సర్గ
పుష్పకం తిరిగి రావడం, రామరాజ్య ప్రభావం
కుబేరుడు పంపిన పుష్పకం మాటలు, రాముడు దానిని పూజించి పంపివేయడం, భరతుడు వర్ణించిన రామరాజ్యపు అద్భుత ప్రభావం
భల్లూకులనూ వానరులనూ రాక్షసులనూ పంపివేసి, మహాబాహువైన రాముడు సోదరులతో కలిసి సుఖంగా ఆనందిస్తూ ఉన్నాడు. ఒకనాడు మధ్యాహ్నం తరువాతి సమయంలో సోదరులతో కూర్చుని ఉన్న మహాప్రభువు రాఘవుడు ఆకాశం నుండి ఒక మధురమైన వాణిని విన్నాడు — ‘సౌమ్యుడవైన రామా, ప్రసన్నమైన ముఖంతో నన్ను చూడు. ప్రభూ, నేను కుబేరుని భవనం నుండి వచ్చిన పుష్పకాన్ని అని తెలుసుకో.’ విమానం తానే మాట్లాడడం అద్భుతం; యుద్ధకాండలో రాముని లంక నుండి అయోధ్యకు తెచ్చిన విమానం ఇదే. ‘నరశ్రేష్ఠా, నీ ఆజ్ఞను పొంది నేను ధనదుని భవనానికి సేవ చేయడానికి వెళ్ళాను; అతడు నాతో ఇలా అన్నాడు.’ ఇంతకుముందు రాముడు పుష్పకాన్ని దాని యజమాని కుబేరునికి తిరిగి అప్పగించాడు — పరుల సొత్తును ఉంచుకోరాదనేది అతని ధర్మబుద్ధి. ఇప్పుడు అదే మళ్ళీ వచ్చింది. మధ్యాహ్నం తరువాతి సమయం ప్రశాంతమైనది, పనులు ముగిశాక సోదరులతో విశ్రాంతి — సరిగ్గా అప్పుడే ఈ అద్భుతం జరుగుతుంది. వాణి ఆకాశం నుండి వస్తుంది, కనిపించే రూపం లేదు — పుష్పకం మొదట శబ్దంతో తనను తెలియజేసుకొని, తరువాత కనిపిస్తుంది. ‘సౌమ్యేన వదనేన’ అనేది విమానపు ప్రార్థన — ఇంతకుముందు నన్ను మరొకరికి ఇచ్చిన యజమాని ప్రసన్నముఖంతో నన్ను మళ్ళీ స్వీకరించాలని. అందువల్ల విమానం మాటలలో వినయమూ ఆశా కనిపిస్తాయి. రాముని శాసనాన్ని విమానం కూడా పాటిస్తుంది — అతని ఆజ్ఞతో అది కుబేరుని దగ్గరకు వెళ్ళింది, కుబేరుని ఆజ్ఞతో మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు వచ్చింది.
కుబేరుడు పుష్పకంతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఎదిరించరాని రాక్షసేశ్వరుడు రావణుని యుద్ధంలో చంపి, మహాత్ముడూ నరేంద్రుడూ అయిన రాఘవుడు నిన్ను జయించాడు. గణాలతో, పుత్రులతో, బంధువులతో సహా ఆ దురాత్ముడు రావణుడు హతుడవడంతో నాకు కూడా పరమప్రీతి కలిగింది. సౌమ్యమా, లంకలో పరమాత్ముడైన రాముడు నిన్ను జయించాడు; అందువల్ల అతనినే మోసుకుపో అని నేను నిన్ను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను. లోకానికి వాహనమైన నీవు రఘునందనుని మోయడమే నా పరమ కోరిక; చింత లేకుండా వెళ్ళు.’ జయించిన వస్తువు జయించినవానిదే అనే క్షత్రధర్మనియమాన్ని కుబేరుడు కూడా అంగీకరిస్తున్నాడు. పుష్పకం మళ్ళీ ఇలా అంటోంది — ‘అలాంటి నేను మహాత్ముడైన ధనదుని ఆజ్ఞను పొంది నీ దగ్గరకు వచ్చాను; ఏ సంకోచమూ లేకుండా నన్ను స్వీకరించు. ధనదుని ఆజ్ఞ వల్ల నేను సమస్త ప్రాణులకూ ఎదిరించరానిదాన్ని; నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తూ నా ప్రభావంతో అన్ని లోకాలలోనూ సంచరిస్తాను.’ ఇక్కడ రావణవధతో కుబేరునికి కలిగిన ప్రీతి సహజమైనది — రావణుడు తన సోదరుడైనప్పటికీ అతని రాజ్యాన్నీ విమానాన్నీ అపహరించాడు. ఈ భాగంలోని చివరి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. ‘నిర్విశంకః ప్రతీచ్ఛ’ అనే మాటతో రాముని పూర్వపు సంకోచం కూడా తొలగిపోతుంది — ఇప్పుడు యజమాని అనుమతితోనే విమానం వచ్చింది, అందువల్ల స్వీకరించడంలో దోషం లేదు. ‘లోకస్య సంయానం’ అనే పదంతో విమానాన్ని లోకకల్యాణం కోసం ఉపయోగించడం సూచించబడుతుంది. కుబేరుని మాటలలో ‘పరమాత్మనా’ అనే విశేషణం రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — దేవతలు కూడా అతనిని పరమాత్మగా ఎరుగుదురు. పుష్పకం రాముని ఆజ్ఞను పాటించేదిగా, సమస్త ప్రాణులకూ ఎదిరించరానిదిగా ఉంటుంది; ఈ అనుగ్రహాన్ని కుబేరుడు రావణవధకు కృతజ్ఞతగా ఇచ్చాడు.
పుష్పకం ఇలా చెప్పగా మహాబలుడైన రాముడు తిరిగి వచ్చిన విమానాన్ని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘విమానశ్రేష్ఠమైన పుష్పకమా, అలా అయితే నీకు స్వాగతం. ధనేశుని అనుకూలత వల్ల మాకు నడవడిలో దోషం కలగదు.’ కుబేరుని అనుమతితో స్వీకరిస్తున్నందువల్ల పరుల సొత్తును తీసుకొన్న దోషం కలగకూడదనేది రాముని చింత. అప్పుడు మహాబాహువైన రాఘవుడు పేలాలతో, పూలతో, సుగంధమైన ధూపాలతో పుష్పకాన్ని పూజించి ఇలా అన్నాడు — ‘వెళ్ళు; నేను స్మరించినప్పుడు రా. సౌమ్యమా, సిద్ధులు సంచరించే ఆకాశమార్గంలో ఉండు, విషాదం పొందకు. ఇష్టమైన దిక్కులకు వెళ్తున్న నీకు ఎక్కడా అడ్డు కలగకుండుగాక.’ ‘అలాగే’ అని పలికి, రామునిచే పూజించబడి పంపివేయబడిన ఆ పుష్పకం తనకు ఇష్టమైన దిక్కుకు వెళ్ళిపోయింది. ఇలా పుణ్యాత్మమైన ఆ పుష్పకం అంతర్ధానమవగా కథ భరతుని మాటల వైపు సాగుతుంది. రాముడు విమానాన్ని తన భోగం కోసం ఉంచుకోడు, అవసరమైనప్పుడే స్మరిస్తాడు — ఇది అతని అనాసక్తికి లక్షణం. విమానాన్ని కూడా చైతన్యం గలదిగా భావిస్తున్నారు, అందువల్ల దాని ‘విషాదం’ కూడా తొలగించబడుతోంది. ముందు శంబూకవధ సందర్భంలో రాముడు ఈ పుష్పకాన్నే స్మరిస్తాడు. పూజాద్రవ్యాలు — పేలాలు, పూలు, ధూపం — దేవతాపూజకు చేసే ఉపచారాలే; అందువల్ల రాముడు విమానాన్ని దేవతలా గౌరవిస్తున్నాడు. ‘సిద్ధానాం గతౌ’ అంటే సిద్ధులు సంచరించే ఆకాశమార్గం; అక్కడే విమానం నివాసం.
భరతుడు చేతులు జోడించి రఘునందనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, దేవస్వరూపుడవైన నీవు పాలిస్తుండగా మనుష్యులు కాని ప్రాణులు కూడా మాటిమాటికీ మాట్లాడడం కనిపిస్తోంది — విమానం కూడా మనిషిలా మాట్లాడుతోంది. మనుష్యులకు ఒక నెలకు పైగా రోగం లేకుండా గడిచింది. రాఘవా, ముసలి ప్రాణులకు కూడా మృత్యువు రావడం లేదు; స్త్రీలు రోగం లేకుండా ప్రసవిస్తున్నారు, మానవులు పుష్టిగా ఉన్నారు. రాజా, పురవాసుల సంతోషం మరీ ఎక్కువగా ఉంది; మేఘుడు సకాలంలో అమృతం వంటి నీటిని కురిపిస్తూ వర్షిస్తున్నాడు. గాలులు కూడా హాయిగా తాకుతూ సుఖకరంగా, శుభంగా వీస్తున్నాయి. నరేశ్వరా, నగరంలో పౌరులూ జానపదులూ ఇలాంటి రాజు మాకు చిరకాలం ఉండాలని చెప్పుకొంటున్నారు.’ భరతుడు పలికిన ఈ మధురమైన మాటలు విని రాజశ్రేష్ఠుడైన రాముడు సంతోషంతో నిండిపోయాడు. ఇక్కడ రామరాజ్యపు ఆదర్శం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది — ప్రజల ఆరోగ్యం, దీర్ఘాయువు, సుఖప్రసవం, సకాలవర్షం, ప్రకృతి అనుకూలత, జనుల సంతోషం. రాజు ధర్మం వల్ల ప్రకృతి కూడా ప్రసన్నమవుతుందనేది ప్రాచీన విశ్వాసం. చివరి శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కథయంతి పురే…’, ‘ఏతా వాచః…’, ‘శ్రుత్వా రామో…’ అనే మూడు అర్ధాలు ఒకే సంఖ్యలో. భరతుని మాటలలో ‘విబుధాత్మని’ అనే విశేషణం రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇది వల్గేట్ పాఠంలోనే కనిపిస్తుంది. పౌరుల కోరిక ‘ఇలాంటి రాజు చిరకాలం ఉండాలి’ అని — ఇదే రాజుకు పరమ ప్రశంస. ఇక్కడ రాముని ఆనందం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, ప్రజల సుఖం వల్ల కలిగినది. ఇలా సర్గ పూర్వార్ధంలో దివ్యవిమానం, ఉత్తరార్ధంలో ప్రజల సుఖం — రెండూ రామరాజ్యపు ఫలమేనని కవి చూపుతున్నాడు. భరతుడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని న్యాసంగా కాపాడాడు; అందువల్ల అతని నోటినుండి రామరాజ్య ప్రశంస ప్రత్యేకంగా హృదయాన్ని తాకుతుంది. ఈ సుఖం నేపథ్యంలోనే తరువాతి సర్గలలో సీతాపరిత్యాగపు దుఃఖం వస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥