॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 42వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

అశోకవనంలో విహారం, సీతకు తపోవనాలు చూడాలనే కోరిక

అశోకవనిక వర్ణన, సీతతో రాముని విహారం, గర్భవతి అయిన సీతకు తపోవనాలు చూడాలనే అభిలాష, రాముని అంగీకారం

బంగారంతో అలంకరించబడిన పుష్పకాన్ని పంపివేసి మహాబాహువైన రాముడు అశోకవనికలో ప్రవేశించాడు. అంతఃపురంలోని ఈ క్రీడావనాన్ని కవి విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ఇక్కడే సర్గ ఉత్తరభాగంలో సీత గర్భవార్తా, ఆమె అభిలాషా వెల్లడవుతాయి. ఆ వనిక చందనాలతో, అగరులతో, ఎత్తైన మామిడిచెట్లతో, కాలేయకాలతో, దేవదారువనాలతో అన్నివైపులా శోభిల్లుతోంది. సంపెంగలతో, అశోకాలతో, పున్నాగలతో, ఇప్పచెట్లతో, పనసలతో, అసనాలతో, పొగలేని అగ్నిలా ప్రకాశించే పారిజాతాలతో శోభిస్తోంది. లొద్దుగలతో, కడిమిచెట్లతో, మద్దిచెట్లతో, నాగకేసరాలతో, ఏడాకులపొన్నలతో, అతిముక్తకాలతో, మందారాలతో, అరటిచెట్లతో, పొదలతో తీగల అల్లికలతో కప్పబడి ఉంది. ప్రియంగులతో, కదంబాలతో, పొగడలతో, నేరేడులతో, దానిమ్మలతో, కోవిదారాలతో శోభిస్తోంది. అక్కడి చెట్లు ఎల్లప్పుడూ పూలతోనూ పండ్లతోనూ మనోహరంగా, దివ్యమైన గంధరసాలతో కూడి, లేత మొలకలతో చిగుళ్ళతో ఉన్నాయి. శిల్పులు రూపొందించిన దివ్యవృక్షాలు అందమైన చిగుళ్ళతో పూలతో నిండి, మత్తెక్కిన తుమ్మెదలతో క్రిక్కిరిసి ఉన్నాయి. కోకిలలతో, భృంగరాజపక్షులతో, నానావర్ణాల పక్షులతో శోభిస్తున్న ఆ వనిక మామిడిచెట్లకు శిరోభూషణాలు పెట్టినట్లు వందలాదిగా చిత్రించబడినట్లుంది. అక్కడ కొన్ని చెట్లు బంగారంలా, కొన్ని అగ్నిశిఖలలా, మరికొన్ని నల్లని కాటుకలా ప్రకాశిస్తున్నాయి. వృక్షనామాల పొడవైన జాబితా కావ్యసమృద్ధిని చూపుతుంది — భారతీయ వనస్పతుల సమగ్ర చిత్రం వలె. రంగులలోని మూడు విధాలు — బంగారు, అగ్నివర్ణం, నీలం — వనపు చిత్రవైచిత్ర్యాన్ని వెల్లడిస్తాయి. ఈ భాగంలోని కొన్ని శ్లోకాలు (3, 4, 6.2, 7.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; వల్గేట్ పాఠంలో వర్ణన మరింత విస్తారంగా ఉంది. ‘శిల్పులు రూపొందించిన’ అనే మాటతో — ఈ వనం కేవలం ప్రకృతిది కాదు, మానవకౌశలపు ఫలం కూడా అని తెలుస్తుంది. కవి ఒక్కొక్క చెట్టునూ పేరుతో పేర్కొంటున్నాడు — చందనం, అగరు, మామిడి, సంపెంగ, అశోకం, పున్నాగ, ఇప్ప, పనస, పారిజాతం, లొద్దుగ, కడిమి, మద్ది, కదంబం, పొగడ, నేరేడు, దానిమ్మ, కోవిదారం. వీటిలో కొన్ని సుగంధానికి, కొన్ని పండ్లకు, కొన్ని పూలకు, కొన్ని నీడకు ప్రసిద్ధమైనవి; అన్నీ కలిసి రాజోద్యానపు సంపూర్ణతను సూచిస్తాయి. ‘సర్వదా కుసుమైః’ (ఎల్లప్పుడూ పూలతో) అనే పదంతో ఋతుభేదం లేకుండా పూలు నిత్యం ఉండడం చెప్పబడింది — ఇది దివ్యోద్యానపు లక్షణం. అశోకవనిక అనే పేరు కూడా గుర్తుంచుకోదగినది — లంకలో కూడా సీత అశోకవనికలోనే దుఃఖంతో నివసించింది; ఇక్కడ అయోధ్యలో అశోకవనికలోనే ఆమె రామునితో సుఖంగా విహరిస్తోంది. పేర్ల సామ్యంతో కవి పూర్వదుఃఖానికీ వర్తమాన సుఖానికీ ఉన్న వైపరీత్యాన్ని చూపుతున్నాడు.

అక్కడ సుగంధమైన పూలూ వివిధమైన మాలలూ ఉన్నాయి. శ్రేష్ఠమైన నీటితో నిండిన వివిధ ఆకారాల దిగుడుబావులు ఉన్నాయి — మాణిక్యాలతో కట్టిన మెట్లు గలవి, లోపల స్ఫటికపు నేల గలవి, వికసించిన తామరలూ కలువలూ గలవి, చక్రవాకాలతో శోభిల్లేవి, దాత్యూహాలూ చిలుకలూ కూతలు పెట్టేవి, హంసలూ సారసాలూ నాదం చేసేవి, పూలతో రంగురంగులుగా ఉన్న ఒడ్డు చెట్లతో శోభిల్లేవి. అవి వివిధాకారాల ప్రాకారాలతో, రాతిపలకలతో శోభిస్తున్నాయి. అక్కడే ఆ వనప్రదేశంలో వైడూర్యమణి వంటి పచ్చికబయళ్ళతో నిండి, పూచిన చెట్ల తోపులతో ఆ వనిక ఉంది. అక్కడ ఒకదానితో ఒకటి పోటీపడి పుట్టినట్లున్న, పూలతో శోభిల్లే చెట్ల పూలతో రంగురంగులైన రాతిపలకలు నక్షత్రగణాలతో అలంకరించబడిన ఆకాశంలా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ ఉపమ అందమైనది — నల్లని రాతిపై పడిన తెల్లని పూలు రాత్రి ఆకాశంలో నక్షత్రాల వలె ఉన్నాయి. ఇంద్రుని నందనవనం వలె, బ్రహ్మ నిర్మించిన కుబేరుని చైత్రరథం వలె, రాముని ఆ కాననమూ దాని నిర్మాణమూ ఉన్నాయి. ఆ అశోకవనిక ఎన్నో ఆసనగృహాలతో కూడి, లతాగృహాలతో కప్పబడి ఉంది. ‘తత్ర సంఘర్షజాతానాం’ అనే పదంలో చెట్ల మధ్య పోటీ ఉన్నట్లు ఊహించబడింది — ఏది ఎక్కువగా పూస్తుందో అని. నీరు, రాయి, పచ్చిక, పువ్వు — వీటి సమ్మేళనంతో ఈ భాగం సంపూర్ణమైన ఉద్యానచిత్రాన్ని రచిస్తుంది. దిగుడుబావుల వర్ణనలో మాణిక్యం, స్ఫటికం, వైడూర్యం — రత్నాలు కూడా ప్రకృతితో కలిసి రాజోద్యానపు వైభవాన్ని సూచిస్తున్నాయి. పక్షుల నాదం, హంసల సారసాల కలరవం — దృశ్యంతో పాటు శ్రవ్యం కూడా చిత్రంలో కలపబడింది. ‘పరమవారిణా పూర్ణాః’ అనే పదంతో దిగుడుబావుల నీటి నిర్మలతా మాధుర్యమూ సూచించబడ్డాయి. వాటిలో మెట్లు మాణిక్యాలతో, లోపలి నేలలు స్ఫటికాలతో కట్టబడ్డాయి; అందువల్ల నీటి కింద కూడా కాంతి కనిపిస్తుంది. చక్రవాకాలు దాంపత్యప్రేమకు ప్రతీకలు — పగలు కలిసి సంచరిస్తాయి, రాత్రి ఎడబాటు పొందుతాయి; వాటి ప్రస్తావన ముందు రానున్న సీతారాముల వియోగానికి సూక్ష్మసూచనలా అనిపిస్తుంది. నందన చైత్రరథాల ఉపమతో అయోధ్యలోని క్రీడావనం స్వర్గోద్యానాలతో సమానం చేయబడింది; రాముని రాజ్యం భూమిపై స్వర్గం అని భావం. లతాగృహాలూ ఆసనగృహాలూ విశ్రాంతికీ ఏకాంతానికీ నిర్మించబడ్డాయి; వాటిలో రాజదంపతులు విహరిస్తారు.

సమృద్ధమైన ఆ అశోకవనికలో ప్రవేశించి రఘునందనుడైన రాముడు అందమైన ఆకారం గల, పూలరాశులతో అలంకరించబడిన, రత్నకంబళాలు పరచిన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. పురందరుడు శచీదేవికి తాగించినట్లు అతడు సీతను చేతితో పట్టుకొని స్వచ్ఛమైన మైరేయమనే మధువును తాగించాడు. రాముని భోజనం కోసం సేవకులు చక్కగా వండిన మాంసాలనూ వివిధ పండ్లనూ త్వరగా తెచ్చారు. నృత్యగీతాలలో నిపుణులైన అప్సరసలూ, కిన్నరీలతో కూడిన నాగకన్యల సమూహాలూ రాజు ఎదుట నాట్యం చేశారు. నేర్పరులు, రూపవతులు, పానమత్తులు, నృత్యగీతనిపుణులు అయిన స్త్రీలు కూడా కాకుత్స్థుని ఎదుట నాట్యం చేశారు. ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన ధర్మాత్ముడు రాముడు బాగా అలంకరించుకొన్న, మనసుకు ఆనందం కలిగించే ఆ స్త్రీలను నిత్యం ఆనందింపజేశాడు — కానుకలతో సత్కారాలతో సంతోషపెట్టాడు అని హిందీ వ్యాఖ్యానం. సీతతో కలిసి కూర్చున్న అతడు అరుంధతితో కూడిన వసిష్ఠునిలా తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు. ఇలా సంతోషంతో నిండిన రాముడు దేవకన్య వంటి వైదేహిని ప్రతిదినం దేవునిలా ఆనందింపజేశాడు. ఇలా సీతారాఘవులు చాలాకాలం విహరిస్తుండగా భోగాలను ఇచ్చే శుభమైన శిశిరకాలం గడిచిపోయింది; వివిధ భోగాలను పొందిన వారికి శిశిర ఋతువు దాటిపోయింది. అరుంధతీ వసిష్ఠుల ఉపమ దాంపత్యపు పవిత్రతను సూచిస్తుంది — విలాసంలో కూడా ధర్మమర్యాద లోపించలేదు. ఈ సుఖచిత్రం తరువాతి సర్గలలో రానున్న వియోగానికి నేపథ్యం; కవి సుఖశిఖరాన్ని చూపి, అక్కడినుండి దుఃఖాన్ని ప్రారంభిస్తున్నాడు. ‘దేవవత్’ అనే పదంతో వారి సుఖం దివ్యమైనదిగా వర్ణించబడింది. ఈ భాగంలో అనేక శ్లోకాలు (21.1, 22–24.1, 25.2–26) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత పాఠంలో విహారవర్ణన సంక్షిప్తం. మధుపానం, మాంసభోజనం, నృత్యగీతాలు — ఈ రాజభోగాలు ఆ కాలంలో క్షత్రియులకు సహజమైనవి; కవి వాటిని సంకోచం లేకుండా వర్ణిస్తున్నాడు. అప్సరసలూ కిన్నరీలూ నాగకన్యలూ నాట్యం చేయడం దివ్యలోక వైభవం కూడా అయోధ్యకు వచ్చిందని సూచన. రాముని భోగాలన్నిటిలో సీతయే కేంద్రం — అతడు ఆమెకు స్వహస్తంతో తాగిస్తాడు, ఆమెతో కూర్చుని శోభిస్తాడు, ఆమెనే ఆనందింపజేస్తాడు. శిశిరం గడిచిపోవడంతో కాలగతి సూచించబడింది; సుఖంలో కాలం త్వరగా గడుస్తుందనే లోకానుభవం కూడా ధ్వనిస్తోంది.

ధర్మవేత్త అయిన రాముడు పూర్వాహ్ణంలో ధర్మబద్ధంగా ధర్మకార్యాలు నిర్వహించి, మిగిలిన సగం రోజు అంతఃపురంలో గడిపేవాడు. రాజు దినచర్య — మొదట ప్రజాకార్యం, తరువాత గృహసుఖం — ఈ క్రమం ఉచితమైనది. సీత కూడా పూర్వాహ్ణంలో చేయవలసిన దేవకార్యాలు నిర్వహించి, అత్తగార్లందరినీ భేదం లేకుండా పూజించేది. ‘అవిశేషతః’ అనే పదం సూచిస్తుంది — కైకేయికి కూడా ఆమె కౌసల్యకు చేసినట్లే సేవ చేస్తుంది; ఆమె హృదయంలో వైరం లేదు. ఆ తరువాత విచిత్రమైన ఆభరణాలూ వస్త్రాలూ ధరించిన ఆమె, స్వర్గంలో కూర్చున్న సహస్రాక్షుని దగ్గరకు శచి వెళ్ళినట్లు, రాముని దగ్గరకు వెళ్ళింది. శుభకరమైన గర్భలక్షణాలతో కూడిన పత్నిని చూసి రాఘవుడు సాటిలేని ఆనందం పొంది ‘బాగు బాగు’ అన్నాడు. అప్పుడు అతడు దేవకన్య వంటి, సుందరమైన పిరుదులు గల సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, నీకు సంతానప్రాప్తి సమీపించింది.’ వంశానికి వారసుడు రాబోతున్నాడని రాముని ఆనందం రెట్టింపు — భర్తగానూ రాజుగానూ. ‘కల్యాణేన సమన్వితాం’ అనే పదంతో గర్భం మంగళరూపమని సూచించబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘గర్భం యొక్క మంగళమయమైన చిహ్నంతో కూడినది’ అని వివరిస్తుంది. శచీ సహస్రాక్షుల ఉపమ అంతకుముందటి అరుంధతీ వసిష్ఠుల ఉపమకు కొనసాగింపు — అక్కడ పవిత్రత, ఇక్కడ రాజవైభవం. రాముని దినవిభాగం రాజధర్మశాస్త్రానికి అనుగుణమైనది — పూర్వాహ్ణంలో సభలో ప్రజాకార్యాలు, అపరాహ్ణంలో అంతఃపురంలో విశ్రాంతి. సీత దినచర్య కూడా ఆదర్శగృహిణిది — మొదట దేవపూజ, తరువాత పెద్దల సేవ, తరువాత పతిసాన్నిధ్యం. ‘విచిత్రాభరణాంబరా’ — ఆమె అలంకారం భర్తను ప్రీతిపరచడానికి. గర్భవార్త సర్గకు కేంద్రబిందువు; ఇకమీదట కథ అంతా ఈ గర్భం వైపు, లవకుశుల జన్మ వైపు సాగుతుంది. రాముని ‘బాగు బాగు’ అనే ఉద్గారం అతని సహజమైన ఆనందాన్ని వెల్లడిస్తుంది.

‘సుందరీ, నీవు ఏమి కోరుకొంటున్నావు? నీ ఏ కోరికను తీర్చాలి?’ అని రాముడు అడిగాడు. గర్భవతి దోహదం (కోరిక) తప్పక తీర్చాలనేది లోకాచారం. వైదేహి చిరునవ్వు నవ్వి రామునితో ఇలా అన్నది — ‘రాఘవా, పుణ్యమైన తపోవనాలను చూడాలని కోరుకొంటున్నాను. దేవా, గంగాతీరంలో నివసిస్తున్న, ఉగ్రతేజస్సు గల, పండ్లూ దుంపలూ తినే ఋషుల పాదాల చెంత ఉండాలని కోరుకొంటున్నాను. దుంపలూ పండ్లూ తినే వారి తపోవనంలో ఒక్క రాత్రి అయినా నివసించాలి — ఇదే నా పరమ కోరిక.’ సీత అభిలాష వనవాసపు జ్ఞాపకాన్ని మేల్కొలుపుతుంది; రాజభోగాల మధ్య కూడా ఆమె మనసు తపోవనాలలోనే రమిస్తుంది. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు — ‘వైదేహీ, నిశ్చింతగా ఉండు; రేపు తప్పకుండా వెళ్తావు.’ ఈ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇలా చెప్పి కాకుత్స్థుడు జనకాత్మజ మైథిలిని వదిలి మిత్రులతో కూడి మధ్యకక్ష్యకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కథలో కరుణాత్మకమైన వ్యంగ్యం ఉంది — సీత నిర్దోషమైన అభిలాషే ముందు ఆమె పరిత్యాగానికి నిమిత్తమవుతుంది. రాముడు ప్రీతితో దేనిని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడో దానినే ముందు దుఃఖంతో నెరవేరుస్తాడు. ‘ఒక్క రాత్రి అయినా’ అనే మాట కరుణాత్మకమైనది — ఆమె ఒక్క రాత్రిని కోరుతోంది, కాని విధి ఆమెను దీర్ఘకాలం అడవిలో నివసింపజేస్తుంది. ‘సుహృద్వృతః’ అనే చివరి పదం తరువాతి సర్గలోని మిత్రగోష్ఠిని సూచిస్తుంది — అక్కడ భద్రుడు పౌరుల మాటలను చెపుతాడు. సీత మాటలలో మూడు అంశాలు — పుణ్యమైన తపోవనాలను చూడడం, ఋషుల పాదాల చెంత ఉండడం, అక్కడ ఒక్క రాత్రి నివసించడం. ఆమె ఋషులను ‘ఉగ్రతేజసః’, ‘ఫలమూలాశినః’ అని విశేషిస్తోంది — రాజభవన విలాసానికి విరుద్ధమైన తపస్వుల సరళజీవనం ఆమె మనసును ఆకర్షిస్తోంది. వనవాసకాలంలో దండకారణ్యంలో ఋషుల ఆశ్రమాలలో అనుభవించిన శాంతికి ఇది స్మరణ. రాముడు ‘నిశ్చింతగా ఉండు’ అని ఊరడిస్తూ, ‘రేపు’ అని కాలాన్ని కూడా నిర్ణయిస్తున్నాడు — అతని ప్రతిజ్ఞ వెంటనే నెరవేర్చవలసినదని భావం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి