటలుని, కేసరిని, శరభుని, శుంభుని, శంఖచూడుని చూసుకో.’ ఈ పేర్ల మాల యుద్ధకాండ వీరుల స్మరణలా ఉంది — రాముడు ఒక్కొక్కరినీ పేరుతో గుర్తుచేసుకొంటున్నాడు, ఎవరినీ మరువడం లేదు. చివరకు అతడు అందరినీ కలుపుకొంటున్నాడు — ‘నాకోసం ప్రాణాలను లెక్కచేయని మహాత్ములందరినీ ప్రీతితో చూసుకో, వీరికి అప్రియం చేయకు.’ ‘పశ్య’ (చూసుకో) అనే క్రియాపదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం — ప్రీతితో చూడడమే రాజు అనుగ్రహం అని భావం. కృతజ్ఞత రాముని స్వభావం; తన పని నెరవేరిందని సహాయకులను ఉపేక్షించడు, పైగా వారి భవిష్యత్తును సుగ్రీవుని చేతిలో ఉంచుతున్నాడు. ‘నిహతకంటకం’ అనే పదంతో వాలివధ తరువాత ముళ్ళు లేనిదైన రాజ్యం గుర్తుచేయబడుతుంది. అంగదుని పేరు మొదట ఉంచబడింది, ఎందుకంటే అతడు వాలి కుమారుడు, యువరాజు; అతని రక్షణ సుగ్రీవుని ప్రత్యేక కర్తవ్యం. సుషేణుడు సుగ్రీవునికి మామ అనే బంధుత్వాన్ని కూడా రాముడు మరువడం లేదు. ఇలా రాజాజ్ఞ కూడా మిత్రుని వినయంతో చెప్పబడింది. ఈ సర్గ యుద్ధానంతర శాంతికాలపు ముగింపును సూచిస్తుంది — సహాయకులు తమ రాజ్యాలలో ప్రతిష్ఠించబడుతున్నారు, రాముడు మళ్ళీ తన రాజధర్మం వైపు మళ్ళుతున్నాడు. అతని ఆదేశాలలో ఆజ్ఞ కాక, మిత్రుని ప్రార్థన వంటి ధ్వని వినిపిస్తుంది.

ఇలా చెప్పి రాముడు సుగ్రీవుని మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకొని మధురమైన మాటతో విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మంతో లంకను పాలించు. నీవు ధర్మజ్ఞుడవని నా అభిప్రాయం; నగరంలోని రాక్షసులదీ, నీ సోదరుడు వైశ్రవణునిదీ కూడా అదే అభిప్రాయం.’ రావణుని అధర్మం వల్ల లంక నశించింది; అందువల్ల కొత్త రాజుకు మొదటి ఉపదేశం ధర్మమే. ‘రాజా, ఏ విధంగానూ అధర్మం వైపు మనసు పెట్టకు; బుద్ధిమంతులైన రాజులు తప్పకుండా చిరకాలం భూమిని అనుభవిస్తారు.’ ఇక్కడ నీతి స్పష్టం — ధర్మమే రాజ్యానికి స్థిరత్వం. ‘నీవు సుగ్రీవునితో కలిసి ఎల్లప్పుడూ పరమప్రీతితో నన్ను స్మరించాలి; చింత లేకుండా వెళ్ళు.’ రాముని మాటలు విని భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ ‘బాగు బాగు’ అని కాకుత్స్థుని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రశంసించారు — ‘మహాబాహూ, రామా, నీ బుద్ధీ వీర్యమూ అద్భుతమైనవి; స్వయంభువు వలె నీ మాధుర్యం ఎల్లప్పుడూ పరమమైనది.’ విభీషణునికి చేసిన ఉపదేశంలో వైశ్రవణుని ప్రస్తావన సూచనాత్మకమైనది — కుబేరుడు కూడా విభీషణుని సోదరుడే, రావణునిచే వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు; అందువల్ల కొత్త రాజు సోదరులతో సౌహార్దాన్ని కాపాడుకోవాలి. సుగ్రీవ విభీషణులు కలిసి తనను స్మరించాలని చెప్పి రాముడు ఆ ఇద్దరి మైత్రిని కూడా దృఢం చేస్తున్నాడు. ప్రజల ప్రశంస రాముని మధురస్వభావానికి సాక్ష్యం, కేవలం అతని పరాక్రమానికి కాదు. ‘ధర్మజ్ఞస్త్వం మతో మమ’ అనే మాటతో రాముడు విభీషణునిపై విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు; ఉపదేశం కూడా విశ్వాసంతో కూడినదే, సందేహంతో కాదు. ఇలా రాజకర్తవ్యమూ మిత్రుని స్నేహమూ ఒకచోట కలిశాయి.

ఆ వానరులూ రాక్షసులూ ఇలా మాట్లాడుతుండగా వారి మధ్య హనుమంతుడు వంగి నమస్కరించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నాకు నీపై ఉన్న పరమస్నేహం ఎల్లప్పుడూ నిలిచి ఉండుగాక; వీరా, నా భక్తి స్థిరంగా ఉండుగాక, నా మనసు మరొకదాని వైపు వెళ్ళకుండుగాక.’ హనుమంతుని కోరిక రాజ్యమూ కాదు ధనమూ కాదు, భక్తి స్థిరంగా ఉండడమే. ‘వీరా, భూమిపై రామకథ ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో, అంతకాలం నా ప్రాణాలు శరీరంలో నిలిచి ఉండాలి, సందేహం లేదు.’ చిరంజీవిత్వానికి కారణం కూడా రామకథే — అతడు కథకు శ్రోత కావాలని కోరుకొంటున్నాడు. ‘రఘునందనా, నరశ్రేష్ఠా, నీ ఈ దివ్యచరిత్రనూ కథనూ అప్సరసలు నాకు వినిపించాలి. వీరా, ప్రభూ, నీ చరితామృతాన్ని విని, గాలి మేఘపంక్తిని చెదరగొట్టినట్లు, నేను ఆ ఉత్కంఠను పోగొట్టుకొంటాను.’ ఉపమ అందమైనది — విరహపు ఉత్కంఠ మేఘంలా మనసును కప్పివేస్తుంది, రామకథ గాలిలా దానిని చెదరగొడుతుంది. ఇక్కడ వల్గేట్ పాఠంలో అప్సరసలు వినిపించడం అదనంగా చెప్పబడింది, అది సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. హనుమంతుడు రాముని నుండి ఎడబాటు పొందబోతున్నాడు, అందువల్ల కథే అతనికి రాముని సాన్నిధ్యం. ఈ సందర్భం కథ మాహాత్మ్యాన్ని కూడా ప్రకటిస్తుంది — రాముని చరిత్ర శ్రోతల ప్రాణాలను నిలుపుతుంది. ‘భావో నాన్యత్ర గచ్ఛతు’ అనే పదంలో అనన్యభక్తి లక్షణం స్పష్టంగా ఉంది. అందువల్లనే సంప్రదాయంలో హనుమంతుడు ఆదర్శభక్తుడు, చిరంజీవి అని ప్రసిద్ధుడు; ఎక్కడెక్కడ రామకథ ఉంటుందో అక్కడక్కడ అతని సాన్నిధ్యం ఉంటుందనే విశ్వాసం ఈ సందర్భం నుండే పుట్టింది.

ఇలా అంటున్న హనుమంతుని రాముడు ఉత్తమాసనం నుండి లేచి స్నేహంతో కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నాడు — ‘కపిశ్రేష్ఠా, ఇది ఇలాగే జరుగుతుంది, ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ నా కథ లోకంలో ఎంతకాలం ప్రచారంలో ఉంటుందో, అంతకాలం నీ కీర్తి ఉంటుంది, నీ శరీరంలో ప్రాణాలు కూడా అలాగే నిలిచి ఉంటాయి. లోకాలు ఎంతకాలం నిలిచి ఉంటాయో, అంతకాలం నా కథలు నిలిచి ఉంటాయి.’ రాజు సింహాసనం నుండి లేచి సేవకుని కౌగిలించుకోవడం రాముని వినయానికి పరమచిత్రం. అప్పుడు అతడు హనుమంతుని ఉపకారాలను గుర్తుచేసుకొంటున్నాడు — ‘కపీ, నీ ఒక్కొక్క ఉపకారానికి నేను నా ప్రాణాలు ఇస్తాను; మిగిలిన ఉపకారాలకు మాత్రం మేము ఋణగ్రస్తులమే అవుతాము. నీవు చేసిన ఉపకారం నా శరీరంలోనే జీర్ణమైపోవుగాక; మనిషి ఆపదలలోనే ప్రత్యుపకారాలకు పాత్రుడవుతాడు.’ ఈ శ్లోకం ప్రసిద్ధమైనది — హనుమంతునికి ఎప్పుడూ ఆపద రాకూడదని, అందువల్ల ప్రత్యుపకారం చేసే అవకాశమే కలగకూడదని రాముడు కోరుకొంటున్నాడు. ఆ తరువాత రాఘవుడు తన కంఠం నుండి చంద్రుని వంటి కాంతి గల, వైడూర్యం మధ్యమణిగా గల హారాన్ని తీసి హనుమంతుని కంఠంలో కట్టాడు. గుండెపై కట్టబడిన ఆ గొప్ప హారంతో ఆ వానరుడు, శిఖరంపై చంద్రుడు ఉదయించిన బంగారు పర్వతరాజు మేరువులా ప్రకాశించాడు. ఉపమలో హనుమంతుడు బంగారురంగు పర్వతం, హారం దాని శిఖరంపై ఉదయించిన చంద్రుడు. ఇక్కడ ఋణభావం తారుమారైంది — స్వామియే సేవకునికి ఋణపడినట్లు భావిస్తున్నాడు. వరదానం, కృతజ్ఞత, ఆభరణదానం అనే మూడు విధాల అనుగ్రహం ఒకే సందర్భంలో కనిపిస్తుంది. ‘మదంగే జీర్ణతాం యాతు’ అనే వాక్యానికి అర్థం — నీ ఉపకారం నా శరీరంలోనే జీర్ణమైపోవుగాక, దానికి ప్రతిఫలం ఇచ్చే అవకాశం రాకుండుగాక; ఎందుకంటే ప్రతిఫలం ఆపదలోనే ఇవ్వడం సాధ్యం, హనుమంతునికి ఆపద ఎప్పుడూ రాకుండుగాక.

రాఘవుని ఈ మాట విని మహాబలులైన వానరులు ఒక్కొక్కరుగా లేచి తలవంచి రాముని పాదాలకు నమస్కరించి బయలుదేరారు. సుగ్రీవుని, ధర్మాత్ముడైన విభీషణుని రాముడు గుండెలకు హత్తుకొని గాఢంగా కౌగిలించుకొన్నాడు; వారందరూ కన్నీటితో కలతచెందారు. వారందరూ కన్నీటితో గద్గదకంఠులై, కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, మతి తప్పినవారిలా, దుఃఖంతో మూఢులైనట్లుగా అప్పుడు రాఘవుని విడిచి వెళ్తున్నారు. ‘బాష్పకలాః’ — కన్నీళ్ళతో గద్గదకంఠులైనవారు అని భావం. మహాత్ముడైన రాఘవుని చేత ఈ విధంగా అనుగ్రహించబడిన వారందరూ, దేహి దేహాన్ని విడిచినట్లు, తమ తమ ఇళ్ళకు వెళ్ళారు. ఉపమ గంభీరమైనది — జీవాత్మ వివశమై దేహాన్ని విడిచినట్లు వారు రాముని విడిచారు. చివరకు వంశస్థవృత్తంతో సర్గ ముగుస్తుంది — ‘అప్పుడు ఆ రాక్షసులూ భల్లూకులూ వానరులూ రఘువంశాన్ని వర్ధిల్లజేసే రామునికి నమస్కరించి, వియోగం వల్ల కలిగిన కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళతో, తమ తమ నివాసస్థలాలకు తిరిగి వెళ్ళారు.’ ఈ సర్గలోని చివరి రెండు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. యుద్ధకాండలో మొదలైన మైత్రి ఇలా కన్నీటి వియోగంతో పూర్ణమవుతుంది. ఈ సహాయకులు ఇకమీదట కథలో సాధారణంగా మళ్ళీ కనిపించరు; అందువల్ల ఈ వియోగం కథలోని ఒక అధ్యాయానికి ముగింపు కూడా. ‘ఉత్థాయోత్థాయ’ అనే ద్విరుక్తితో ఒక్కొక్కరూ క్రమంగా నమస్కరించడం సూచించబడింది. సుగ్రీవ విభీషణులు చివరగా కౌగిలించుకోబడ్డారు — ఎవరి సహాయంతో యుద్ధం గెలిచాడో వారే రాముని హృదయానికి అత్యంత సమీపులు. వానరుల ప్రయాణం గుంపులుగా జరిగింది, ఒక్కసారిగా కాదు; ప్రతి ఒక్కరూ స్వయంగా నమస్కరించి వెళ్తున్నారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి